Νησιά χωρίς νερό και χωρίς ντόπιους; Οι λύσεις για να μη χάσει το Αιγαίο την «ψυχή» του

Από τις στέρνες και την επαναχρησιμοποίηση νερού έως τις ενεργειακές κοινότητες και έναν τουρισμό που στηρίζει τους κατοίκους. Η Σόφη Λάμπρου και ο Johannes Kisser μιλούν στο Newsbomb για τις παρεμβάσεις που μπορούν να κρατήσουν ζωντανά τα νησιά.
Νησιά χωρίς νερό και χωρίς ντόπιους; Οι λύσεις για να μη χάσει το Αιγαίο την «ψυχή» του

Να παραμείνουν τα νησιά όμορφα για τους επισκέπτες, αλλά κυρίως ζωντανά για εκείνους που τα κατοικούν. Αυτό είναι το ζητούμενο πίσω από τη συζήτηση για τη βιωσιμότητα του Αιγαίου: πώς η τουριστική δραστηριότητα, η τοπική παραγωγή και η καθημερινότητα των κατοίκων μπορούν να συνυπάρξουν χωρίς να εξαντλούνται οι φυσικοί πόροι και να αλλοιώνεται η ταυτότητα κάθε τόπου.

Το ερώτημα βρέθηκε στο επίκεντρο του Hearth Summit Aegean 2026, που πραγματοποιήθηκε στη Σαντορίνη από τις 23 έως τις 25 Οκτωβρίου, με 160 συμμετέχοντες από 15 χώρες και 20 νησιά του Αιγαίου και του κόσμου.

Άνθρωποι της τοπικής αυτοδιοίκησης, παραγωγοί, επιχειρηματίες, ερευνητές, καλλιτέχνες και εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών συναντήθηκαν μέσα από εργαστήρια, συζητήσεις, τέσσερις διαδρομές πεδίου και περισσότερες από 20 παρουσιάσεις νησιωτικών πρωτοβουλιών. Στο τραπέζι τέθηκαν παρεμβάσεις για το νερό, τα απορρίμματα, τη διατροφική και ενεργειακή αυτονομία, τον τουρισμό και τη συμμετοχή των κατοίκων στις αποφάσεις.

Μιλώντας στο Newsbomb, η Σόφη Λάμπρου, συνιδρύτρια του Impact Hub Athens, και ο Johannes Kisser, σύμβουλος μετάβασης στην κυκλική οικονομία και διευθυντής στο Rhizoscope, παρουσιάζουν τις προτάσεις τους και εξηγούν πώς οι συζητήσεις μπορούν να αποκτήσουν πρακτικό αντίκρισμα στα νησιά.

ar8i7672.jpg

Οι λύσεις που μπορούν να ξεκινήσουν από το σπίτι, το ξενοδοχείο και την κοινότητα

Η Σόφη Λάμπρου εξηγεί ότι η συζήτηση στη Σαντορίνη κάλυψε ένα ευρύ πεδίο: την αποκατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος, την εξέλιξη της πολιτιστικής κληρονομιάς, την κοινωνική συνοχή και τη συμμετοχή στα κοινά, την κυκλική διαχείριση των πόρων, την πρόσβαση σε υγιεινή διατροφή και την προστασία της τοπικότητας. Ο προσανατολισμός, ωστόσο, ήταν εξαρχής πρακτικός.

«Η βασική μας έννοια ήταν να συζητήσουμε σε πρακτικό και όχι θεωρητικό επίπεδο. Έτσι, προέκυψαν πράγματα τα οποία είναι εφαρμόσιμα και ρεαλιστικά: η συλλογή του βρόχινου νερού, η ανάκτηση δεξαμενών, η επαναχρησιμοποίηση του “γκρίζου νερού” σε επίπεδο σπιτιού, ξενοδοχείου ή κοινότητας, είναι διαδικασίες που μπορούν να εφαρμοστούν άμεσα», αναφέρει.

