Τεχνητή νοημοσύνη: Η επέλαση του AI, τα παιδιά που δεν θέλουν να μαθαίνουν και η «απογνωσιοποίηση»

Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να μειώσει τις ανισότητες σε μια σειρά από τομείς της ζωής μας, όπως η εργασία, η υγεία και η εκπαίδευση; Η απάντηση είναι ναι, μπορεί, αλλά δεν θα γίνει από μόνο του και χωρίς παρεμβάσεις οι οποίες θα διατηρήσουν τον άνθρωπο ως μέρος της διαδικασίας. Από μελέτες που έχουν γίνει και συνεχίζουν να γίνονται γνωρίζουμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη έχει τη δυνατότητα να βελτιώσει τα μαθησιακά αποτελέσματα, με εξατομίκευση τη διδασκαλία και να διευρύνει την πρόσβαση στη γνώση. Ωστόσο υπάρχουν περιορισμοί, όπως για παράδειγμα η πρόσβαση σε ειδικευμένους εκπαιδευτικούς ακόμη και σε χώρες του πλούσιου βορρά. Υπάρχουν εξελισσόμενες τεχνολογικές υποδομές αλλά ελλιπή εκπαιδευτικά υλικά.

Με βάση έρευνα που πραγματοποιήθηκε από το Future Investment Initiative Institute σε συνεργασία με το πανεπιστήμιο Columbia, σε Ελλάδα, Βραζιλία, Κένυα και Ινδία, καταδεικνύεται το γεγονός ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να έχει πολλαπλά οφέλη στην εκπαίδευση. Στο πρόσφατο οικονομικό φόρουμ των Δελφών, παρουσιάστηκαν κάποια συμπεράσματα από αυτή την έρευνα και για την ελληνική πραγματικότητα μίλησε ο Νίκος Παναγιώτου, καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και διευθυντής του Εργαστηρίου Ερευνητικής Δημοσιογραφίας. Το Newsbomb.gr, μίλησε με τον κ. Παναγιώτου για τις ευκαιρίες αλλά και για τις προκλήσεις που ανοίγονται για τα εκπαιδευτικά συστήματα στο μέλλον.

Ερώτηση: Εκπαίδευση και τεχνητή νοημοσύνη. Αν το ακούσει κάποιος αυτό δεν θα καταλάβει για τι μιλάμε. Θα αναρωτηθεί και με το δίκιο του ίσως: «δηλαδή θα μαθαίνουμε στα παιδιά μας πώς να χρησιμοποιούν το chat gpt;»

Νίκος Παναγιώτου: Έχουμε μια νέα πραγματικότητα με την τεχνητή νοημοσύνη. Το ερώτημα είναι πώς αλλάζει και πώς μορφοποιεί την εκπαίδευση. Και αν και κατά πόσο αυτή η επανάσταση η οποία γίνεται οδηγεί σε ένα άλλο παράδειγμα κοινωνικών ανισοτήτων. Για παράδειγμα όταν είχαν εισαχθεί οι υπολογιστές στην εκπαίδευση πριν αρκετά χρόνια, είχε παρατηρηθεί ένα έντονο κοινωνικό και γεωγραφικό χάσμα. Γι αυτό αν θυμάστε, τότε ο Νίκολας Νεγκροπόντε είχε βγάλει τον υπολογιστή τον 100 δολαρίων. Συμβαίνει λοιπόν το ίδιο με την τεχνητή νοημοσύνη; Η απάντηση που δίνουμε είναι ότι όχι, δεν συμβαίνει και με βάση έρευνα που κάναμε βλέπουμε τρία διαφορετικά ξεχωριστά παραδείγματα. Ένα πιο ανεπτυγμένο, ένα της Λατινικής Αμερικής, ένα της Αφρικής.

Καταλήγουμε στο συμπέρασμα σ' ό,τι αφορά την Ελλάδα, ότι η χώρα μας σε αυτή την περίπτωση δεν έχει θέμα πολιτικής βούλησης. Αυτό το οποίο λείπει αυτή τη στιγμή είναι ότι ενώ υπάρχουν πολλές και αξιόλογες πρωτοβουλίες, όλο αυτό πρέπει να μπει σε ένα πιο συστηματικό πλαίσιο και να ενταχθεί, να αξιοποιηθεί μέσα στην εκπαίδευση. Αναφερόμαστε στη δευτεροβάθμια κατά βάση εκπαίδευση.

Στο ερώτημα, δηλαδή, αν τα παιδιά θα μάθουν να δουλεύουν με την τεχνητή νοημοσύνη και δεν θα παράγουν τίποτα, ερχόμαστε να καταγράψουμε ένα φαινόμενο που το ονομάζουμε απογνωσιοποίηση. Δηλαδή ότι ένα μεγάλο ποσοστό νέων παιδιών δεν θέλουν να μαθαίνουν. Γιατί, σου λέει, να μάθω για το τάδε ιστορικό γεγονός, μπορώ να ρωτήσω ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης.

Παρατηρούμε ένα μεγάλο ποσοστό φοιτητικών εργασιών να είναι απόρροια και αποτέλεσμα τεχνητής νοημοσύνης.

Ερώτηση: Ποια είναι λοιπόν η πρόκληση για την εκπαιδευτική κοινότητα;

Νίκος Παναγιώτου: Δεν μπορούμε να αρνηθούμε την τεχνητή νοημοσύνη, δεν μπορούμε να αρνηθούμε τη νέα πραγματικότητα. Αυτό που καταγράφουμε με την έρευνά μας είναι οι καλές πρακτικές και πώς μπορούν ουσιαστικά αυτές να ενταχθούν στο εκπαιδευτικό σύστημα. Κάνουμε αναφορά στην περίπτωση του Φάρος*, που δίνει ένα νέο πολύ σημαντικό εργαλείο ανάμεσα στα άλλα και για την εκπαίδευση, ειδικά την ανώτατη εκπαίδευση. Αλλά ταυτόχρονα κάνουμε αναφορά και στην πιλοτική παρέμβαση που κάνουμε για τους κριτικούς αναγνώστες. Σε 35 σχολεία σε όλη την Ελλάδα, 1200 άτομα, 90 εκπαιδευτικοί που δουλέψαμε για τον ειδησεογραφικό γραμματισμό που περιλάμβανε αξιοποίηση και της τεχνητής νοημοσύνης.

Είδαμε ότι αξιοποιείται από τα παιδιά σε πολύ ευρύ φάσμα. Ο κίνδυνος είναι ότι, αν δεν παρέμβουμε τώρα συστηματικά, τα παιδιά θα μάθουν ένα τέτοιο τρόπο να χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη που σε πολύ μεγάλο βαθμό δεν θα είναι κριτικός, δεν θα αμφισβητούν αυτά που εισπράττουν και σε πολύ μεγάλο βαθμό θα υπάρξει πιθανώς μια πνευματική οκνηρία.

Εμείς στεκόμαστε περισσότερο στην πιο αισιόδοξη πλευρά του ζητήματος, γιατί η Ελλάδα έχει αυτή τη στιγμή μια συστηματικότητα στην εφαρμογή τέτοιων παρεμβάσεων, που έρχεται να απαντήσει και στα ζητήματα που έχει η εκπαίδευση.

Ερώτηση: Θα αντικαταστήσει κάτι η τεχνητή νοημοσύνη ή θα έρθει να συμπληρώσει.

Νίκος Παναγιώτου: Να συμπληρώσει. Εκεί είναι η έμφαση που πρέπει να δώσουμε. Να συμπληρώσει και να αξιοποιηθεί ως ένα εργαλείο μέσα από το οποίο ουσιαστικά θα μπορέσει να γίνει κατανοητό ποια είναι τα όρια, ποιες είναι οι δυνατότητες και πώς να είμαι κριτικός χρήσης σε αυτό που εισπράττω. Παλαιότερα όταν είχε εμφανιστεί η Wikipedia, το σύνολο των πηγών ήταν η ίδια η Wikipedia. Τώρα βλέπουμε κάτι αντίστοιχο να εισπράττουμε από την τεχνητή νοημοσύνη. Χωρίς κριτική αξιολόγηση, χωρίς κριτική στάση, χωρίς μια κριτική αποτίμηση. Άρα λοιπόν ο χρήστης και ειδικά στην εκπαίδευση θα πρέπει να δει τα όρια της τεχνητής νοημοσύνης και να εκπαιδευτεί στο να είναι κριτικός δέκτης.

Ερώτηση: Λέτε ότι μπορεί να μειώσει τις ανισότητες. Μπορείτε να δώσετε μερικά παραδείγματα;

Νίκος Παναγιώτου: Η έρευνά μας, επειδή είναι παγκόσμια, δίνει το παράδειγμα πως αξιοποιείται η ΤΝ στην Κένυα όπου την εντάσσουν μέσα σε μια ευρύτερη τεχνολογική λύση, πλατφόρμες για κινητά τηλέφωνα και κινητά μέσα. Την περίπτωση της Βραζιλίας, όπου εκεί αναδείχθηκαν γεωγραφικές ομοιότητες με την νησιωτική Ελλάδα, δηλαδή πολλά διεσπαρμένα νησιά και μη μεγάλη συγκέντρωση του πληθυσμού.

Η Βραζιλία αξιοποιεί την τεχνητή νοημοσύνη ακόμη και σε περιοχές που δεν έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο. Τι μας δείχνουν αυτά τα συγκεκριμένα παραδείγματα.

