Ποιοι ήταν «πραγματικά» οι θεοί της αρχαιότητας και η παρερμηνεία των τελευταίων 20 αιώνων

Η εικόνα των θεών της αρχαίας Ελλάδας παραμένει μέχρι σήμερα συνδεδεμένη με τους μύθους, τις ανθρώπινες αδυναμίες και τις έντονες συγκρούσεις που αποτυπώθηκαν στα έπη και στο αρχαίο δράμα. Πίσω όμως από την οικεία ανθρωπομορφική τους μορφή αναπτύχθηκε μια βαθύτερη φιλοσοφική θεώρηση, η οποία αντιμετώπισε το Θείο ως έκφραση κοσμικών δυνάμεων, αρμονίας και ηθικής τελειότητας.

Για να κατανοήσει κανείς την έννοια του Θείου στην αρχαία Ελλάδα, απαιτείται προσεκτική ανάγνωση των πηγών και διάκριση ανάμεσα στην ποιητική αφήγηση και τη φιλοσοφική σκέψη, εξηγεί στο Newsbomb η Δρ Άννα Λάζου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Φιλοσοφικής Ανθρωπολογίας στο Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ. Η ίδια, με ειδίκευση και στην Αισθητική των Παραστατικών Τεχνών, τοποθετεί τη σχετική συζήτηση στο ευρύτερο πεδίο της αρχαίας ελληνικής τέχνης, φιλοσοφίας και κοσμοαντίληψης.

Όπως επισημαίνει, τα κείμενα των ποιητών —από τον Όμηρο και τον Ησίοδο έως την τραγωδία και την κωμωδία— παρουσιάζουν συχνά θεούς με ανθρώπινα πάθη: συγκρούονται, ζηλεύουν, επιθυμούν και, σε αρκετές περιπτώσεις, προβαίνουν σε πράξεις ηθικά αμφίσημες. Η εικόνα αυτή, όμως, έρχεται σε αντίθεση με τη στάση μεγάλου μέρους της αρχαίας φιλοσοφικής παράδοσης, από τους προσωκρατικούς έως τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη, τους Στωικούς και τους νεοπλατωνικούς.

Για τους φιλοσόφους, οι θεότητες δεν περιορίζονται σε μια κυριολεκτική, ανθρωπομορφική εκδοχή του Δωδεκάθεου. Αντιπροσωπεύουν δυνάμεις της φύσης, ποιότητες του κόσμου και όψεις του σύμπαντος, ενώ η πολυωνυμία τους παραπέμπει σε μια αναλυτική αντίληψη για τη δομή της πραγματικότητας. Πίσω από τις πολλές μορφές και ονομασίες, κατά τη Δρ Λάζου, βρίσκεται η ιδέα ενός ενιαίου και ασύλληπτου Θείου Όντος.

Η καθηγήτρια εκτιμά ότι οι θεοί των τραγωδιών και των κωμωδιών δεν πρέπει να διαβάζονται κατά γράμμα. Η απόδοση αρνητικών ιδιοτήτων σε θεϊκές μορφές λειτουργεί, κατά την ερμηνεία της, ως διδακτικό τέχνασμα: μέσα από την ύβρη, τα ανθρώπινα πάθη και τις οδυνηρές συνέπειες της παραβίασης των θείων νόμων, το αρχαίο δράμα αναδεικνύει την ανάγκη για μέτρο, αυτογνωσία και αρετή.

Στη φιλοσοφική γραμματεία, αντίθετα, οι θεοί προσεγγίζονται ως τέλειες, αγαθές και αμετάβλητες οντότητες. Η Δρ Λάζου παραπέμπει στη σκέψη του Πλάτωνα, ο οποίος ασκεί κριτική σε αφηγήσεις που αποδίδουν στους θεούς στοιχεία ασύμβατα με την αγαθή τους φύση, ακριβώς επειδή τα πρότυπα που προβάλλονται έχουν παιδευτική σημασία — ιδιαίτερα για τους νέους.

Η μελέτη της αρχαίας ελληνικής θεολογίας, σημειώνει, δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Σε μια εποχή κατά την οποία οι κοινωνίες αναζητούν σταθερά πρότυπα και ηθικά σημεία αναφοράς, η επιστροφή στα φιλοσοφικά κείμενα της αρχαιότητας μπορεί να αποτελέσει αφορμή για έναν σύγχρονο πολιτισμικό και αξιακό αναστοχασμό.

Δείτε τη συνέντευξη της Άννας Λάζου στο Newsbomb: