Η μάχη του Σαρανταπόρου, 9-10 Οκτωβρίου 1912

Η αρχή του Α’ Βαλκανικού Πολέμου, η απελευθέρωση της Ελασσόνας, η μάχη του Σαρανταπόρου και οι δολοφονίες 114 αθώων Ελλήνων.

Η υπεροπτική στάση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, την οποία πλέον κυβερνούσαν οι Νεότουρκοι, στα αιτήματα των Βαλκανικών κρατών για μεταρρυθμίσεις και η ανάγκη για αλλαγή των συνόρων στη Χερσόνησο του Αίμου οδήγησαν τις βαλκανικές χώρες σε μεταξύ τους συνεννόηση και, μετά την οριστική άρνηση της Πύλης να αποδεχθεί τα αιτήματα τους οδήγησαν στη συγκρότηση συμμαχίας Ελλάδας, Βουλγαρίας, Σερβίας και Μαυροβουνίου, εναντίον των Οθωμανών. Η συμμαχία υπογράφηκε ανάμεσα στα κράτη ξεχωριστά και όχι ενιαία. Συγκεκριμένα πρώτες υπέγραψαν διμερή συνθήκη, υπό την αιγίδα της Ρωσίας, Σερβία και Βουλγαρία στις 29 Φεβρουαρίου/13 Μαρτίου 1912 και μια ειδική στρατιωτική σύμβαση στις 29 Απριλίου/12 Μαΐου 1912 στη Σοφία, παρουσία του ίδιου του Ρώσου Υπουργού Εξωτερικών, Κόμη Izvolsky. Ο τσάρος εξέφρασε την ευχή να συμπεριληφθεί και η Ελλάδα στην υπό διαμόρφωσε συμφωνία. Η χώρα μας πάντως, λόγω της ήττας στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και των πρόσφατων εξελίξεων, όπως το Κίνημα στο Γουδή το 1909 και η πολιτική αναταραχή, δεν λαμβανόταν σοβαρά υπόψη από τους άλλους Βαλκάνιους.

Όταν όμως το μυστικό μέρος της συμφωνίας Βουλγάρων και Σέρβων διέρρευσε στο Λονδίνο, αποκαλύφθηκε ότι αυτοί ετοίμαζαν διαμελισμό της Μακεδονίας ερήμην της Ελλάδας. Αυτό έκανε επιτακτική την ανάγκη για συμμετοχή της Ελλάδας στη Βαλκανική συμμαχία. Σημαντική ήταν η συμβολή του Έλληνα πρέσβη στη Σόφια Δημητρίου Πανά, για την υπογραφή ελληνοβουλγαρικού αμυντικού Συμφώνου, στις 16/29 Μαΐου 1912. Οι Βούλγαροι υπολόγισαν ότι ο ισχυρός ελληνικός Στόλος, στον οποίο είχε ενταχθεί και το θρυλικό θωρηκτό “Αβέρωφ”, ήταν πολύτιμος, γιατί θα απέτρεπε τη μεταφορά τουρκικών στρατευμάτων προς τα ευρωπαϊκά εδάφη. Τελευταία συμφωνία που υπογράφηκε ήταν αυτή μεταξύ Σερβίας και Μαυροβούνιου, στις 27 Σεπτεμβρίου 1912, στη Λουκέρνη της Ελβετίας. Ο Βενιζέλος, σε ομιλία του στη Βουλή στις 21/6/1913 τόνισε ότι δεν θα επιδίωκε εμπλοκή της Ελλάδας σε πόλεμο, αλλά υποσχέθηκε να το κάνει γιατί δεν μπορούσε να ρυθμίσει “κατά τινά τρόπο το κρητικόν ζήτημα, το οποίον αποτελεί σκόλοπα εν τη σαρκί (= αγκάθι στο σώμα) της Ελλάδας…

