Η ζωή των λέξεων σε 75.500 λήμματα: Αυτό είναι το νέο Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών
Η γλώσσα δεν μένει ακίνητη. Ακολουθεί τις επιστημονικές ανακαλύψεις, καταγράφει τις κοινωνικές αλλαγές και βρίσκει νέους τρόπους να περιγράψει την καθημερινότητα. Αυτή τη ζωντανή πραγματικότητα αποτυπώνει η δεύτερη, αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη έκδοση του «Χρηστικού Λεξικού της Νεοελληνικής Γλώσσας», η οποία παρουσιάστηκε στην Ακαδημία Αθηνών, με κεντρικό πρόσωπο τον συντάκτη του έργου, ακαδημαϊκό Χριστόφορο Χαραλαμπάκη.
Στην παρουσίαση, ο Νικηφόρος Διαμαντούρος, Πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών, ο Αντώνης Ρεγκάκος, Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας Αθηνών, ο Μιχάλης Τιβέριος, τ. Πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών και ο Χρήστος Ζερεφός, τ. Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας Αθηνών, ανέδειξαν διαφορετικές πλευρές της λεξικογραφικής έρευνας: την ιστορική διαδρομή της στο ανώτατο πνευματικό ίδρυμα της χώρας και τη συνεχή ανάγκη να συμβαδίζει με την εξέλιξη της επιστήμης.
Το Χρηστικό Λεξικό αντιμετωπίζει τη λεξικογραφία ως εφαρμοσμένη γλωσσολογία και δίνει έμφαση στη χρήση: όχι μόνο στο τι σημαίνει μια λέξη, αλλά και στο πώς συνδυάζεται με άλλες, σε ποιο περιβάλλον χρησιμοποιείται και πώς μεταβάλλεται το περιεχόμενό της.
Με περισσότερα από 500 νέα λήμματα, η δεύτερη έκδοση αποτυπώνει τις σύγχρονες επιστημονικές ανακαλύψεις και τις κοινωνικές αλλαγές, εμπλουτίζοντας παράλληλα τις ετυμολογικές πληροφορίες και τα παραδείγματα χρήσης. Στις σελίδες της βρίσκουν θέση τόσο νέες λέξεις, όπως «κορονοϊός», «κρυπτονόμισμα», «ρευματοκλοπή», «υπερτουρισμός» και «χιονοκαταιγίδα», όσο και εκφράσεις της καθημερινότητας. Ο συνολικός αριθμός των λημμάτων και των σταθερών λεξικών συνδυασμών φτάνει περίπου τις 75.500, ενώ μόνο στο ρήμα «κάνω» εντάσσονται περίπου 220 επιμέρους εκφράσεις, όπως «κάνω μάθημα», «κάνω πάρτι» και «κάνω πέτρα την καρδιά μου».
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στους συνδυασμούς των λέξεων, ώστε ο αναγνώστης να κατανοεί όχι μόνο τη σημασία τους, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν στον λόγο. Ενδεικτικά, στα 25 επίθετα που συνδέονταν με τη λέξη «απάντηση» προστέθηκαν ακόμη οκτώ: «αυτονόητη», «διευκρινιστική», «έμμεση», «ενδεικτική», «καθαρή», «καθυστερημένη», «λεπτομερής» και «προφανής». Παράλληλα, προστέθηκαν εκατοντάδες νέες ή αναλυτικότερες ετυμολογίες, καθώς και πληροφορίες για τις αρχικές σημασίες λέξεων που καθιερώθηκαν ως μεταφραστικά ισοδύναμα.
Η νέα έκδοση αναπτύσσεται σε δύο τόμους, συνολικά 2.157 σελίδων, με τα λήμματα και τις σταθερές λεξικές συνάψεις τυπωμένα με έντονο μπλε χρώμα και οργανωμένα σε τρεις στήλες για ευκολότερη ανάγνωση. Πίσω από την αναθεώρηση και τον εμπλουτισμό της βρίσκεται η δωδεκαετής εργασία του Χριστόφορου Χαραλαμπάκη, με στόχο ένα χρηστικό εργαλείο για την ορθογραφία, τη μορφολογία και τη σύνταξη, το οποίο καταγράφει τη σύγχρονη γλωσσική πραγματικότητα χωρίς να την εγκλωβίζει σε αποστεωμένους κανόνες «ορθής» χρήσης. Το Λεξικό είναι διαθέσιμο και σε δωρεάν ηλεκτρονική έκδοση.
