Οι Γερμανοί εγκληματίες πολέμου στην Ελλάδα και οι ποινές που τους επιβλήθηκαν
Γερμανοί στρατιώτες ετοιμάζονται για τις εκτελέσεις στο Κοντομαρί το 1941
Για τα εγκλήματα των Γερμανών στην Ελλάδα θα μπορούσαν να γραφτούν δεκάδες άρθρα. Ακόμα περισσότερα όμως θα μπορούσαν να γραφτούν για την ατιμωρησία των εγκληματιών πολέμου στην Ελλάδα που οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη «μεγαλοψυχία» και τις σκοπιμότητες των Συμμάχων.
Η «Έκθεση Δοξιάδη» για τις συνέπειες της τριπλής κατοχής στην Ελλάδα (1941-1944)
Το 1945 συγκροτήθηκε μια πρωτοποριακή ομάδα μελέτης και σχεδιασμού για την ανασυγκρότηση της Ελλάδας, υπό τον σπουδαίο αρχιτέκτονα- πολεοδόμο Κωνσταντίνο Δοξιάδη (1913-1975), η οποία εργάστηκε για την καταγραφή των καταστροφών και τη χάραξη στρατηγικής για τη στέγαση του πληθυσμού, τα σπίτια του οποίου είχαν καταστραφεί και την ανασυγκρότηση της χώρας. Η Έκθεση της επιτροπής με τίτλο «Αι θυσίαι της Ελλάδος στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο», παρουσιάστηκε στο Παρίσι (Απρίλιος 1945), το Λονδίνο (Μάιος 1945) και τον ΟΗΕ (Ιούνιος 1945).
Κωνσταντίνος Δοξιάδης
Μερικά από τα βασικά σημεία της Έκθεσης Δοξιάδη είναι τα εξής:
α) Ο πληθυσμός της Ελλάδας μειώθηκε, ποσοστιαία, όσο σε καμία άλλη συμμαχική χώρα. Το 1940 η χώρα μας είχε 7.335.000 κατοίκους. Αν δεν είχε μεσολαβήσει ο πόλεμος, το 1944 θα είχε 7.745.000 κατοίκους. Τελικά, το 1944 ο πληθυσμός υποχώρησε στην Ελλάδα, στα 6.805.000. Η μείωση, σε ποσοστά, είναι περίπου 13%. Ακόμα και η ΕΣΣΔ που έχασε 20 εκατομμύρια ανθρώπους, απώλεσε το 10% του πληθυσμού της.
β) Η θνησιμότητα του πληθυσμού αυξήθηκε δραματικά και εκτοξεύτηκε ακόμα και στο 800% σε σχέση με τους δείκτες πριν το 1941.
γ) Μεγάλο μέρος της γεωργικής παραγωγής είχε κατασχεθεί για τη διατροφή των κατοχικών στρατευμάτων.
δ) Η τιμή του ψωμιού, τον Απρίλιο του 1941, ήταν στη χώρα μας 10 δραχμές ανά οκά (η μία οκά αντιστοιχούσε σε 1.282 γραμμάρια) και τον Σεπτέμβριο του 1944 έφτασε στα 150 εκατομμύρια δραχμές ανά οκά.
ε) Χιλιάδες σκελετωμένα παιδιά, από την ασιτία, ανήμπορα να κινηθούν, ακόμη και να μιλήσουν βρέθηκαν από τα μέλη της επιτροπής σε πολλά μέρη της Ελλάδας.
Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, 1,2 εκατομμύρια άτομα στην Ελλάδα δεν είχαν στέγη. Χάρη στην ομάδα Δοξιάδη προωθήθηκε το πρόγραμμα UNRRA- CASAS, με το οποίο επισκευάστηκαν 153.000 κτίρια και κατασκευάστηκαν από την αρχή 35.000.
Ο κατάλογος των χιλιάδων εγκλημάτων πολέμου που ζήτησε η Ελλάδα να της παραδοθούν και οι 8 (οκτώ) Γερμανοί, που δικάστηκαν στη χώρα μας!
Αμέσως μετά τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου η Ελλάδα ζήτησε, με ονομαστικό κατάλογο να της παραδοθούν εγκληματίες πολέμου στην Ελλάδα για να δικαστούν εδώ. Ο κατάλογος περιείχε 2.250 ονόματα: περίπου 1.127 ονόματα Γερμανών αξιωματικών και οπλιτών, 170 Ιταλών, 410 Τσάμηδων και 242 Βουλγάρων.
