Αντνάν Μεντερές: O ανθέλληνας Τούρκος, τα εγκλήματά του σε βάρος των Ελλήνων και ο απαγχονισμός του

Ένας από τους πολιτικούς που σημάδεψαν την ιστορία της Τουρκίας τον προηγούμενο αιώνα ήταν ο Αντνάν Μεντερές (1899-1961). Παράλληλα έχει εμπλοκή σε σημαντικές στιγμές των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Χαρακτηρίζεται ως ανθέλληνας και ήδη το 1919 ενεπλάκη στη σφαγή των προσκόπων του Αϊδινίου.

Όταν ανέλαβε την πρωθυπουργία, το 1950 πέτυχε με τη συνδρομή της Μεγάλης Βρετανίας να εμπλέξει την Τουρκία πιο ενεργά στο Κυπριακό, ενώ θεωρείται ένας από τους υπαίτιους για το πογκρόμ των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης (Σεπτέμβριος 1955). Ήταν αυτός που υπέγραψε τις συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου, αφού όμως γλίτωσε από ένα φοβερό αεροπορικό δυστύχημα κοντά στη βρετανική πρωτεύουσα. Λίγο αργότερα ανατράπηκε από στρατιωτική χούντα και τον επόμενο χρόνο (1961) απαγχονίστηκε.

Μετά το 1990 άρχισε η αποκατάστασή του και το Πανεπιστήμιο του Αϊδινίου και το Αεροδρόμιο της Σμύρνης έχουν πάρει το όνομά του. Και βέβαια, πολλές πλατείες, δρόμοι κ.λπ. Όσοι χαρακτηρίζουν τον Κεμάλ Ατατούρκ «σφαγέα των Ελλήνων», διαβάζοντας το σημερινό άρθρο, μάλλον θα δώσουν και έναν παρόμοιο χαρακτηρισμό στον Μεντερές.

Οι σφαγές των Ελλήνων του Αϊδινίου (1919)

Ο Αντνάν Μεντερές γεννήθηκε το 1899 στο Κοτσαρλί του Αϊδινίου. Ο πατέρας του ήταν πλούσιος γαιοκτήμονας, κριμαϊκής - ταταρικής καταγωγής. Μετά το Δημοτικό Σχολείο, ο Μεντερές φοίτησε στο Αμερικανικό Κολέγιο της Σμύρνης. Από το 1919 έδειξε έμπρακτα τα ανθελληνικά του αισθήματα. Ας δούμε όμως πρώτα τι έγινε στο Αϊδίνιο τον Ιούνιο του 1919.

Το Αϊδίνιο είχε τότε 35.000 κατοίκους, τουλάχιστον 8.000 από τους οποίους ήταν Έλληνες. Με την αποβίβαση του Στρατού μας στη Μικρά Ασία έγινε γνωστό ότι πολλοί Τούρκοι του Αϊδινίου δεν είχαν αφοπλιστεί. Ο Ελληνικός Στρατός με επικεφαλής τον Συνταγματάρχη Σχοινά κατέλαβε το Αϊδίνιο, χωρίς προβλήματα, από τις 9 ως τις 14 Μαΐου 1919. Όμως ο Σχοινάς έκανε το μεγάλο λάθος να μην αφοπλίσει τους Τούρκους της πόλης. Οι Ιταλοί που θεωρούσαν ότι αδικήθηκαν από την απόδοση στην Ελλάδα της συγκεκριμένης περιοχής βρίσκονταν στα νότια του Μαίανδρου (ποταμού) και είχαν επιτρέψει στους Τούρκους να δημιουργήσουν στρατόπεδο στην Τζίνα.

