Παγκόσμια Ημέρα Γάμου: Ο θεσμός στην Ορθόδοξη Εκκλησία, από τον Αδάμ και τη Εύα… ως τις μέρες μας

Ο γάμος είναι ένα από τα επτά Μυστήρια της Ορθόδοξης Εκκλησίας, με το οποίο αυτή ευλογεί, ανυψώνει και εξαγιάζει την ελεύθερη συζυγική ένωση του άνδρα και της γυναίκας, παρέχοντας την αναγκαία Θεία Χάρη για εκπλήρωση όλων των σκοπών του γάμου. Βασικός και τελικός σκοπός του γάμου για την Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η πνευματική και ηθική τελείωση των συζύγων και η τεκνογονία.

Η Παγκόσμια Ημέρα Γάμου γιορτάζεται κάθε χρόνο τη δεύτερη Κυριακή του Φεβρουαρίου - για το 2026 είναι η Κυριακή 8 Φεβρουαρίου. Θεσπίστηκε για να τιμήσει τον γάμο ως το θεμέλιο της οικογένειας, προβάλλοντας την αγάπη, την πίστη και την αφοσίωση.

Από τον Αδάμ και τη Εύα ως την 89η «Νεαρά»

Ο γάμος συστάθηκε από τον ίδιο τον Θεό με τη δημιουργία των πρωτοπλάστων: «… και ευλόγησεν αυτούς ο Θεός λέγων, αυξάνεσθε και πληθύνεσθε…». Σχετικά είναι και τα λόγια του Αδάμ: «… ένεκεν τούτου καταλείψει (εγκαταλείψει, αφήσει) άνθρωπος τον πατέρα αυτού και την μητέρα αυτού και προσκολληθήσεται προς την γυναίκα αυτού και έσονται οι δύο εις σάρκαν μίαν» («Γένεσις» α’ 28 και β’ 24).

Ο Ιησούς Χριστός είπε ότι τον γάμο τον θέσπισε ο ίδιος ο Θεός και οι περισσότεροι Χριστιανοί τον θεωρούν μια μόνιμη ένωση που βασίζεται σε κοινή συναίνεση. Η παρουσία του Χριστού στον γάμο της Κανά θεωρείται από την Εκκλησία ως σημείο εξύψωσης του γάμου, από τον ίδιο τον Ιησού, σε Μυστήριο, μεταδοτικό της Θείας Χάριτος. Ο Απόστολος Παύλος, στην «προς Εφεσίους» επιστολή του παρακινεί τους άνδρες να αγαπούν τις γυναίκες τους, όπως και ο Χριστός αγάπησε την Εκκλησία (την ανθρωπότητα). Η τέλεση του Μυστηρίου του γάμου, με την ευχή και την ευλογία του κληρικού οποιουδήποτε βαθμού θεωρείται απαραίτητη. Η Θεία Χάρη που μεταδίδεται με το Μυστήριο του γάμου εξυψώνει την ένωση των συζύγων και τους βοηθά στο να κρατήσουν αδιάλυτη την ένωσή τους.

Η Καινή Διαθήκη σε πολλά σημεία αναφέρεται στη σημαντικότητα του γάμου και στις υποχρεώσεις που απορρέουν από αυτόν. Δεν κάνει μνεία απλώς για φυσική ένωση άνδρα και γυναίκας, αλλά τον τοποθετεί με την επήρεια της Θείας Χάριτος, σε τελείως άλλη βάση. Γι’ αυτό και εμποδίζεται η διάλυσή του. Με την αναφορά του γάμου στην Κανά της Γαλιλαίας όπου παραβρέθηκε και ο Χριστός είναι σαφές ότι υπήρχε κάποιος λειτουργικός τύπος του γάμου. Στην ΚΔ πάντως δεν υπάρχει αναφορά για τον τρόπο τέλεσης του γάμου.