Όπως προσθέτει, η τεχνολογία υπάρχει, ενώ αναπτύσσονται διαρκώς ευκολότερα εργαλεία ως προς την εφαρμογή, τη χρήση, το κόστος και τη συντήρησή τους.

Στη διοργάνωση παρουσιάστηκαν επίσης μηχανήματα, στο πλαίσιο εκπαιδευτικών εργαστηρίων, που μπορούν να αξιοποιήσουν πλαστικά απορρίμματα για την κατασκευή μικροαντικειμένων, όπως χτένες και μαγνητάκια. Παράλληλα, συζητήθηκε ένα μοντέλο αναγεννητικού τουρισμού που επιστρέφει αξία στον τόπο και στην τοπική κοινωνία.

«Οι επισκέπτες των νησιών μας ήδη ζητούν συμβουλές για εμπειρίες που μπορούν να ζήσουν στα νησιά. Τι καλύτερο λοιπόν από το να συνεργάζονται τα ξενοδοχεία με τοπικούς παραγωγούς, καλλιτέχνες ή την κοινωνία των πολιτών και να προτείνουν πράγματα που συνδέουν τον ταξιδιώτη με τον τόπο και τους ανθρώπους του, βελτιώνοντας ουσιαστικά τις συνθήκες σε κάθε νησί;», σημειώνει η ίδια.

Η γνώση του παρελθόντος ως αφετηρία νέας επιχειρηματικότητας

Για τη συνιδρύτρια του Impact Hub Athens, μέρος των απαντήσεων βρίσκεται ήδη στα νησιά και στους ανθρώπους που γνωρίζουν τις παραδοσιακές τέχνες και πρακτικές. Αναφέρει χαρακτηριστικά σχολές για τη μελισσοκομία στην Άνδρο και την ξερολιθιά στην Τήνο, πρωτοβουλίες για μικρά φράγματα στη Σίφνο, ομάδες βιώσιμης αλιείας στην Αμοργό και ξηρικής καλλιέργειας στη Σαντορίνη.

Οι πρωτοβουλίες αυτές, όπως υποστηρίζει, μπορούν να αποτελέσουν εφαλτήριο επιχειρηματικότητας στο παρόν και στο μέλλον.

«Υπάρχουν οι επαγγελματίες που ήδη γνωρίζουν την τέχνη και μπορούν να τη μεταφέρουν και αυτό έχει ενδιαφέρον τοπικό αλλά και διεθνές», τονίζει.

Λειψυδρία: Πρώτα οι απώλειες των δικτύων και η κατανάλωση των ξενοδοχείων

ar8i8054.jpg

Ο Johannes Kisser τοποθετεί στην αρχή της αντιμετώπισης της λειψυδρίας την επισκευή των δικτύων ύδρευσης και την εγκατάσταση έξυπνων υδρομετρητών. Όπως αναφέρει, οι απώλειες στα δίκτυα «συχνά φτάνουν στο 50%», γεγονός που καθιστά την αποκατάστασή τους βασικό πεδίο παρέμβασης.

Για τα ξενοδοχεία προτείνει υποχρεωτικά μέτρα εξοικονόμησης, όπως εξαρτήματα χαμηλής ροής, φυτεύσεις ανθεκτικές στην ξηρασία και πισίνες με θαλασσινό νερό, με ενεργειακή υποστήριξη από φωτοβολταϊκά.

«Παράλληλα, τα ξενοδοχεία μπορούν να επεξεργάζονται τα “γκρίζα νερά” για χρήση στα καζανάκια, να επαναχρησιμοποιούν επεξεργασμένα λύματα για άρδευση και να αξιοποιούν ηλιακούς αφυγραντήρες για συμπληρωματική παραγωγή νερού από την ατμοσφαιρική υγρασία», εξηγεί.

Στις παρεμβάσεις που εισηγείται περιλαμβάνεται και ο ελεγχόμενος εμπλουτισμός των υδροφορέων με επεξεργασμένα λύματα και βρόχινο νερό. Σύμφωνα με τον ίδιο, η πρακτική αυτή ενισχύει τα υπόγεια αποθέματα, περιορίζει την υφαλμύρινση και μειώνει την ανάγκη για αφαλάτωση.