Από τις 15/6/1919 οι Τούρκοι άρχισαν να επιτίθενται. Ο Στρατός μας πολέμησε ως τις 14:00 της 17/6/1919. Λόγω έλλειψης πυρομαχικών, αποκοπής της σιδηροδρομικής γραμμής και ενίσχυσης των Τούρκων ατάκτων αποσύρθηκε στο Μπαλατζίκ. Μάταια το Επιτελείο από τη Σμύρνη επιχείρησε να πείσει τον Σχοινά να κρατήσει την πόλη καθώς στέλνει ενισχύσεις. Αθηναϊκές εφημερίδες κατηγόρησαν και τον Μητροπολίτη Ηλιουπόλεως Σμάραγδο, που ήταν απών. Την τιμή του Ελληνικού Στρατού έσωσε μια διλοχία, του 38ου Τάγματος Ευζώνων του Τζαβέλλα, με Διοικητή τον Λοχαγό Λαμπράκη, που πολεμούσε ηρωικά ανάμεσα στις Τράλλεις και τα ΒΑ υψώματα του Αϊδινίου και κατάφερε να εξοντώσει τετραπλάσιο αριθμό τσετών.

Όταν έφτασαν κοντά στο Αϊδίνιο, οι Εύζωνοι γλίτωσαν πολλά γυναικόπαιδα, αλλά αντίκρισαν ένα φρικτό θέαμα μέσα στην πόλη: καμένα σπίτια στις ελληνικές συνοικίες, αποκεφαλισμένους γέροντες και παιδιά, γυναίκες που βιάστηκαν και στη συνέχεια οι Τούρκοι έκοψαν τους μαστούς τους κ.ά. Άγνωστος είναι ο αριθμός των Ελλήνων νεκρών. 1.000 αναφέρει ο Κωνσταντίνος Νίδερ, ενώ γίνεται λόγος και για 500 ακόμα που τους απήγαγαν οι τσέτες και τους οδήγησαν στο εσωτερικό της χώρας. Υπάρχουν αναφορές για 2.000 νεκρούς, κάτι που δεν αποκλείεται, ακόμα και για 5.000, αριθμό υπερβολικό.

Ο Σχοινάς καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη και στρατιωτική καθαίρεση για εγκατάλειψη θέσης σε ώρα μάχης. Η τάξη αποκαταστάθηκε σύντομα, όταν ο Ελληνικός Στρατός με επικεφαλής τον Αντισυνταγματάρχη Σταυριανόπουλο και συνεπικουρούμενος από τη διλοχία των Ευζώνων του Τζαβέλλα, ανακατέλαβε το Αϊδίνι.

Ο Μεντερές και η σφαγή των προσκόπων του Αϊδινίου

Ένα από τα πλέον φρικιαστικά εγκλήματα των Τούρκων στη Μικρά Ασία ήταν η σφαγή των προσκόπων του Αϊδινίου. Ο αείμνηστος Γιάννης Καψής αποδίδει μεγάλο μέρος της ευθύνης για τη σφαγή, στον Μεντερές, τον οποίο μάλιστα χαρακτηρίζει θηλυπρεπή.

Ας δούμε πώς περιγράφει τη σφαγή των προσκόπων:

Το Αϊδίνι ήταν μια από τις πιο ανεπτυγμένες ελληνικές πόλεις της Ανατολής. Οι Χριστιανοί κάτοικοι της και πλούσιοι ήταν και εξελιγμένοι. Και τα νεαρά Ελληνόπουλα είχαν ιδρύσει δυο προσκοπικές ομάδες που ήταν το καύχημα της Ανατολής. Ο Αντνάν ο Μαινάδριος (Μεντερές) ζήλεψε, θέλησε να τους μιμηθεί. Κι ίδρυσε την τουρκική προσκοπική ομάδα του Αϊδινίου. Αλλ ‘ η τύχη της ήταν κωμικοτραγική. Ακολουθώντας το παράδειγμα του θηλυπρεπούς αρχηγού τους, οι Τούρκοι πρόσκοποι του Αϊδινίου προκαλούσαν τα γέλια, όταν έκαναν παρέλαση με τα φεσάκια τους. Κι η ομάδα του Μεντερές άρχισε να τροφοδοτεί με «πεσκίρ – τσογλάν» όλα τα χαμάμ του Αϊδινίου και της Σμύρνης. Ο Μεντερές ήταν από τους πρώτους που ακολούθησε το κεμαλικό Κίνημα, όχι από πατριωτισμό, αλλά από ανθελληνικό μίσος.