Η Συμμαχική Επιτροπή, για άγνωστους λόγους ενέκρινε την παράδοση μόνο οκτώ Γερμανών: των στρατηγών Bräuer, Müller και Andrae που αιματοκύλισαν την Κρήτη, του Συνταγματάρχη Μπάρκε, του Υπολοχαγού Χανς Ζάιμπελ, του Άλφρεντ Τάουμπερτ της Γκεστάπο, του Υπαξιωματικού Σπρέγκερ και του Αλόις Σκρίβαν.
Ο Στρατηγός Μίλερ που εκτελέστηκε στην Ελλάδα το 1947
Αργότερα προστέθηκε σε αυτούς και ο Φριτς Σούμπερτ. Από αυτούς, οι δύο στρατηγοί Μίλερ και Μπρόιερ δικάστηκαν στα τέλη Νοεμβρίου- αρχές Δεκεμβρίου 1946 στην Αθήνα και καταδικάστηκαν σε θάνατο. Ο μεν Μίλερ για τον φόνο 1.150 περίπου ατόμων, ο δε Μπρόιερ, που έδειξε κάποια ίχνη μεταμέλειας, σε αντίθεση με τον αμετανόητο Μίλερ, για τον φόνο 533 ατόμων. Και οι δύο εκτελέστηκαν τα ξημερώματα της 20ης Ιουνίου 1947.
Ο Στρατηγός Μπρόιερ που εκτελέστηκε στην Ελλάδα το 1947
Ο τρίτος στρατηγός, ο Alexander Andrae, ήταν τυχερός. Αν και είχε το προσωνύμιο «ο Δήμιος της Κρήτης», καταδικάστηκε το 1947 σε 4 φορές ισόβια (6 σύμφωνα με άλλες πηγές). Το 1951, ο Βασιλιάς Παύλος μετέτρεψε την ποινή σε φυλάκιση 4 ετών.
Και ο Σούμπερτ εκτελέστηκε, η δράση του όμως στην Κρήτη και τη Μακεδονία πρέπει να εξεταστεί ξεχωριστά.
Καρλ Μπάουερ: Ο σφαγέας των Λιγκιάδων Ιωαννίνων
Στις 3 Οκτωβρίου 1443, η Μεραρχία «Εντελβάις» σκότωσε 82 από τους 86 κατοίκους του χωριού Λιγκιάδες Ιωαννίνων. 34 από τα θύματα ήταν παιδιά, ηλικίας 6 μηνών έως 11 ετών. 43 σπίτια του χωριού και 57 καλύβες πυρπολήθηκαν. Ο μικρός Παναγιώτης Μπάμπουσκας ήταν μόλις 10 μηνών την ημέρα της σφαγής. Ένας Γερμανός στρατιώτης τον τρύπησε στην πλάτη με μια ξιφολόγχη, όμως το βρέφος επιβίωσε. Βρέθηκε να προσπαθεί να θηλάσει από το παγωμένο στήθος της μητέρας του. Ο επικεφαλής των Γερμανών Karl Bauer παραδέχτηκε ότι σκότωσε γυναικόπαιδα, αλλά πρόσθεσε ότι αυτό «του ήταν αδιάφορο»!
Ο Bauer συνέχισε τη δράση του στη Γαλλία. Συνελήφθη και δικάστηκε τον Οκτώβριο το 1945, όχι όμως για ό,τι έκανε στους Λιγκιάδες, αλλά για παρόμοιες ενέργειές του στη Γαλλία. Στη δίκη του υποστήριξε ότι ακολουθούσε τη διαταγή του Χίτλερ, «να σφαγιάσει μέχρι τον τελευταίο άνδρα». Το δικαστήριο δεν πείστηκε και ο Μπάουερ καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε.
Το ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων: Karl Hans Maximilian von Le Suire (13/12/1943)
Στις 13 Δεκεμβρίου 1943, η 117η Γερμανική Μεραρχία Ορεινών Καταδρομών, μετά από διαταγή του Καρλ Λε Σουίρ πραγματοποίησε τη μεγαλύτερη θηριωδία, στη διάρκεια μιας μέρας, τη σφαγή (ή ολοκαύτωμα) των Καλαβρύτων. Για τον αριθμό των θυμάτων έχουν διατυπωθεί διάφορες απόψεις.