Το τεχνικό σκέλος συνοδεύεται, στην πρότασή του, από οικονομικά κίνητρα και ενημέρωση: «Η αυξημένη τιμολόγηση της υπερβολικής κατανάλωσης, σε συνδυασμό με την υποχρεωτική ενημέρωση των επισκεπτών, δημιουργεί οικονομικά κίνητρα για εξοικονόμηση στον τουριστικό τομέα».

Απορρίμματα: Η πρόληψη αρχίζει από τις προμήθειες

Στο ζήτημα των αποβλήτων, ο Kisser υποστηρίζει ότι η παρέμβαση πρέπει να ξεκινά πριν δημιουργηθούν τα απορρίμματα. Προτάσσει την εφαρμογή της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για τα πλαστικά μιας χρήσης, την υποχρεωτική αποφυγή τους στις προμήθειες ξενοδοχείων, επιχειρήσεων εστίασης και ακτοπλοϊκών εταιρειών, αλλά και τη δημιουργία ενός κοινού σήματος, όπως «νησί με έξυπνη διαχείριση πλαστικών».

Προτείνει επίσης δωρεάν δημόσιες βρύσες, συστήματα επιστροφής συσκευασιών με εγγύηση και συνεργασία με τοπικά καταστήματα για την επαναχρησιμοποίηση ποτηριών και γυάλινων φιαλών. Ειδική αναφορά κάνει στις φιάλες κρασιού, σε νησιά όπως η Σαντορίνη.

Η λογική της επαναχρησιμοποίησης επεκτείνεται και στο νερό που απαιτείται για το πλύσιμο αυτών των συσκευασιών. Όπως επισημαίνει, αφού καθαριστεί κατάλληλα, μπορεί να αξιοποιηθεί για το πότισμα χώρων πρασίνου. Αντίστοιχα, προτείνει τα υπολείμματα τροφίμων να μετατρέπονται σε βιοαέριο για μαγείρεμα, ενώ το υπόλειμμα της διαδικασίας να αξιοποιείται για την παραγωγή κομπόστ.

«Μέσα από τοπικές πρωτοβουλίες μηδενικών αποβλήτων και τον επανασχεδιασμό των αλυσίδων εφοδιασμού, μειώνεται η παραγωγή αποβλήτων στην πηγή και περιορίζονται τα απορρίμματα και τα μικροπλαστικά που καταλήγουν στη θάλασσα», τονίζει.

ar8i8936.jpg

«Μετα-τουριστικό» Αιγαίο: Πόσα χρήματα και ποια οφέλη μένουν στον τόπο

Τι σημαίνει, όμως, στην πράξη ένα «μετα-τουριστικό» Αιγαίο; Η Σόφη Λάμπρου τοποθετεί την απάντηση στις αρχές που διέπουν το τουριστικό προϊόν και στους επαγγελματίες που το προσφέρουν ή το παράγουν. Υπενθυμίζει τα σύμφωνα ποιότητας που υπήρχαν παλαιότερα, ειδικά σε ορεινές περιοχές, και παρατηρεί ότι σήμερα υποχωρεί η δέσμευση σε ένα κοινό όραμα και μια κοινή στρατηγική για κάθε τόπο.

Η ίδια περιγράφει μια αλυσίδα επιλογών με άμεσο τοπικό όφελος: προμήθεια πρώτων υλών από τον ντόπιο παραγωγό και ψαρά, σεβασμός στην εποχικότητα, χρήση τοπικών υλικών για την κατασκευή ή τη συντήρηση κτηρίων και συνεργασία με τοπικούς επαγγελματίες. Θέτει, όμως, και την προϋπόθεση εκείνοι να παρέχουν ποιοτική εργασία με τίμιες και ανταγωνιστικές τιμές.