Ήταν μαζί με τους Τσέτες, που επιτέθηκαν στο Αϊδίνι. Με τις πρώτες τουφεκιές οι Έλληνες πρόσκοποι τρέχουν να βοηθήσουν το Στρατό μας. Δεν είναι πολλοί - μόλις 31, αλλ‘ ο ηρωισμός τους είναι υπέροχος. Οι μεγαλύτεροι αρπάζουν τα όπλα και πολεμούν μαζί με τους στρατιώτες, οι μικρότεροι μεταφέρουν πολεμοφόδια, παίρνουν τους τραυματίες και μεταδίδουν μηνύματα. Μόνο το θέαμα των μικρών αυτών ηρώων, με τα γυμνά γόνατα, θα έπρεπε να εμψυ­χώσει τον Σχοινά. Κι όμως φεύγει, αφήνοντας αυτός, ένας μόνιμος αξιωματικός, τους μικρούς προσκόπους να καλύψουν την υποχώρηση του. Πολλοί από τους Προσκόπους έπεσαν την ώρα της μάχης.

Ήταν οι πιο τυχεροί. Όσοι δεν πρόφτασαν, έπεσαν στα χέρια της ομάδας των δημίων του Μεντερές κι οδηγήθηκαν ανατολικά της πόλης, στις όχθες του Εύδωνος ποταμού, που έγινε κι ο τόπος του μαρτυρίου τους. Οι Τσέτες καλούν τον αρχηγό τους, τον τοπικό έφορο Νικόλαο Αυγερίδη, ν’ απαρνηθεί τον εθνισμό του, να προσκυνήσει τον Μωάμεθ, αν ήθελε να σωθεί. «Ζήτω η Ελλάδα!», ήταν η απάντηση του ήρωα εκείνου. Φρύαξαν οι Τσέτες, λύσσαξαν από το κακό τους. Στο πρόσταγμα του Μεντερές, ένας Τσέτης τραβά το μαχαίρι του και βγάζει το μάτι του Αυγερίδη. Το αίμα πετάγεται με ορμή, πιτσιλίζει και τον βασανιστή του. Αλλ' ο Αυγερίδης δεν λυγίζει. Τον καλούν και πάλι ν’ αρνηθεί την Πατρίδα του. Κι αυτή τη φορά απαντούν όλοι μαζί, βροντοφωνούν: «Ζήτω η Ελλάδα!».

Τα δύσμοιρα παιδιά βάδιζαν προς το θάνατο σαν να πήγαιναν σε πανηγύρι κι ήταν πράγματι πανηγύρι για τους Έλληνες της εποχής εκείνης ο θάνατος για την Πατρίδα. Οι Τσέτες δεν μπορούν πια να συγκρατηθούν. Ο Αυγερίδης κομματιάζεται, ο Φιλοκτήτης Αργυράκης γδέρνεται κυριολεκτικά, ο Βεϊνόγλου αποκεφαλίζεται, κανείς δεν γλιτώνει.

Όταν ο Ελληνικός Στρατός ανακατέλαβε το Αϊδίνι, την ίδια ώρα που οι εγκληματίες Τούρκοι το έβαζαν έντρομοι στα πόδια, οι στρατιώτες μας σήκωσαν στα χέρια τους νεκρούς ήρωες προσκόπους και τους έθαψαν.

Η μετέπειτα πορεία του Μεντερές, ως την πρωθυπουργία

Για τις πράξεις του αυτές, ο Μεντερές έλαβε από το κεμαλικό κράτος μετάλλιο τιμής. Στη συνέχεια σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Άγκυρας, από την οποία και αποφοίτησε. Το 1930 οργάνωσε ένα παράρτημα του βραχύβιου Φιλελεύθερου Ρεπουμπλικανικού Κόμματος, μετά τη διάλυση του οποίου, ο Κεμάλ κάλεσε τον Μεντερές να ενταχθεί στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα. Αυτό έγινε και ο Μεντερές εκλέχθηκε βουλευτής Αϊδινίου το 1931. Σταδιακά, άρχισε να ανεβαίνει στην κομματική ιεραρχία. Πριν τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Κεμάλ πέθανε (1938) και την ηγεσία του κόμματος ανέλαβε ο Ισμέτ Ινονού.