«Η Βουλγαρία τότε και η Σερβία ηνωμέναι δια συνθήκης θετικής επιθέσεως κατά της Τουρκίας, απεφάσισαν να δράσωσι πολεμικώς κατ’ αυτής. Αλλ’ αφού από το μέρος της Τουρκίας δεν είχον να ελπίσω τίποτε, αφού ζητήσας τόσο ολίγα, δεν κατόρθωσα να λάβω τίποτε, προς το άλλο μέρος έπρεπε να μεταβώ και εκεί ακριβώς μετέβην». Η χώρα μας είχε προσπαθήσει να συνάψει τριπλή συμμαχία, με τη συμμετοχή και της Σερβίας, αλλά συνάντησε την άρνηση Βουλγάρων και Σέρβων να αποκαλύψουν τι περιείχε η “μυστική συνθήκη” που είχαν υπογράψει. Το τελεσίγραφο πάντως των τριών χωρών προς την Υψηλή Πύλη για μεταρρυθμίσεις αντιμετωπίστηκε απαξιωτικά από τους Οθωμανούς, οι οποίοι απέσυραν τους πρεσβευτές τους από τις πρωτεύουσες των τριών χωρών.

Αν και προσπάθησαν οι Οθωμανοί να αποσπάσουν την Ελλάδα από τη συμμαχία δεν τα κατάφεραν. Η χώρα μας κήρυξε κι αυτή τον πόλεμο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία στις 5/10/1912. Η σχετική αναγγελία, με τον τίτλο “Κήρυξις πολέμου” που παρέδωσε ο Έλληνας πρέσβης στην Κωνσταντινούπολη Ιωάννης Γρυπάρης έκλεινε ως εξής: “Έχω την τιμήν να πληροφορήσω την Αυτοκρατορικήν Κυβέρνησιν, ότι από της στιγμής ταύτης, η Ελλάς ευρίσκεται εις εμπόλεμον κατάστασιν μετά της Τουρκίας και, θεωρών την αποστολήν μου λήξασαν, εγκαταλείπω την Κωνσταντινούπολιν, όσον τάχιον.

Κωνσταντινούπολις, 5.10.1912 Γρυπάρης”.

Ακολούθησε διάγγελμα του Βασιλιά Γεώργιου Α’ και παρά τις έσχατες προσπάθειες των Μεγάλων Δυνάμεων να αποτρέψουν τον πόλεμο, αυτό ήταν πλέον αδύνατο.

Το ξεκίνημα του πολέμου - Η απελευθέρωση της Ελασσόνας

Το μεγάλο λάθος των Βαλκάνιων συμμάχων ήταν ότι δεν υπήρχε συμφωνία διανομής των εδαφών που θα καταλάμβαναν. Έτσι, η κάθε χώρα μπορούσε να κινηθεί ελεύθερα για την κατάληψη όποιας περιοχής ήθελε. Με αυτό τον τρόπο υπήρξε διαχωρισμός των δυνάμεων της “Βαλκανικής Συμμαχίας” και όχι συντονισμένη δράση.

Η επιστράτευση που έγινε στη χώρα μας στις 16/9 είχε ικανοποιητικά αποτελέσματα. Περίπου 135.000 άνδρες, από τους οποίους 95.000 ήταν ετοιμοπόλεμοι στις 5/10. Μεγαλύτερος όλων των στρατών ήταν ο Βουλγαρικός, με 300.000 άνδρες. Οι Οθωμανοί παρέταξαν απέναντι στους Βαλκάνιους 340.000 άνδρες, 6.000 από τους οποίους ανήκαν στο Ιππικό. Υπήρχαν ακόμα 250.000 άνδρες στη Μικρά Ασία, που δεν χρησιμοποιήθηκαν ποτέ. Μετά την οδυνηρή ήττα του 1897, ο Ελληνικός Στρατός είχε αναδιοργανωθεί και είχε εξοπλιστεί με σύγχρονα μέσα της εποχής (τυφέκια Μάνλιχερ, πολυβόλα Σβαρτς - Λίζε κ.ά.). Κυρίως όμως υπήρχε έντονο μαχητικό πνεύμα από τους Έλληνες. Κάποιοι, αξιωματικοί και οπλίτες, που είχαν πολεμήσει και το 1897 θεωρούσαν θέμα τιμής τη νίκη, αλλά και μιας μορφής εκδίκηση.