Ότι η ΤΝ έρχεται να απαντήσει πιο αποτελεσματικά σε σχέση με τις κοινωνικές, οικονομικές και άλλες ανισότητες που είχαμε παρατηρήσει στην επανάσταση των υπολογιστών. Και αν λάβουμε υπόψη ότι η εκπαίδευση είναι ένας μηχανισμός κοινωνικής κινητικότητας, εάν δεν επενδύσουμε στο να διατηρήσουμε αυτόν τον χαρακτήρα της κοινωνικής κινητικότητας, μπορεί να οδηγηθούμε ακόμη περισσότερο σε ζητήματα σοβαρού κοινωνικού και όχι μόνο αποκλεισμού.

Ερώτηση: Δεν φοβάστε ότι στο πλαίσιο της λογικής της οικονομίας της αγοράς η ΤΝ μπορεί να γίνει εφαλτήριο για να υπάρξουν οφέλη σε βάρος κοινωνικών ομάδων, δασκάλων, καθηγητών. Ειδικά σε μια χώρα όπως η δικιά μας, η οποία έχει τις ιδιαιτερότητές της.

Νίκος Παναγιώτου: Αυτό είναι και ένα μεγάλο δίλημμά που αντιμετωπίζουν και άλλες χώρες, ακόμη και οι ΗΠΑ. Είδαμε πολλά πρόσφατα παραδείγματα όπως ο Τζακ Ντόρσεϊ, πρώην συνιδιοκτήτης του Twitter, που απέλυσε το 40% των υπαλλήλων από τη νέα εταιρεία του την Block, παρότι είχε σχεδόν διπλασιάσει τα έσοδά του. Άρα, λοιπόν, ένα πολύ μεγάλο ζήτημα είναι αν και κατά πόσο και με ποιο τρόπο θα διαχυθούν τα ωφελήματα της εξέλιξης αυτής, μέσα στην ίδια την κοινωνία. Η διάχυση ωφελημάτων σημαίνει ότι μπορώ, για παράδειγμα, να είμαι ένας πολύ καλός χρήστης του εργαλείου της τεχνητής νοημοσύνης, όχι της πηγής της τεχνητής νοημοσύνης.

Δηλαδή πρέπει να το δούμε ως ένα εργαλείο το οποίο θα έρθει να συμπληρώσει την προσπάθεια που κάνω, αντί να χρειαστεί να τρέξω 3.000 σελίδες μπορεί να με βοηθήσει γρήγορα να επιταχύνω τη ροή αυτή. Και έτσι, λοιπόν, σε μια τέτοια κατάσταση να έρθω και να απαντήσω για το πώς μπορούν να διαχυθούν αυτά τα ωφελήματα και στην υπόλοιπη κοινωνία. Δηλαδή, να μιλήσουμε και για ζητήματα ενός εγγυημένου εισοδήματος, να μιλήσουμε για ζητήματα μείωσης και του εργαλείου της εργασίας, τα οποία είναι πολλά και ιδιαίτερα.

Και να απαντήσουμε και σε ένα καίριο ερώτημα: Σε ποιον ανήκει η γνώση που παράγεται; Στο χρήστη ή στην εταιρεία ή στην πλατφόρμα; Νομίζω ότι αυτό πρέπει να απαντηθεί άμεσα. Στην περίπτωση των Μέσων Ενημέρωσης, θεωρώ ότι θα πρέπει με κάποιο τρόπο οι δημοσιογραφικοί οργανισμοί, σε συνεργασία με τις μεγάλες πλατφόρμες, να διασφαλίσουν την πνευματική ιδιοκτησία του χρήστη ή του παραγωγού.

Ερώτηση: Και μιας και βρισκόμαστε στο οικονομικό φόρουμ των Δελφών και μιλάμε για αυτά τα θέματα να σας πω ότι για πρώτη φορά φέτος δεν υπάρχουν διερμηνείς. Αντικαταστάθηκαν από μια εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης στα κινητά μας τηλέφωνα. Κάποιοι άνθρωποι αναγκάζονται να αλλάξουν δουλειά.

Νίκος Παναγιώτου: Αυτή είναι η πρόκληση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Τι διασφαλίζει ότι αυτό που λέω σήμερα, θα ισχύει μετά από δύο χρόνια; Άρα γιατί κάποιος να περάσει τέσσερα έτη σπουδών, όταν νιώθει ότι πολύ γρήγορα ίσως ένα κομμάτι της εκπαίδευσης θα χαθεί. Αν όμως υιοθετήσουμε μια τέτοια εργαλειακή προσέγγιση τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, χάνουμε το ζητούμενο, που είναι ότι η τριτοβάθμια εκπαίδευσης ανάμεσα στα άλλα στόχο έχει να δημιουργήσει, να καλλιεργήσει μια συγκεκριμένη κουλτούρα. Και όχι απλά να δημιουργήσει εργάτες ή καλούς τεχνικούς.

* Είναι ένα έργο προϋπολογισμού 30 εκατ. ευρώ που χρηματοδοτείται από το Horizon Europe. Σκοπός του είναι η ενίσχυση της καινοτομίας στην τεχνητή νοημοσύνη για νεοσύστατες επιχειρήσεις (startups) και ΜΜΕ.