Όπως είναι γνωστό, στη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, η Τουρκία κράτησε ουδέτερη στάση και κήρυξε τον πόλεμο στη Γερμανία, λίγο πριν την πτώση του Βερολίνου. Το 1945, ο Μεντερές και δύο ακόμα βουλευτές διαγράφηκαν από το κόμμα, γιατί αντιτάχθηκαν στις εθνικοποιήσεις του Ινονού. Το 1946, ο Μεντερές μαζί με τους Τζελάλ Μπαγιάρ, Φουάτ Κιοπρουλού και Ρεφίκ Κοραλτάν σχημάτισαν το Δημοκρατικό Κόμμα (DP), του οποίου ο Μεντερές εξελέγη βουλευτής το 1946 στην Κιουτάχεια.

1950: Ο Μεντερές πρωθυπουργός - Τα «Σεπτεμβριανά»

Οι πρώτες ελεύθερες εκλογές στην τουρκική ιστορία έγιναν στις 14 Μαΐου 1950 και το DP κέρδισε την πρωτιά. Ο Μεντερές ανέλαβε την πρωθυπουργία στη χώρα. Κέρδισε άλλες δύο ελεύθερες εκλογικές αναμετρήσεις (1954 και 1957). Η οικονομία στα πρώτα χρόνια του Μεντερές αναπτυσσόταν σταθερά με ρυθμούς γύρω στο 9%. Η χώρα προσανατολίστηκε προς τη Δύση. Το 1952 εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ, μαζί με την Ελλάδα. Το Σχέδιο Μάρσαλ για την Τουρκία έδωσε ακόμα μεγαλύτερη ώθηση στη χώρα. Όμως, μετά το 1954 άρχισε να παρουσιάζεται σταδιακή ύφεση στην οικονομία της χώρας.

Το Κυπριακό είχε αρχίσει να λαμβάνει εκρηκτικές διαστάσεις τη δεκαετία του 1950. Οι Βρετανοί, που ήθελαν να απαλλαγούν από την Κύπρο, λόγω του δυσβάσταχτου κόστους για τη συνέχιση της κατοχής της Μεγαλονήσου, αλλά δεν ήθελαν ν' αφήσουν την Κύπρο να περάσει σε ελληνικά χέρια, φρόντισαν να βάλουν και την Τουρκία «από το παράθυρο» στο Κυπριακό. Αυτό αποτέλεσε την αιτία για το πογκρόμ των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης τον Σεπτέμβριο του 1955.

Αφορμή ήταν η έκρηξη μιας βόμβας, που είχε τοποθετήσει Έλληνας Μουσουλμάνος από τη Θράκη στο Προξενείο της Τουρκίας στη Θεσσαλονίκη, εκεί όπου κατά μία εκδοχή, γεννήθηκε ο Κεμάλ. Οι 100.000 Έλληνες της Πόλης είχαν τα ηνία της οικονομικής ζωής της. Οι περισσότεροι εγκατέλειψαν την Κωνσταντιννούπολη. Τα «Σεπτεμβριανά» σήμαναν το τέλος του Ελληνισμού της Πόλης μετά από εκατοντάδες χρόνια.

Οι υπογραφές των Συμφωνιών Ζυρίχης - Λονδίνου και η σωτηρία του Μεντερές από αεροπορικό δυστύχημα

Ο Μεντερές, με τη βοήθεια του Υπουργού Εξωτερικών Ζορλού πέτυχε να εμπλακεί, χάρη φυσικά και στη στήριξη των Βρετανών, η Τουρκία ενεργά στο Κυπριακό. Καθώς η οικονομία της χώρας του παρουσίαζε προβλήματα όπως αναφέρθηκε, ο Μεντερές φρόντισε να στρέψει το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης στο Κυπριακό.

Στις 11/2/1959 ο Μεντερές μαζί με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή υπέγραψαν τις Συμφωνίες της Ζυρίχης για το Κυπριακό. Οι βασικές συνομιλίες έγιναν μεταξύ των δύο Υπουργών Εξωτερικών, Αβέρωφ και Ζορλού. Το τελικό κείμενο ήταν ιδιαίτερα ευνοϊκό για τους Τουρκοκύπριους, κυρίως στο δικαίωμα του βέτο που θα είχε ο Τουρκοκύπριος Αντιπρόεδρος (ο Πρόεδρος θα ήταν πάντα Ελληνοκύπριος). Υπήρξε έντονο παρασκήνιο και σφοδρές αντιδράσεις στην Κύπρο, αλλά και από πρόσωπα όπως ο Γεώργιος Γρίβας.