Στη συνέχεια ο γάμος θεωρήθηκε ως μυστηριακή πράξη που έχει την προέλευσή της στους Αποστόλους. Η επικύρωση του γάμου στην Εκκλησία γινόταν με τη Θεία Λειτουργία και την ευχή που συνδέεται με αυτή. Υπάρχουν αρχαία μνημεία στα οποία απεικονίζονται άνδρας και γυναίκα να ενώνονται με γάμο, έχοντας ανάμεσά τους τον Χριστό, ο οποίος τους στεφανώνει και τους ευλογεί. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμα και αιρετικοί όπως οι νεστοριανοί και οι μονοφυσίτες, συμπεριλάμβαναν τον γάμο στα επτά Μυστήρια.

Από το τέλος του 6ου μ.Χ. αιώνα, ιστορικοί και χρονογράφοι παρουσιάζουν περιγραφές, βασιλικών κυρίως γάμων, που τελούνταν με μεγάλη επισημότητα. Με τη «Νεαρά» οδ’ (74) του Ιουστινιανού (κεφάλαιο δ’) ήταν απαραίτητο οι μελλόνυμφοι να μεταβούν σε κάποιον από τους ευκτήριους οίκους («προς τινά των ευκτηρίων οίκων»), τους ναούς δηλαδή και με την παρουσία 3 ή 4 κληρικών ως μαρτύρων, να τελεστεί ο γάμος κατά τη διάταξη της Εκκλησίας (538). Οι «Νεαρές» («Novellae Constitutiones») είναι οι νέοι νόμοι που εξέδωσε ο Ιουστινιανός. Ο χρονογράφος Θεοφάνης περιγράφει τον γάμο του αυτοκράτορα Ηράκλειου και της Ευδοκίας και αναφέρει ότι κατά την ιερολογία του γάμου τους «έλαβαν αμφότεροι παρά Σεργίου του Πατριάρχου τους στεφάνους του γάμου» («Χρονογραφία, PG 108, 628). Το 893, με την πθ’ (89) «Νεαρά» του αυτοκράτορα Λέοντος του Σοφού, μόνο ο εκκλησιαστικός γάμος ήταν νόμιμος.

Τα στέφανα, τα δαχτυλίδια, η ένωση των χεριών κ.ά.

Τα στέφανα (οι νυμφικοί στέφανοι) είναι απαραίτητα στην ιεροτελεστία. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος δίνει την εξής ερμηνεία: «Στέφανοι ταις κεφαλαίς (των νυμφίων) επιτίθενται, σύμβολον της νίκης, ότι αήττητοι γενόμενοι, ούτω προσέρχονται τη ευνή (κρεβάτι) ότι μη κατηγωνίσθησαν υπό της ηδονής» (PG 82, 546). Άλλη χριστιανική συμβολική ερμηνεία των στεφάνων είναι η εξουσιαστική δύναμη με την οποία περιβάλλονται οι νεόνυμφοι μέσα στην οικογένειά τους. Ο Ευάγριος και ο Θεοφάνης κάνουν λόγο για τη σημασία των στεφάνων ως ευλογία και νίκη κατά των παθών μέσα στο πλαίσιο της χριστιανικής οικογένειας και θέτουν το ασκητικό υπόβαθρο της εγκράτειας που απαιτείται για μια τέτοια ένωση. Αρχαίοι εκκλησιαστικοί συγγραφείς όπως ο Τερτυλλιανός, τα απορρίπτουν επειδή τα θεωρούν εθνικό έθιμο. Πάντως, όπως φαίνεται, τα στέφανα από τον 4ο αιώνα καθιερώθηκαν στο γάμο των Χριστιανών Ελλήνων. Άλλωστε, ο γάμος λέγεται και «στέψη» ή «στεφάνωμα» ενώ υπάρχουν και άλλες, λιγότερο γνωστές σχετικές λέξεις όπως π.χ. το «στεφανοχάρτι» (πιστοποιητικό γάμου).