Οι καινοτομίες: Οι λέξεις μέσα στην πραγματική ζωή
Στις 17 καινοτομίες που παρουσιάζει το Λεξικό περιλαμβάνονται η συγκρότηση του λημματολογίου από εκτενείς έντυπες και ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων, η αξιοποίηση αυθεντικών παραδειγμάτων και η αναλυτική καταγραφή των συνδυαστικών δυνατοτήτων των λέξεων. Έτσι, ο αναγνώστης βλέπει τις λέξεις μέσα στη γλώσσα και όχι απομονωμένες από αυτήν.
Το Λεξικό αναγνωρίζει επίσης διπλές αποδεκτές ορθογραφίες, όπως «εταιρεία–εταιρία» και «χρεοκοπία–χρεωκοπία», προσδιορίζει το ύφος λέξεων και εκφράσεων και καταγράφει επιστημονικές ονομασίες ζώων και φυτών, καθώς και χημικούς τύπους.
Παράλληλα, παραθέτει στοιχεία για την πρώτη εμφάνιση πολλών αγγλικών και γαλλικών λέξεων και στερεότυπων εκφράσεων, συνδέοντας τη γλωσσική έρευνα με την ιστορία του πολιτισμού και των επιστημών. Περιλαμβάνει, ακόμη, λέξεις και σημασίες γνωστές κυρίως από την Κύπρο, όπως «αθλητοπρέπεια», «αιτητής» και «μάππα».
Στη δεύτερη έκδοση προστίθενται δύο ιδιαίτερα στοιχεία: η καταγραφή παλαιότερων ορθογραφήσεων στο ετυμολογικό μέρος και η παράθεση αυθεντικών ορισμών από καταξιωμένους λογοτέχνες, με πρώτο παράδειγμα το λήμμα «τζέντλεμαν».
Χριστόφορος Χαραλαμπάκης στο Newsbomb: «Η κάθε λέξη είναι μια αυτόνομη προσωπικότητα»
Στη συνέντευξη που παραχώρησε στο Newsbomb, ο συντάκτης του Λεξικού, ακαδημαϊκός Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, εξήγησε τι προσφέρει η νέα έκδοση, αλλά και γιατί η επαφή με ένα λεξικό δεν πρέπει να περιορίζεται στην αναζήτηση μιας άγνωστης λέξης.
«Η δεύτερη έκδοση του Χρηστικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών είναι εμπλουτισμένη όχι μόνο με 500 νέους λημματικούς όρους, αλλά και με πλήθος νέων προτάσεων που δείχνουν την εκφραστική ζωντάνια και την πληρότητα της γλώσσας μας», ανέφερε.
Ο ίδιος δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στη χρήση των λεξικών από τα παιδιά: «Τα λεξικά πρέπει να τα χρησιμοποιούν τα παιδιά στο σχολείο, γιατί μόνο έτσι θα δουν τι σημαίνει “πλούτος” της γλώσσας και όχι απλώς να διαβάζουν βιβλία».
Μάλιστα, περιέγραψε την επιθυμία του να αφιερώνεται μία ώρα την εβδομάδα στο σχολείο στο ξεφύλλισμα ενός λεξικού, με τα παιδιά να στέκονται σε ένα ή δύο λήμματα και να τα διαβάζουν προσεκτικά.
Στο ερώτημα κατά πόσο αυτό είναι εύκολο στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, ο κ. Χαραλαμπάκης αναγνώρισε τη δυσκολία, επιμένοντας όμως στην αξία του έντυπου λεξικού. Όπως εξήγησε, δίνει τη δυνατότητα στον αναγνώστη να πηγαίνει μπρος-πίσω, να κρίνει και να συγκρίνει. Δεν απορρίπτει, ωστόσο, την ηλεκτρονική πρόσβαση.
«Ας χρησιμοποιούν παράλληλα και την ηλεκτρονική έκδοση, όπως κάνουν πάρα πολλοί, αλλά να διαβάζουν λεξικά, γιατί η κάθε λέξη είναι μια αυτόνομη προσωπικότητα. Έχει ζωή, ιστορία, προϊστορία. Καθοδηγούν και εμπνέουν οι λέξεις και η κατοχή της γλώσσας είναι δύναμη», υπογράμμισε.