Ο Ελληνικός Στρατός χωρίστηκε σε δύο τμήματα. Η Στρατιά Θεσσαλίας, με επικεφαλής τον Διάδοχο Κωνσταντίνο είχε στη δύναμή της 80.000 άνδρες, ενώ η Στρατιά Ηπείρου, με επικεφαλής τον Αντιστράτηγο Σαπουντζάκη μόλις 10.000 - 13.000. Η Στρατιά Θεσσαλίας είχε σαν σκοπό την ανάληψη επιθετικών πρωτοβουλιών προς βορρά, με στόχο το πέρασμα από τα στενά του Σαρανταπόρου και την έγκαιρη κατάληψη των Σερβίων (Κοζάνης), με εξουδετέρωση των τουρκικών δυνάμεων που υπήρχαν εκεί. Στις 4/10 ο Κωνσταντίνος υπέγραψε την πρώτη διαταγή πολεμικών επιχειρήσεων. Ακολούθως έγραψε τα εξής: “Μόλις υπέγραψα την πρώτην διαταγή πολεμικών επιχειρήσεων, την διαταγήν προελάσεως, δι’ αύριον (5/10) το πρωί εις τας 6. Την υπέγραψα με συγκίνησιν και έχω ανάγκη να κλαύσω, Ίσως είναι το αίσθημα της βαρείας ευθύνης, το αίσθημα του ανεξιχνίαστου μέλλοντος. Θα μου περάσει όμως διότι εις το βάθος της ψυχής μου είμαι τόσον ήσυχος”.

Οι ελληνικές δυνάμεις στη Θεσσαλία αποτελούνταν από τέσσερις Μεραρχίες (Ι, ΙΙ, ΙΙΙ και IV), την Ταξιαρχία Ιππικού και τα ανεξάρτητα. Τάγματα Ευζώνων. Οι V και VI Μεραρχίες παρέμειναν στα σύνορα, ενώ η VII ακόμα πιο πίσω, στη Λάρισα. Το πρωί της 5/10 οι ελληνικές δυνάμεις πέρασαν τα σύνορα. Τα περισσότερα τουρκικά μεθοριακά φυλάκια είχαν εγκαταλειφθεί. Λίγα (Μελούνα, Τσούκα, Προφήτης Ηλίας κ.ά.), αντιστάθηκαν, χωρίς αποτέλεσμα. Στις 6/10, ο Ελληνικός Στρατός απελευθέρωσε την Ελασσόνα, τη μόνη θεσσαλική πόλη που δεν είχε δοθεί στην Ελλάδα το 1881. Οι Τούρκοι είχαν παρατάξει απέναντί τους 3 Τάγματα Πεζικού, 2 Πυροβολαρχίες και μία Ίλη Ιππικού. Υπήρχαν μάλιστα και δύο χοτζάδες (κατά τον Θ. Πάγκαλο ένας), που είχαν ανεβεί σε μιναρέδες και πυροβολούσαν εναντίον των Ελλήνων. Για να αναγκαστεί να σταματήσει να πυροβολεί ένας χότζας, οι ελληνικές δυνάμεις έβαλαν φωτιά στο τζαμί υποχρεώνοντάς τον να παραδοθεί. Ο Στρατός μας καταδίωξε τους Τούρκους ως τις 2 μ.μ. Στην Ελασσόνα με τις τουρκικές δυνάμεις συγκρούστηκαν η Ι και η ΙΙ Μεραρχίες, προς τις οποίες εξέφρασε την ευαρέσκειά του στις 7/10 ο Κωνσταντίνος, με συγχαρητήρια διαταγή από την Τσαριτσάνη. Την ίδια μέρα, το απόσπασμα ευζώνων απελευθέρωσε και τη Δεσκάτη, παρά την αντίσταση των Τούρκων που είχαν οχυρωθεί στο ύψωμα Τρέπιμ Τεπέ και την προσπάθεια τους να ανακαταλάβουν την κωμόπολη.

Η μάχη του Σαρανταπόρου (9-10 Οκτωβρίου 1912)