«Δεν νοείται να στοιχίζει λιγότερο να έρθει επαγγελματίας από την Αθήνα από κάποιον που βρίσκεται ήδη στο νησί/χωριό», παρατηρεί.

Εξίσου σημαντικό θεωρεί τον λόγο της τοπικής κοινωνίας στις αποφάσεις.

«Είναι κρίσιμο η τοπική κοινωνία να έχει τη δύναμη να παίρνει αποφάσεις που την αφορούν», υπογραμμίζει, αναφερόμενη ειδικά στο πού και αν θα πραγματοποιούνται μεγάλες παρεμβάσεις ή τουριστικές επενδύσεις που δεν ταιριάζουν στην ταυτότητα του τόπου. Παράλληλα, τονίζει ότι οι ειδικοί φόροι πρέπει να κατευθύνονται αποκλειστικά στη συνεχή βελτίωση και προσαρμογή των υποδομών κάθε νησιού.

Στο ίδιο πλαίσιο, ζητά κοινό στόχο από τους επαγγελματίες του τουρισμού ως προς την εμπειρία του επισκέπτη, την αισθητική και την ποιότητα της φροντίδας. Ο τουρισμός, όπως εξηγεί, μπορεί να παραμείνει θετική πηγή για τους κατοίκους και ταυτόχρονα να προσφέρει μια αυθεντική, μοναδική, εκπαιδευτική και ψυχαγωγική εμπειρία, η οποία επηρεάζει τον επισκέπτη και μετά τις διακοπές του.

«Φανταστείτε να κατανοούν την αξία του νερού σε ένα μέρος όπως οι Κυκλάδες και έτσι να το εκτιμούν και να το φροντίζουν καθημερινά στο σπίτι τους στο Παρίσι ή στην Ουτρέχτη», αναφέρει χαρακτηριστικά.

ar8i9297.jpg

Τροφή, νερό και ενέργεια σε έναν τοπικό κύκλο

Για τη διατροφική αυτονομία, ο Johannes Kisser προτείνει την επαναφορά τοπικών ποικιλιών ανθεκτικών στην ξηρασία, την ξηρική καλλιέργεια και την αποκατάσταση των αναβαθμίδων. Συνδέει, μάλιστα, τις παρεμβάσεις αυτές με τη δέσμευση ξενοδοχείων και εστιατορίων να αγοράζουν συγκεκριμένο ποσοστό των προϊόντων τους από τοπικούς αγρότες, στηρίζοντας έτσι και τη διατήρηση του αγροτικού τοπίου.

Στην προσέγγισή του, η παραγωγή τροφίμων συνδέεται άμεσα με τη διαχείριση του νερού και τη γονιμότητα του εδάφους. Όπως εξηγεί, τα επεξεργασμένα λύματα μπορούν να καλύπτουν μέρος των αρδευτικών αναγκών, ενώ η ανάκτηση θρεπτικών στοιχείων μπορεί να μειώνει τη χρήση εισαγόμενων λιπασμάτων.

Περιγράφει ακόμη τη δυνατότητα αξιοποίησης ροών επεξεργασμένων λυμάτων και επιφανειακών απορροών μεταξύ αναβαθμίδων για παραγωγή ενέργειας με μικρούς υδροστροβίλους, όπως συστήματα υδροστροβίλων δίνης. Οι εφαρμογές αυτές, κατά την πρότασή του, μπορούν να συμπληρώνουν τα φωτοβολταϊκά και τις μικρές ανεμογεννήτριες, που με τη σειρά τους τροφοδοτούν την άντληση νερού και την αφαλάτωση.

Αναφερόμενος στις ενεργειακές κοινότητες και στον Ν. 4513/2018, ο Kisser υπογραμμίζει τη δυνατότητα κοινής συμμετοχής κατοίκων, αγροτών και δήμων στις υποδομές, ώστε τα οικονομικά οφέλη να παραμένουν στο νησί.