Ένα άλλο βασικό στοιχείο του γάμου είναι τα δαχτυλίδια (οι γνωστές σήμερα βέρες). Προηγήθηκαν του Χριστιανισμού, γι’ αυτό πολλοί εκκλησιαστικοί συγγραφείς της Αρχαιότητας αναφέρονται επικριτικά σε αυτά. Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς (περ. 150-215) γράφει ότι στην εποχή του δινόταν στην παντρεμένη γυναίκα χρυσό δαχτυλίδι από τον σύζυγο για να σφραγίζει τα πράγματα του σπιτιού, όχι για στολισμό. Ο Τερτυλλιανός γράφει ότι: «Τότε ουδεμία γυνή έφερε χρυσόν, ει μη μόνον (παρά μόνο) εις τον δάκτυλον, εις τον οποίον ο σύζυγος είχε θέσει τον νυμφικόν δακτύλιον προς επιβεβαίωσιν του συναπτομένου γαμηλίου δεσμού». Αρχικά, τα δαχτυλίδια φτιάχνονταν από φτηνό υλικό, σταδιακά όμως φτιάχνονταν από χρυσάφι. Κατά το Ευχολόγιο «απόκεινται εν τω δεξιώ μέρει της Αγίας Τραπέζης, δακτύλιοι αυτών δύο, χρυσούς και αργυρούς». Ο Αμβρόσιος Μεδιολάνων (Μιλάνου) που έζησε από το 339 (ή το 340) ως το 397 γράφει ότι η γυναίκα κατά τον γάμο καλυπτόταν με κόκκινο πέπλο (velum), που σημαίνει τη συζυγική αιδώ. Ο πέπλος ήταν επίσης σε χρήση κατά την τελετή του γάμου και στους αρχαίους.

Η νύφη, κατά την ετοιμασία του γάμου, καλυπτόταν με πέπλο που αφαιρούσε μετά το γαμήλιο δείπνο («ανακαλυπτήρια»). Τέλος, για την ένωση των χεριών των νέων συζύγων, γίνεται αναφορά και στα αρχαιότερα Ευχολόγια. Σε μερικά από αυτά αναφέρεται ότι οι μελλόνυμφοι μπαίνουν στον ναό, ενώ προηγείται ο ιερέας που θυμιατίζει «και συμπλεκομένων των νεονύμφων τας χείρας» και ψάλλει μαζί με το εκκλησίασμα: «Μακάριοι πάντες οι φοβούμενοι τον Κύριον».

Η μονογαμία στην Ορθόδοξη Εκκλησία – Επιτρέπει η Εκκλησία δεύτερο και τρίτο γάμο;

Επειδή ο γάμος στην Ορθοδοξία ανάγεται στην ένωση Χριστού και Εκκλησίας (ανθρωπότητας) είναι και αδιάλυτος. Ισχύει δηλαδή η μονογαμία, όχι η πολυγαμία. Η πολυγαμία είναι «καρπός» της πτώσης του ανθρώπου, γι’ αυτό ο Χριστιανισμός την κατάργησε και επιπλέον, απαγόρευσε τον γάμο μεταξύ συγγενών εξ αίματος, εξ αγχιστείας ή από πνευματική συγγένεια. Για την Ορθόδοξη Εκκλησία, η διάλυση του γάμου δικαιολογείται μόνο από τον θάνατο και τη μοιχεία. Όταν υπάρχει κάποιος από αυτούς τους δύο λόγους, η Ορθόδοξη Εκκλησία επιτρέπει κατά συγκατάβαση, λόγω της ανθρώπινης αδυναμίας, τον δεύτερο γάμο τον οποίο θεωρεί ως έλλειψη χριστιανικής τελειότητας και τον τρίτο γάμο, τον οποίο όμως θεωρεί ως μολυσμό της σάρκας. Απαγορεύεται ωστόσο ο τέταρτος γάμος.

Επιτρέπονται οι γάμοι μεταξύ Ορθοδόξων και ετερόδοξων, με την προϋπόθεση ότι θα τελεστούν με το Τυπικό της Ορθοδοξίας και τα παιδιά που θα γεννηθούν, θα βαπτισθούν και θα ανατραφούν με την ορθόδοξη πίστη.