Στις 7 Οκτωβρίου έγιναν μόνο κάποιες αναγνωρίσεις από το ελληνικό Ιππικό στα Στενά του Σαρανταπόρου. Αν περνούσαν από εκεί οι δυνάμεις μας άνοιγε διάπλατα ο δρόμος για την απελευθέρωση μακεδονικών πόλεων. Τα Στενά του Σαρανταπόρου είχαν τεράστια στρατηγική σημασία και από τα αρχαία χρόνια είχαν γίνει σκληρές μάχες εκεί. Αν και το όνομα “Σαραντάπορο” (ή “Σαραντάπορος”) δείχνει τόπο με 40 περάσματα, ουσιαστικά υπήρχε μόνο ένα. Όλα τα υπόλοιπα περάσματα ήταν κατάλληλα μόνο για μουλάρια και γιδοπρόβατα, εκτός ίσως από ένα, στο οποίο μπορούσαν να κινηθούν και δυνάμεις ελαφρού Πεζικού. Έκτος από τη φυσική οχύρωσή της η περιοχή του Σαρανταπόρου είχε και πρόσθετη που είχε σχεδιαστεί από τον Γερμανό Κάλμαρ Φράιχερ φον ντερ Γκολτς (1843-1916), ο οποίος είχε προβλέψει ότι η περιοχή του Σαρανταπόρου θα γίνει ο “τάφος” των ελληνικών δυνάμεων.

Ο Ελληνικός Στρατός διέθεσε το σύνολο των δυνάμεων του για τη μάχη του Σαρανταπόρου. Οι Τούρκοι παρέταξαν 14 Τάγματα Πεζικού, 12 πυροβόλα, 3 Λόχους πολυβόλων και δύο Ίλες Ιππικού, ενώ 11 Τάγματα αποτελούσαν τις εφεδρείες. Στις 7.00 π.μ. της 9/10 οι I, II και III ελληνικές Μεραρχίες ξεκίνησαν την προέλαση. Αρχικά είχαν να αντιμετωπίσουν μόνο τις εδαφικές δυσκολίες, καθώς τα εχθρικά τμήματα βρίσκονταν μακριά. Από τις 10 π.μ. όμως άρχισαν να βάλλονται από το Πυροβολικό των αντιπάλων, χωρίς να υπάρχει βοήθεια από το ελληνικό Πυροβολικό, οι 12 πεδινές Πυροβολαρχίες του οποίου είχαν κολλήσει στις λάσπες. Όσα τμήματα Πυροβολικού ήταν σε θέση να βάλλουν δεν πρόσφεραν κάτι, καθώς οι αμυντικές τοποθεσίες των αντιπάλων βρίσκονταν έξω από το βεληνεκές του. Όμως, το ελληνικό Πεζικό, που άρχισε να δέχεται και βολές από όπλα ευθυτενούς τροχιάς του εχθρού από τις 12.00 μ.μ. συνέχισε την προέλασή του.

Ευτυχώς, γύρω στη 1 μ.μ. ξεκίνησαν οι βολές του ελληνικού Πυροβολικού. Η απόσταση των δύο αντιπάλων ήταν τότε περίπου 1 χιλιόμετρο. Με τη συμμετοχή και των εφεδρειών μετά τις 3 μ.μ. η απόσταση μειώθηκε στα 800 μ. Στις 5 μ.μ. οι ελληνικές δυνάμεις κατέλαβαν τα υψώματα του χωριού Τσαπουρνιά (ΙΙΙ Μεραρχία), τον λόφο 514 (ΙΙ Μεραρχία) και το ύψωμα Τσούκα (Ι Μεραρχία). Το βράδυ της ίδιας μέρας οι τρεις ελληνικές Μεραρχίες βρίσκονταν 500-600 μ. μακριά από τους Τούρκους, που όμως δεν είχαν χάσει έδαφος της κύριας αμυντικής τους τοποθεσίας. Αντίθετα, οι ελληνικές δυνάμεις που είχαν κινηθεί στις πτέρυγες του Σαρανταπόρου υπερκέρασαν την τοποθεσία και έφτασαν στα χωριά Λιβάδι και Πολύρραχο αντίστοιχα.