Στέκεται, τέλος, και στο ζήτημα της αισθητικής ενσωμάτωσης: προτείνει τη χρήση έγχρωμων φωτοβολταϊκών, σε κόκκινες, μωβ ή άλλες αποχρώσεις, ως αρχιτεκτονικών στοιχείων στους παραδοσιακούς οικισμούς των Κυκλάδων.

«Η αλλαγή δεν έρχεται ποτέ κατά μόνας»

Πέρα από τις τεχνικές λύσεις, η Σόφη Λάμπρου θεωρεί καθοριστικό τον τρόπο με τον οποίο συνεργάζονται όσοι ζουν, εργάζονται και λαμβάνουν αποφάσεις σε έναν τόπο.

«Η θετική αλλαγή θέλει συντονισμό και συνεργασία. Το μότο μας στο Impact Hub είναι ότι η αλλαγή δεν έρχεται ποτέ κατά μόνας. Χρειάζεται αφοσιωμένους, τολμηρούς ανθρώπους που νοιάζονται, να έρχονται κοντά, να συντονίζονται και να δημιουργούν σημεία θετικής πίεσης στο σύστημα που θέλουν να βελτιώσουν — σαν μια πρακτική βελονισμού», αναφέρει.

Κάθε φορέας και άνθρωπος, όπως εξηγεί, συνεισφέρει διαφορετικές επαφές, δυναμικές, σχέσεις, δεξιότητες, πόρους και γνώσεις στην κοινή στρατηγική.

Οι διαφορετικές αυτές αφετηρίες γίνονται σαφείς στον τρόπο με τον οποίο κάθε πλευρά αντιλαμβάνεται το ίδιο νησί. Οι αγρότες το προσεγγίζουν μέσα από το εισόδημα και τις καθημερινές συνήθειές τους. Οι οικολόγοι μέσα από τη βιοποικιλότητα, την οικολογική παρακολούθηση και τη χάραξη πολιτικής. Οι επιστήμονες μέσα από τα δεδομένα, τα συστήματα και τις μακροπρόθεσμες τάσεις. Η τοπική αυτοδιοίκηση μέσα από την εφαρμογή της νομοθεσίας, τη διαπραγμάτευση με το κεφάλαιο και την κεντρική διοίκηση, αλλά και τη συντήρηση των δημόσιων υποδομών.

Εάν αυτές οι οπτικές δεν συναντηθούν, προειδοποιεί, μπορούν να παγιωθούν σε θέσεις που αντιπαρατίθενται μεταξύ τους. Αντίθετα, η συνάντηση των ανθρώπων μέσα και γύρω από τον τόπο προσφέρει την ευκαιρία να κατανοήσουν τις συνθήκες και τις αλληλεξαρτήσεις στις οποίες συμμετέχουν, να αμβλύνουν τις πολώσεις και να δημιουργήσουν συμμαχίες.

«Αυτό βέβαια απαιτεί μια ρουτίνα συν-σχεδιασμού για το κοινό όραμα και τις συμφωνημένες δράσεις που θα κάνει κάθε συντελεστής. Επιστροφή για συζήτηση και ανατροφοδότηση και ξανά εφαρμογή στο πεδίο», τονίζει, περιγράφοντας τη συμμετοχή ως διαρκή διαδικασία και όχι ως μεμονωμένη διαβούλευση.

Από το εργαστήριο στη Βλυχάδα έως τη μετάβαση του αμπελώνα

Οι συνεργασίες και οι δοκιμές στο πεδίο, σύμφωνα με τη Λάμπρου, επεκτείνονται σε μια σειρά ακόμη εφαρμογών: στην εγκατάσταση συστημάτων παραγωγής νερού από την ατμοσφαιρική υγρασία και στην επέκταση του πιλοτικού εργαστηρίου στη Βλυχάδα, το οποίο λειτουργεί σε συνεργασία με το Λιμενικό Ταμείο Θήρας για την επαναχρησιμοποίηση πλαστικού που καταλήγει στη θάλασσα.