Όταν η συζήτηση έφτασε στο αν το Λεξικό αποτελεί έργο ζωής για τον ίδιο, η απάντησή του στράφηκε στην προσωπική χαρά της έρευνας και στη δημιουργία χωρίς προσδοκία ανταλλάγματος.
«Εγώ έκανα κάτι από χόμπι», ανέφερε, εξηγώντας ότι η ενασχόληση με κάτι που προσφέρει εσωτερική πληρότητα έχει ξεχωριστή αξία, χωρίς να χρειάζεται η αναμονή κάποιας ανταμοιβής. Και συνόψισε τον λόγο που επέλεξε αυτή τη διαδρομή: «Εγώ έγινα λεξικογράφος γιατί μου αρέσει να μελετώ τη ζωή των λέξεων».
Η ευθύνη και ο μόχθος πίσω από τη σύνταξη του Λεξικού
Στην ομιλία του, ο Χριστόφορος Χαραλαμπάκης περιέγραψε την απαιτητική διαδρομή της σύνταξης του Λεξικού, τις αλλαγές στον αρχικό σχεδιασμό και την προσπάθεια οργάνωσης ενός ολοένα μεγαλύτερου γλωσσικού υλικού.
Όπως ανέφερε, η αρχική πρόβλεψη ήταν το έργο να ολοκληρωθεί σε τέσσερα χρόνια. Στην πορεία, όμως, έκρινε ότι ένα λεξικό περίπου 30.000 λέξεων δεν θα ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις ενός τέτοιου εγχειρήματος της Ακαδημίας Αθηνών. Η απόφαση να διευρυνθεί σημαντικά το λημματολόγιο οδήγησε σε επανεκκίνηση της εργασίας και σε νέες τεχνικές και οργανωτικές ανάγκες.
Η διαρκής αύξηση του υλικού δοκίμασε ακόμη και τις δυνατότητες του συστήματος διαχείρισής του, με αποτέλεσμα να απαιτηθεί νέος σχεδιασμός. Μέσα από αυτή την αναδρομή, ο ακαδημαϊκός ανέδειξε την ευθύνη που συνοδεύει ένα λεξικό και τον μόχθο που απαιτείται μέχρι το συγκεντρωμένο υλικό να αποκτήσει την τελική του μορφή.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στη συγκριτική μελέτη μεγάλων ξενόγλωσσων λεξικών. Η εξέταση του τρόπου με τον οποίο αποδίδονται έννοιες σε λεξικά της αγγλικής, της γαλλικής, της γερμανικής, της ιταλικής και της ισπανικής αποτέλεσε μέρος της ερευνητικής διαδικασίας, ιδίως για απαιτητικούς ορισμούς.
Παράλληλα, στάθηκε στη συμβολή ακαδημαϊκών διαφορετικών επιστημονικών πεδίων. Αναφέρθηκε με συγκίνηση στον Κωνσταντίνο Δεσποτόπουλο, ο οποίος διάβαζε αναλυτικά τους φιλοσοφικούς όρους και πρότεινε διορθώσεις, καθώς και στις παρατηρήσεις του Βασίλειου Πετράκου.
Η ομιλία του ανέδειξε, έτσι, και τη λιγότερο ορατή πλευρά της λεξικογραφίας: τις επανεγγραφές, τον έλεγχο, τις διορθώσεις και τη συνεργασία που απαιτούνται μέχρι ένας σύντομος ορισμός να φτάσει στον αναγνώστη.
Μιχάλης Τιβέριος: Η λεξικογραφική παράδοση της Ακαδημίας Αθηνών
Ο Μιχάλης Τιβέριος, τ. Πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών, χαιρέτισε τη νέα έκδοση ως καρπό εκτεταμένης γνώσης και πολύχρονου ερευνητικού μόχθου, αναδεικνύοντας πρωτίστως τη συμβολή του Χριστόφορου Χαραλαμπάκη.
Στάθηκε στη σημασία ενός έγκυρου λεξικού της νεοελληνικής, το οποίο προσφέρεται στο κοινό χωρίς κερδοσκοπική στόχευση, και εξήγησε ότι είχε υποστηρίξει την έκδοση από τη θέση του Προέδρου της Ακαδημίας.