Τελικά, ο Μακάριος, μετά από συσκέψεις στην Αθήνα με Ελληνοκύπριους πολιτικούς και αξιωματούχους αποδέχτηκε τις Συμφωνίες και στις 15/2/1959 έφυγε για το Λονδίνο για να υπογράψει τις τελικές Συμφωνίες. Εκεί, μετά από νέες συζητήσεις και παρά τις αντιδράσεις, οι Ελληνοκύπριοι της αποστολής ψήφισαν υπέρ των Συνθηκών (27 υπέρ και 8 κατά). Ανάμεσα σε αυτούς που αντιτάχθηκαν ήταν και οι Βάσος Λυσσαρίδης και Τάσσος Παπαδόπουλος. Στις 17 Φεβρουαρίου κατευθυνόταν αεροπορικώς στο Λονδίνο και ο Μεντερές με πολυμελή τουρκική αντιπροσωπεία.

Όμως, το αεροπλάνο Vickers Viscount Type 793 των Turkish Airlines που μετέφερε τους Τούρκους, λόγω πυκνής ομίχλης έπεσε κοντά στο Σάσεξ, λίγο πριν προσγειωθεί στο αεροδρόμιο Gatwick του Λονδίνου και έπιασε φωτιά. Εννιά από τους δεκαέξι επιβάτες και πέντε από τα οκτώ μέλη του πληρώματος σκοτώθηκαν.

Ο Μεντερές που καθόταν στο πίσω μέρος του αεροπλάνου βγήκε σχεδόν αλώβητος από αυτό! Τελικά μετά από τις πρώτες βοήθειες από δέχτηκε από μια Βρετανίδα κάτοικο της περιοχής μεταφέρθηκε στη «London Clinic» για νοσηλεία.

Στις 19 Φεβρουαρίου 1959, σ’ αυτό το νοσηλευτικό ίδρυμα μετέβησαν οι πρωθυπουργοί της Ελλάδας Κωνσταντίνος Καραμανλής και της Βρετανίας Χάρολντ Μακμίλαν, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος και ο εκπρόσωπος των Τουρκοκυπρίων Φαζίλ Κιουτσούκ, μετριοπαθής, μετέπειτα Αντιπρόεδρος της Κύπρου (ως το 1963). Ήδη, στο Λονδίνο όμως ήταν παρών και ο Ραούφ Ντενκτάς, ως μέλος της τουρκοκυπριακής αντιπροσωπείας, χωρίς όμως να δείξει το πραγματικό του πρόσωπο, καθώς εμφανίστηκε συναινετικός.

Οι τρεις πρωθυπουργοί (Καραμανλής, Μακμίλαν, Μεντερές) και οι Μακάριος – Κιουτσούκ υπέγραψαν το τελικό κείμενο των Συμφωνιών Ζυρίχης – Λονδίνου (19/2/1959). Ίσως ο τόπος όπου υπογράφτηκαν τελικά αυτές οι Συνθήκες προμήνυε και το τι θα επακολουθούσε… Ο Μεντερές επέστρεψε στην Τουρκία στις 26 Φεβρουαρίου 1959 και έγινε δεκτός με επευφημίες από πλήθος κόσμου, ενώ στην υποδοχή ήταν παρών και ο πολιτικός του αντίπαλος Ισμέτ Ινονού. Επρόκειτο για μια αδιαμφισβήτητη επιτυχία της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής.