Ο αριθμός ξεκινά από 500 και ξεπερνά τους 1.300. Πάντως, ο έγκυρος Χέρμαν Φρανκ Μάγερ (1940-2009), με βάση τα αρχεία της Μεραρχίας αναφέρει ότι στα Καλάβρυτα και τα γύρω χωριά εκτελέστηκαν 677 άτομα. Τα θύματα στην αχαϊκή κωμόπολη ήταν 499, ενώ σώθηκαν 12 άτομα, κάτι που δεν αντιλήφθηκαν οι Γερμανοί. Ο Λε Σουίρ δεν δικάστηκε. Παραδόθηκε στους Σοβιετικούς τον Μάιο του 1945. Πέθανε σε στρατόπεδο αιχμαλώτων πολέμου στο Στάλινγκραντ, στις 18 Ιουνίου 1954.
Karl Schümers: Ο υπεύθυνος για το ολοκαύτωμα του Διστόμου, τις σφαγές σε Ερμακιά Εορδαίας, Κλεισούρα κ.ά., που σκοτώθηκε από νάρκη κοντά στην Άρτα
Ένας από τους μεγαλύτερους ναζί εγκληματίες που πέρασαν από την Ελλάδα ήταν ο Συνταγματάρχης Karl Schümers, Διοικητής του 7ου Συντάγματος των SS.
Karl Schümers
Ευθύνεται για τα ολοκαυτώματα: Κλεισούρας Καστοριάς (717 νεκροί), Πύργων Κοζάνης (317 νεκροί), Ερμακιάς Εορδαίας (62 άμαχοι και ένας αντάρτης του ΕΛΑΣ νεκροί), τη σφαγή του Διστόμου (218 θύματα), το δεύτερο ολοκαύτωμα του Μεσόβουνου Πτολεμαΐδας (327-368 νεκροί), ενώ κατά το πρώτο ολοκαύτωμα, στις 23/10/1941, στρατιώτες της Βέρμαχτ εκτέλεσαν όλους τους άνδρες του χωριού από 16 έως 69 ετών, το ολοκαύτωμα της Υπάτης και την πυρπόληση της Σπερχειάδας, που συνοδεύτηκε από εκτελέσεις 35 γυναικόπαιδων.
Γερμανοί της «Εντελβάις» στο Μέτσοβο
«Δεν είναι γυναίκες, είναι θηλυκοί σκοπευτές, πρέπει να εκτελεστούν», έλεγε ο Schümers. Σκοτώθηκε στις 18/08/1944 κοντά στην Άρτα, όταν το αυτοκίνητο στο οποίο επέβαινε πάτησε νάρκη που είχαν τοποθετήσει αντάρτες.
Walter Schimana: Ο αδίστακτος ναζί που αυτοκτόνησε
Ένας από τους πλέον αιμοσταγείς ναζί που έδρασαν στην Ελλάδα ήταν ο Walter Schimana (Βάλτερ Σιμάνα). Γεννήθηκε στην αυστριακή Σιλεσία, στις 12 Μαρτίου 1898. Ενεργό μέλος του ναζιστικού κόμματος, από το 1926, τοποθετήθηκε το 1934, μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, στην Αστυνομία με το βαθμό του Λοχαγού και το 1936 μετατάχθηκε στη Χωροφυλακή.
Κατά τη διάρκεια του Β’ ΠΠ υπηρέτησε στην Πολωνία, τη Γαλλία, την ΕΣΣΔ και τη Λευκορωσία. Στις 18 Οκτωβρίου 1943 ήρθε στην Ελλάδα, όπου ανέλαβε καθήκοντα Αρχηγού της Αστυνομίας.
Walter Schimana
Έπαιξε σημαντικό ρόλο στους διωγμούς των Εβραίων και στις επιχειρήσεις εναντίον των Ελλήνων ανταρτών. Παράλληλα είχε ενεργή συμμετοχή στην δράση των Ταγμάτων Ασφαλείας. Ήταν ιδιαίτερα σκληρός και βαρύνεται με πλήθος εγκλημάτων στην χώρα μας. Μετά την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα ανέλαβε ανάλογη θέση στον τομέα του Δούναβη, με έδρα τη Βιέννη.
Μετά τη λήξη του πολέμου συνελήφθη από τους Αμερικανούς και παραπέμφθηκε σε δίκη. Πριν να δικαστεί όμως αυτοκτόνησε, στις 12 Σεπτεμβρίου 1948 στο Σάλτσμπουργκ.