Οι Τούρκοι κατάλαβαν ότι κινδυνεύουν και αποφάσισαν να οπισθοχωρήσουν στη δεύτερη αμυντική γραμμή, στη μέση της στενωπού. Γι’ αυτό, στις 7 μ.μ. άρχισαν σφοδρό κανονιοβολισμό με όλα τα πυροβόλα τους που διήρκεσε 20 λεπτά. Στις 8 μ.μ. μέσα σε ραγδαία βροχόπτωση οι Τούρκοι ξεκίνησαν την οπισθοχώρηση. Δεν έγιναν αντιληπτοί από τους Έλληνες. Τα μεσάνυχτα οι Τούρκοι αντιλήφθηκαν ότι ελληνικές δυνάμεις είχαν προελάσει κατά πολύ στις πτέρυγες και η σύμπτυξή τους μέσω της κοιλάδας του Αλιάκμονα ήταν επικίνδυνη. Επικράτησε πανικός. Πολλοί άρχισαν να φεύγουν προς τον βορρά εγκαταλείποντας τα πάντα. Ούτε η Διοίκηση των Τούρκων διατήρησε την ψυχραιμία της. Παρέλειψε να ενημερώσει το Τάγμα που βρισκόταν στο χωριό Λιβάδι, αναγκάζοντάς το να δώσει σκληρή μάχη με ελληνικές δυνάμεις. Μόνο το Πυροβολικό διατήρησε τη συνοχή του και ξεκίνησε την πορεία του με συνοδεία ορισμένων συντεταγμένων δυνάμεων του Πεζικού. Το επόμενο πρωί βρέθηκε στην ανατολική είσοδο της στενωπού Πόρτας. Εκεί, προωθημένα τμήματα της IV Μεραρχίας αντιλήφθηκαν την εχθρική φάλαγγα, επιτέθηκαν εναντίον της και τη διέλυσαν. Το επόμενο πρωί, οι Ι, ΙΙ και ΙΙΙ Μεραρχίες διατάχθηκαν να συνεχίσουν την καταδίωξη των Τούρκων από το Σαραντάπορο. Γύρω στις 10 π.μ., λίγο πριν ξεκινήσουν έγινε αντιληπτή μια περίεργη ησυχία στο τουρκικό στρατόπεδο. Τελικά, οι αναγνωρίσεις που έγιναν, έδειξαν ότι ο εχθρός είχε συμπτυχθεί, αποχωρώντας από το Σαραντάπορο. Ο Διάδοχος διέταξε καταδίωξη του εχθρού. Όμως, οι Τούρκοι είχαν απομακρυνθεί αρκετά και η Ταξιαρχία Ιππικού καθυστέρησε υπερβολικά να κινηθεί, με αποτέλεσμα ελάχιστοι αντίπαλοι να αιχμαλωτιστούν. Μόνο το Απόσπασμα Κωνσταντινοπούλου, που εκδίωξε το εχθρικό Τάγμα από το Λιβάδι, συνέλαβε 80 αιχμαλώτους. 24 ολοκαίνουργια εχθρικά πυροβόλα, με τα εξαρτήματα και τα πυρομαχικά τους πέρασαν σε ελληνικά χέρια. Το τίμημα της νίκης στο Σαραντάπορο ήταν βαρύτατο για την ελληνική πλευρά. 182 νεκροί, ανάμεσά τους και ο Διοικητής του 22ου Συντάγματος της V Μεραρχίας, Αντισυνταγματάρχης Κυριάκος Μαυρομιχάλης. Οι Τούρκοι είχαν, κατά προσέγγιση, 500 νεκρούς, 1.000 τραυματίες και πολλούς αιχμαλώτους.

Οι Οθωμανοί υποτίμησαν τους Έλληνες και έμειναν έκπληκτοι από τη μαχητικότητά τους. Εξέχοντες ξένοι στρατιωτικοί υπολόγιζαν ότι ο Ελληνικός Στρατός θα χρειαζόταν τουλάχιστον ένα μήνα για να περάσει από το Σαραντάπορο. Το ίδιο πίστευαν και οι Βούλγαροι, γι’ αυτό δεν έστειλαν ισχυρές δυνάμεις στη Μακεδονία. Όλοι διαψεύστηκαν όμως. Για τον θρίαμβο στα Στενά του Σαρανταπόρου, ο Διάδοχος ενημέρωσε τον Βασιλιά Γεώργιο Α΄ και τον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο με το εξής λιτό τηλεγράφημα:

«Εκ Χατζηγώγου, 10 Οκτωβρίου

Ο εχθρός, δυνάμεως 22 ταγμάτων και 5-6 πυροβολαρχιών ηττηθείς μετά την σφοδράν επίθεσιν του στρατού μας κατά την χθεσινήν (σημ. 9/10) ημέραν, εγκατέλειπε τας θέσεις του και υποχωρεί προς τα Σέρβια. Διέταξα γενικήν καταδίωξιν. Περί απωλειών μας κατά την χθεσινήν μάχην του Σαρανταπόρου τηλεγραφήσω βραδύτερον, άμα συγκεντρωθώσι πληροφορίαι.