Ιδιαίτερα, η παράγραφος για τις εγγυήτριες δυνάμεις ήταν αυτή που έδωσε το έρεισμα στην Τουρκία, για την παράνομη εισβολή το 1974 στην Κύπρο και στην κατοχή του 1/3 του εδάφους της μαρτυρικής Μεγαλονήσου. Από ελληνικής πλευράς, φαίνεται ότι ο Μακάριος πιέστηκε πολύ και ίσως εκβιάστηκε από το αρχικό διχοτομικό σχέδιο που παρουσίασε ο Μακμίλαν. Ο Γρίβας εξοργίστηκε με την παρουσία δύο βρετανικών βάσεων στην Κύπρο και απέφυγε να συναντήσει τον Μακάριο, ενώ τερμάτισε τη δράση της ΕΟΚΑ στην Κύπρο.

Σύλληψη, δίκη και απαγχονισμός του Μεντερές (1961)

Όμως ο Μεντερές είχε πολύ άσχημο τέλος. Στις 27 Μαΐου 1960 ένα στρατιωτικό πραξικόπημα που οργανώθηκε από 37 «νέους αξιωματικούς» ανέτρεψε την κυβέρνηση του Μεντερές, ο οποίος συνελήφθη μαζί με τα σημαντικότερα στελέχη του κόμματός του.

Οι κατηγορίες ήταν: Παραβίαση του Συντάγματος, υπεξαίρεση χρημάτων από τα δημόσια ταμεία και εντολή για το πογκρόμ της Κωνσταντινούπολης του 1955 με 13-16 Έλληνες και έναν Αρμένιο νεκρό και τις ανυπολόγιστες ζημιές στις ελληνικές επιχειρήσεις και σε κάθε τι ελληνικό. Ο Μεντερές φαίνεται ότι είχε δώσει τη σιωπηρή του έγκριση για όλα αυτά, ο Ζορλού, που επίσης κατηγορήθηκε, μάλλον είχε άγνοια, καθώς βρισκόταν στο Λονδίνο. Ο Υπουργός Εσωτερικών Ναμίκ Γκεντίκ κατηγορήθηκε επίσης για εμπλοκή στο πογκρόμ, αλλά αυτοκτόνησε πριν να δικαστεί! Πάντως, το 2005, μια παραστρατιωτική ομάδα των Ειδικών Δυνάμεων αποκαλύφθηκε ότι είχε άμεση εμπλοκή στο πογκρόμ. Η δίκη των στελεχών του DP έγινε στο νησί Γιασιάντα, ένα από τα Πριγκηπόννησα. Ο Μεντερές, ο Ζορλού και ο Υπουργός Οικονομικών Πολάτκαν καταδικάστηκαν σε θάνατο.

Το ίδιο έγινε και με άλλους 12 κατηγορούμενους, ανάμεσά τους και τον πρώην πρόεδρο Τζελάλ Μπαγιάρ, οι ποινές των οποίων όμως μετατράπηκαν σε ισόβια. Για τη μη εκτέλεση της ποινής των Μεντερές, Ζορλού και Πολάτκαν έγιναν, άκαρπες, παρεμβάσεις από τον Τζ. Φ. Κένεντι, τη βασίλισσα Ελισάβετ, τον Ισμέτ Ινονού κ.ά. Ο Μεντερές προσπάθησε να αυτοκτονήσει στις 15/9/1961 παίρνοντας υπερβολική δόση υπνωτικών χαπιών. Επέζησε και μετά από σύντομη νοσηλεία του σε νοσοκομείο μεταφέρθηκε στο νησί Ιμραλί, όπου απαγχονίστηκε στις 17 Σεπτεμβρίου 1961. Την ίδια τύχη είχαν και οι Ζορλού και Πολάτκαν.

Αποκατάσταση

Στις 17 Σεπτεμβρίου 1990, 29 χρόνια μετά τον απαγχονισμό του, ο Μεντερές έλαβε μεταθανάτια χάρη από το τουρκικό κοινοβούλιο και ο τάφος του μεταφέρθηκε σε μαυσωλείο στην Κωνσταντινούπολη που έφερε το όνομά του. Αλλά και οι Ζορλού και Πολάτκαν που απαγχονίστηκαν τότε, απαλλάχτηκαν, μετά θάνατο, από κάθε κατηγορία για παράβαση καθήκοντος. Άλλωστε, Μεντερές και Ζορλού είχαν προσφέρει με τους χειρισμούς τους στο Κυπριακό, τεράστιες υπηρεσίες στη χώρα τους…