Ο προκάτοχός του στην Ελλάδα Γιούργκεν Στρόοπ, κατά τη διάρκεια της θητείας του οποίου ιδρύθηκαν τα «Τάγματα Ασφαλείας» έμεινε για πολύ μικρό χρονικό διάστημα στη χώρα μας, καθώς ήταν τόσο βάρβαρη η συμπεριφορά του, που η κυβέρνηση Ράλλη ζήτησε την απομάκρυνση του.
Ο Στρόοπ εκτελέστηκε στην Πολωνία το 1952. Εκεί έγινε η τελική του δίκη, καθώς το 1943 είχε ισοπεδώσει το γκέτο της Βαρσοβίας, μετά από εντολή του Χίτλερ.
Helmuth Felmy: Ο ευαίσθητος ναζί που φυλακίστηκε για μόλις 2,5 χρόνια
Μια ξεχωριστή περίπτωση ήταν ο Helmuth Felmy (1885-1965). Είχε πάρει μέρος και στον Α’ παγκόσμιο πόλεμο. Στην Ελλάδα ήρθε το 1941 ως Σωματάρχης, με τον βαθμό του Πτεράρχου. Ο Φέλμι που ανέλαβε και χρέη Φρουράρχου Αθηνών, κρατούσε γενικά μετριοπαθή στάση. Αυτή φάνηκε περισσότερο μετά από την αποχώρηση του Σιμάνα.
Τότε απελευθέρωσε όλους τους Έλληνες πολιτικούς που ήταν έγκλειστοι στο Χαϊδάρι, όπως οι Θ. Σοφούλης, Ε. Καφαντάρης, Σ. Γονατάς κ.ά., ίσως μετά κι από αίτημα της κυβέρνησης Ράλλη με την οποία διατηρούσε μυστικούς διαύλους επικοινωνίας, όπως και με τον Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό.
Κάποιοι θεωρούν ότι ευθύνεται για την σφαγή των Καλαβρύτων, άλλοι όμως υποστηρίζουν ότι επρόκειτο για διαταγή του Σιμάνα, που δεν μπορούσε να αγνοήσει. Κατά την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από την Ελλάδα είχε αφήσει να διαρρεύσει μια απόρρητη διαταγή για καταστροφή σημαντικών έργων υποδομής σε Αθήνα και Πειραιά.
Αυτό οδήγησε σε υπόγειες συνεννοήσεις Ελλήνων και Γερμανών, που απέτρεψαν ενέργειες σε έργα ζωτικής σημασίας, όπως στο φράγμα του Μαραθώνα. Αντίθετα, ίσως και από ελληνικά λάθη, οι λιμενικές εγκαταστάσεις του Πειραιά υπέστησαν μεγάλες καταστροφές. Πολύ μεγάλες ήταν και οι ζημιές που προκάλεσαν οι Γερμανοί φεύγοντας στη διώρυγα της Κορίνθου, ωστόσο δεν είναι γνωστό αν ο Φέλμι έχει ευθύνες γι’ αυτό.
Συγκεκριμένα, οι ναζί το πρώτο δεκαήμερο του Οκτωβρίου 1944 ανατίναξαν τη σιδηροδρομική και την οδική γέφυρα της διώρυγας, έριξαν σε διάφορα σημεία της βαγόνια τρένου και περισσότερα από 500.000 κυβικά μέτρα χώματος για να την φράξουν και πυροδότησαν εκρήξεις στον βυθό του προλιμένα. Η οδική γέφυρα ανακατασκευάστηκε το 1947 από τη Σχολή Μηχανικού του Ελληνικού Στρατού. Η νέα σιδηροδρομική γέφυρα παραδόθηκε στην κυκλοφορία στις 19 Δεκεμβρίου 1948.
Με την συνδρομή των Αμερικανών η διώρυγα αποδόθηκε σε πλήρη χρήση το 1949. Όσο για τον Φέλμι, το 1948 δικάστηκε στην Νυρεμβέργη ως εγκληματίας πολέμου, για τη δράση του στην Ελλάδα και τιμωρήθηκε με ποινή φυλάκισης 15 ετών. Έμεινε στη φυλακή όμως, μόνο για 2,5 χρόνια, καθώς στις 15 Ιανουαρίου 1951 αφέθηκε ελεύθερος.