Αναφέρει επίσης μια αγροτουριστική μονάδα και ένα κέντρο ανάπτυξης έρευνας πάνω στην αναγεννητική πρακτική, Living Labs για την υιοθέτηση και εφαρμογή κυκλικών πρακτικών στον τουρισμό, καθώς και πρόγραμμα μετάβασης του αμπελώνα, τόσο ως προς τη βιωσιμότητα όσο και ως προς τη συμπερίληψη.

«Το μενού είναι ατελείωτο και θα επεκτείνεται διαρκώς, καθώς μέσα από αυτή την αιγαιοπελαγίτικη συνάντηση, πήραμε και εμείς πολύτιμη γνώση και γνωρίσαμε σημαντικούς συμμάχους», σημειώνει.

Περιγράφει την προσπάθεια ως μια αναπτυξιακή ατζέντα που προωθείται με σταθερότητα, μεταφέροντας δεξιότητες, εργαλεία, μεθοδολογίες και πόρους σε ζητήματα που επηρεάζουν τη φύση και τον άνθρωπο και κάνουν έναν τόπο αξιοβίωτο.

Κεντρικός στόχος, όπως εξηγεί, είναι να εγκαθιδρύονται συστήματα και διαδικασίες ώστε οι πόροι ενός τόπου να συντηρούν ένα πολυποίκιλο, ανθεκτικό και δημιουργικό οικοσύστημα, χωρίς να εξαντλούνται οι οικολογικές και κοινωνικές συνθήκες που το καθιστούν εφικτό.

Η Σαντορίνη ως πεδίο εφαρμογής, όχι μόνο ως τόπος συνάντησης

Η ίδια η διοργάνωση επιχείρησε να συνδέσει τη συζήτηση με τον τόπο. Την πρώτη ημέρα, το πρόγραμμα εκτεινόταν από το Fisher Guardian Workshop στη Βλυχάδα έως το επίσημο άνοιγμα στο MATI Art Observatory.

Τη δεύτερη, οι συμμετέχοντες επεξεργάστηκαν εναλλακτικά σενάρια για το μέλλον του Αιγαίου και ακολούθησαν τέσσερις διαδρομές για τα απόβλητα, το νερό και το έδαφος, τη βιοποικιλότητα, καθώς και το αμπέλι και το τοπίο. Η τρίτη ημέρα επικεντρώθηκε στις νησιωτικές πρωτοβουλίες, στο «μετα-τουριστικό» Αιγαίο και στη σύνδεση της ανθεκτικότητας με την τοπική οικονομία.

Το Hearth Summit Aegean 2026 διοργανώθηκε από το Impact Hub Athens, με συνδημιουργό το MATI, σε συνεργασία με το The Wellbeing Project και υπό την αιγίδα του Δήμου Θήρας.

Στη δήλωσή της με αφορμή τη διοργάνωση, η Σόφη Λάμπρου έθεσε εξαρχής το ζήτημα της συνέχειας:

«Το Hearth Summit Aegean δεν σχεδιάστηκε για να τελειώσει με την τελευταία συζήτηση. Θέλαμε να φέρουμε μαζί τη γνώση των νησιών, την επιστήμη, την επιχειρηματικότητα, την τέχνη και τη δημόσια πολιτική, ώστε αυτή η συνάντηση να οδηγήσει σε συνεργασίες που μπορούν να δοκιμαστούν στην πράξη. Το επόμενο βήμα είναι οι ιδέες που γεννήθηκαν στη Σαντορίνη να αποκτήσουν συνέχεια και να ταξιδέψουν σε ολόκληρο το Αιγαίο».

Στη συνέντευξή της στο Newsbomb συνοψίζει το κριτήριο με το οποίο καλείται να κριθεί αυτή η προσπάθεια:

«Γιατί, τελικά, το ζητούμενο δεν είναι απλώς να επισκεπτόμαστε όμορφα νησιά. Είναι να συμβάλλουμε ώστε να παραμείνουν ζωντανά για όσους τα κατοικούν, σήμερα και αύριο».

Σχόλια