Το θέμα του δεύτερου γάμου απασχόλησε ιδιαίτερα την Ορθόδοξη Εκκλησία κατά τους πρώτους αιώνες του Χριστιανισμού. Οι Απολογητές του 2ου μ.Χ. αιώνα, δύσκολα κάνουν αποδεκτό τον δεύτερο γάμο. Ο Αθηναγόρας τον χαρακτηρίζει ως «ευπρεπή μοιχεία». Ο Θεόφιλος Αντιοχείας συμβουλεύει τους Χριστιανούς «σωφροσύνη πάρεση εγκράτεια ασκείται, μονογαμία (να) τηρείται». Η Σύνοδος στη Νεοκαισάρεια (αρχές 4ου αιώνα) επέτρεψε στους ιερείς να ευλογούν τους γάμους δίγαμων (όσων παντρεύονταν για δεύτερη φορά), με τον όρο οι ιερείς να μην παραμένουν και να συντρώγουν σε τέτοιους γάμους, γιατί στους δίγαμους επιβαλλόταν επιτίμιο (εκκλησιαστική ποινή). Σύμφωνα με τον Β’ Αποστολικό Κανόνα, ο δίγαμος δεν μπορεί να γίνει κληρικός. Το ίδιο πρεσβεύει και ο Μέγας Βασίλειος: «… τους διγάμους παντελώς ο κανών της υπηρεσίας (του Κλήρου) απέκλεισε». Η Πανθέκτη Οικουμενική Σύνοδος (691) καθαιρεί τους δίγαμους κληρικούς. Τα παιδιά όμως των δίγαμων ή τρίγαμων μπορούν να χειροτονηθούν «εάν άξιον ιεροσύνης επιδείξονται βίον».

Γαμήλιες τελετουργίες

Οι ιεροτελεστίες και οι τελετές που περιβάλλουν τον γάμο σχετίζονται στους περισσότερους πολιτισμούς, κυρίως με τη γονιμότητα και αναγνωρίζουν επίσημα την αναγκαιότητα του γάμου για τη διαιώνιση μιας φυλής, ενός λαού ή μιας κοινωνίας.

Η προσφορά χρημάτων ή δώρων στο ζευγάρι των νεονύμφων, αποτελεί σημαντικό μέρος της εθιμοτυπίας του γάμου. Όλοι οι γάμοι περιλαμβάνουν ένα είδος τελετής γονιμότητας που εγγυάται έναν καρπερό γάμο. Στο γαμήλιο κρεβάτι, πριν τον γάμο ρίχνονται χρήματα, ρύζι, κουφέτα, ροδοπέταλα κ.ά. Πρόκειται για εξέλιξη παλαιότερου εθίμου, κατά το οποίο στο γαμήλιο (ή νυφικό) κρεβάτι ρίχνονταν φρούτα ή δημητριακά. Για να «ριζώσει» το ζευγάρι ρίχνεται και το ρύζι στην εκκλησία (ή έξω από αυτή).

Πάντως, η πιο διαδεδομένη παγκοσμίως τελετουργία είναι αυτή που συμβολίζει την ιερή ένωση. Οι νυμφευόμενοι πιάνονται χέρι με χέρι, ανταλλάσσουν δαχτυλίδια κ.ά.

Ο πολιτικός γάμος και οι αλλαγές που έφερε

Ως το 1982 όλοι οι γάμοι που τελούνταν στη χώρα μας ήταν θρησκευτικοί, καθώς δεν υπήρχε δυνατότητα επιλογής. Εκείνο το έτος, η πρώτη κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ άλλαξε άρδην τα δεδομένα με τη θέσπιση του πολιτικού γάμου. Και όμως, πολύ πριν, το 1926, ο Υπουργός Δικαιοσύνης Ιωσήφ Κούνδουρος επιχείρησε να θεσπίσει τον πολιτικό γάμο, όμως ο Θεόδωρος Πάγκαλος, δικτάτορας τότε, απέρριψε κατηγορηματικά κάτι τέτοιο. Η νομοπαρασκευαστική επιτροπή του Αστικού Κώδικα, τη δεκαετία του 1930 ασχολήθηκε πάλι με το θέμα, χωρίς όμως να γίνει τίποτα.

Ο πολιτικός γάμος θεσμοθετήθηκε με τον νόμο 1250/82 (ΦΕΚ Α 46/07.04.1982), από την κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου. Υπουργός Δικαιοσύνης ήταν τότε ο Στάθης Αλεξανδρής. Η Εκκλησία αντέδρασε σφοδρά, τελικά η διαλλακτικότητα που έδειξε ο μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Σεραφείμ ελαχιστοποίησε τις αντιδράσεις. Υπήρχαν βέβαια και κάποιοι «προοδευτικοί» (;) οι οποίοι επέμεναν να θεσπιστεί υποχρεωτικά ο πολιτικός γάμος. Φυσικά κάτι τέτοιο δεν έγινε.