Στη συνέχεια επέλεξε να συνδέσει την παρουσίαση με την παλαιότερη λεξικογραφική παράδοση του ιδρύματος, μέσα από μια λιγότερο γνωστή ιστορία γύρω από το «Ιστορικό Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας». Περιέγραψε τις διοικητικές αντιπαραθέσεις και τα προβλήματα στέγασης που συνόδευσαν τα πρώτα βήματα της Ακαδημίας, καθώς και την ένταση που προκάλεσε η παραχώρηση χώρων για τη σύνταξη του Ιστορικού Λεξικού.
Η αναφορά του σε αρχειακή επιστολή παραίτησης του Δημητρίου Αιγινήτη ανέδειξε πόσο σύνθετη υπήρξε η θεσμική διαδρομή της λεξικογραφικής έρευνας. Πίσω από ένα έργο που συνδέεται με την επιστημονική φυσιογνωμία της Ακαδημίας βρίσκονται όχι μόνο λέξεις και ορισμοί, αλλά και αποφάσεις, διαφωνίες και επίμονες προσπάθειες για τη συνέχεια της έρευνας.
Χρήστος Ζερεφός: Τα λεξικά σε έναν διαρκή αγώνα επικαιροποίησης
Από την πλευρά του, ο Χρήστος Ζερεφός, τ. Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας Αθηνών, επικεντρώθηκε στην ανάγκη συνεχούς επικαιροποίησης των λεξικών, καθώς οι επιστημονικές εξελίξεις φέρνουν νέους όρους στη δημόσια συζήτηση και, τελικά, στην κοινή γλώσσα.
«Με την ταχύτατη εξέλιξη των επιστημών και την εισαγωγή νέων επιστημονικών όρων, τα χρηστικά λεξικά βρίσκονται συνεχώς σε έναν αγώνα δρόμου για την επικαιροποίηση και την πληρότητα του περιεχομένου τους», επισήμανε.
Αντλώντας παραδείγματα από τις επιστήμες του περιβάλλοντος, αναφέρθηκε στην «ανθρωπόπαυση», συνδέοντάς την με τον περιορισμό του ανθρώπινου αποτυπώματος κατά την περίοδο της πανδημίας.
Τόνισε ότι οι νέοι όροι περιγράφουν φαινόμενα, κινδύνους και ενέργειες που επηρεάζουν τόσο την καθημερινή ζωή όσο και την ανθρώπινη παρουσία στον πλανήτη. Στο πλαίσιο αυτό ενέταξε το λεξιλόγιο της κλιματικής κρίσης και των συνεπειών της.
Στάθηκε ακόμη στη σημασία της επιστημονικής επικαιροποίησης των μετεωρολογικών όρων και αναφέρθηκε στη σχετική συνεργασία με τον Χριστόφορο Χαραλαμπάκη και τη διδάκτορα Ρεβέκκα Βασιλειάδου.
Η παρέμβασή του ανέδειξε τη στενή σχέση ανάμεσα στη λεξικογραφία και τις επιμέρους επιστήμες: για να αποδοθεί σωστά μια σύγχρονη έννοια, απαιτείται να συναντηθούν η γλωσσική τεκμηρίωση και η εξειδικευμένη γνώση.
Ευάγγελος Πρωτοπαπαδάκης στο Newsbomb: Το ενδιαφέρον βρίσκεται στην εξέλιξη της γλώσσας
Τη σημασία της παρουσίασης και της διαφορετικής προσέγγισης του έργου υπογράμμισε, στη συνέντευξη που παραχώρησε στο Newsbomb, ο Ευάγγελος Δ. Πρωτοπαπαδάκης, Καθηγητής Εφαρμοσμένης Ηθικής και Βιοηθικής στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
«Είναι πάρα πολύ σημαντική η σημερινή εκδήλωση, γιατί παρουσιάζει το “Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας”», σημείωσε, επισημαίνοντας τη διαφοροποίησή του από μια παραδοσιακή, «συντηρητική», όπως τη χαρακτήρισε εντός εισαγωγικών, προσέγγιση.
Όπως εξήγησε, το έργο εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται οι λέξεις, στους νεολογισμούς και στις καινούργιες προσθήκες στο ελληνικό λεξιλόγιο. Και συνόψισε το ουσιαστικό ενδιαφέρον αυτής της προσέγγισης: «Κυρίως μελετά ακριβώς αυτόν τον τρόπο με τον οποίο η γλώσσα εξελίσσεται, διαμορφώνεται, μέσα από το πέρασμα του χρόνου».