Ο πρώτος πολιτικός γάμος στην Ελλάδα έγινε στο Φραντάτο Ικαρίας, στις 18 Ιουλίου 1982, ανάμεσα στη 18χρονη, τότε, Ικαριώτισσα Σταματίνα Πλακίδα και τον 24χρονο, τότε, Ναξιώτη Δημήτρη Μαύρο. Το βαθύ θρησκευτικό συναίσθημα των Ελλήνων, η τήρηση των παραδόσεων, ενίοτε και οι πιέσεις από το οικογενειακό περιβάλλον είχαν σαν αποτέλεσμα, ως τα τέλη περίπου του προηγούμενου αιώνα, οι θρησκευτικοί γάμοι, να ξεπερνούν κατά πολύ σε αριθμό τους πολιτικούς.

Η κατάσταση άρχισε σταδιακά να αλλάζει μετά το 2000. Μάλιστα, την 1/8/2013 οι πολιτικοί γάμοι ξεπέρασαν για πρώτη φορά, αριθμητικά, τους θρησκευτικούς (51,8% έναντι 48,2%). Τα τελευταία χρόνια έχουν αλλάξει πολλά. Το σύμφωνο συμβίωσης που θεσπίστηκε το 2015, η λεγόμενη «γαμοβάφτιση» (τέλεση του γάμου ενός ζευγαριού και στη συνέχεια η βάφτιση του παιδιού ή και των παιδιών τους), η τέλεση πολιτικού γάμου και στη συνέχεια και θρησκευτικού από ένα ζευγάρι, η πανδημία που είχε επίδραση και στον αριθμό των γάμων που τελέστηκαν (μετά το 2023 άρχισε σταδιακά η επιστροφή στην «κανονικότητα») δεν βοηθούν να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα.

Πάντως, το 2023, με βάση τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ τελέστηκαν 40.351 γάμοι. 21.402 από αυτούς ήταν θρησκευτικοί και 18.949 πολιτικοί, έχουμε δηλαδή περισσότερους θρησκευτικούς από πολιτικούς γάμους. Επίσης, το 2023 υπογράφτηκαν και 15.069 σύμφωνα συμβίωσης, ανεβάζοντας τον συνολικό αριθμό των γάμων και των συμφώνων συμβίωσης σε 55.420. Ο αριθμός των γάμων το 2024 μειώθηκε σε 36.649 (19.695 θρησκευτικοί και 16.954 πολιτικοί). Το ίδιο έτος υπογράφτηκαν και 14.486 σύμφωνα συμβίωσης, κι αυτά μειωμένα κατά 3,9% σε σχέση με το 2023. Οι περισσότεροι γάμοι (11.493) έγιναν μεταξύ ατόμων ηλικίας 30-34 ετών. Ακολουθούν οι γάμοι μεταξύ ατόμων ηλικίας 35-39 ετών (7.884) και οι γάμοι μεταξύ ατόμων ηλικίας 25-29 ετών (5.748).

Με τους γάμους συνδέονται σε μεγάλο βαθμό και οι γεννήσεις. Δυστυχώς, το 2024 οι γεννήσεις στη χώρα μας έπεσαν για πρώτη φορά κάτω από τις 70.000. Συγκεκριμένα γεννήθηκαν 35.216 αγόρια και 33.251 κορίτσια (σύνολο 68.467), αριθμός μειωμένος κατά 4,2% σε σχέση με το 2023 (71.455 γεννήσεις). Αν σκεφτούμε ότι οι θάνατοι το 2024 ανήλθαν σε 126.916 καταδεικνύεται ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα της Ελλάδας είναι το δημογραφικό. Αποτελεί βόμβα στα θεμέλια της ελληνικής κοινωνίας, που, αν εκραγεί θα έχει ολέθριες συνέπειες ακόμα και για την ίδια τη χώρα και την ύπαρξη της...