Kurt Student: Ισοπέδωσε την Κάνδανο, διέταξε τις εκτελέσεις σε Αλικιανό και Κοντομαρί, αλλά έμεινε στη φυλακή ένα χρόνο!
Ένας από τους πλέον στυγνούς Γερμανούς εγκληματίες πολέμου που πέρασαν από την Ελλάδα ήταν ο Πτέραρχος της Luftwaffe Kurt Student (1890-1978). Είχε πάρει μέρος και στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ως πιλότος μαχητικών αεροσκαφών. Στον Β’ ΠΠ ανέλαβε τη διοίκηση των Γερμανών αλεξιπτωτιστών, που θεωρούνταν η πιο επίλεκτη μονάδα του ναζιστικού στρατού. Μετά τις επιτυχίες τους στην Ολλανδία και το Βέλγιο, οι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές απέκτησαν τεράστια φήμη και οι ναζί θεωρούσαν ότι θα καταλάβουν την Κρήτη πολύ εύκολα.
Kurt Student
Όπως είναι γνωστό, εκεί γράφτηκε το τέλος τους, καθώς οι τεράστιες απώλειες που είχαν ανάγκασαν τον Χίτλερ να διατάξει τον τερματισμό των από αέρος επιχειρήσεών τους. Χρησιμοποιήθηκαν ως τη λήξη του Β' ΠΠ, σε μάχες στο έδαφος. Μετά την κατάληψη της Κρήτης, στις 31/5/1941, ο Student ανέλαβε προσωρινός διοικητής του νησιού. Με εντολή του Γκέρινγκ, ο Student προχώρησε σε πρωτοφανούς αγριότητας αντίποινα σε βάρος αμάχων Κρητικών.
Στις 2 Ιουνίου 1941 έγινε στον Κοντομαρί Χανίων η πρώτη μαζική εκτέλεση αμάχων στην Ευρώπη. Τα θύματα ήταν άνδρες, ηλικίας 18 – 50 ετών. Ο αριθμός τους παραμένει άγνωστος. Η Γερμανία αναφέρει 25 εκτελέσεις, υπάρχουν όμως αναφορές ακόμα και για 60 αθώα θύματα.
Νεκροί στο Κοντομαρί
Οι εκτελέσεις καταγράφηκαν από τον Φραντς Πέτερ Βάιξλερ ανταποκριτή πολεμικής προπαγάνδας της Βέρμαχτ. Όταν αποκαλύφθηκε αυτό, ο Βάιξλερ συνελήφθη (το 1944) για προδοσία και φυλακίστηκε. Γλίτωσε την εκτέλεση λόγω των γραφειοκρατικών διαδικασιών και της λήξης του πολέμου. Μάλιστα κατέθεσε ως μάρτυρας κατηγορίας στη δίκη της Νυρεμβέργης λέγοντας ότι δεν είχε δει ποτέ ενέργειες αμάχων Κρητικών σε βάρος των Γερμανών. Τα αρνητικά των φωτογραφιών του εντοπίστηκαν στα ομοσπονδιακά γερμανικά αρχεία, μετά από 39 χρόνια.
Στις 3 Ιουνίου 1941, πάλι οι άνδρες του Student ισοπέδωσαν την Κάνδανο Χανίων και εκτέλεσαν τους 180 κατοίκους της. Στις πινακίδες που τοποθετήθηκαν στην είσοδο του χωριού αναγραφόταν: «Εδώ υπήρχε κάποτε η Κάνδανος». Τέλος, τον Αυγούστου 1941, πάλι ο Student έδωσε εντολή για την εκτέλεση 118 αμάχων, από τον Αλικιανό Χανίων και γειτονικά χωριά, στη γέφυρα του ποταμού Κερίτη.
Γερμανοί στρατιώτες ετοιμάζονται για τις εκτελέσεις στο Κοντομαρί το 1941
BundesarchivΤον Μάιο του 1947, δικάστηκε με οκτώ κατηγορίες, για όσα έκανε στην Κρήτη. Κρίθηκε ένοχος για τρεις κατηγορίες που αφορούσαν αιχμαλώτους πολέμου, αλλά αθωώθηκε για εγκλήματα εναντίον αμάχων χάρη στην κατάθεση του Νεοζηλανδού Ταξιάρχου Liudslay Ingli. Καταδικάστηκε σε πενταετή φυλάκιση, αλλά παρέμεινε έγκλειστος μόλις για ένα χρόνο, καθώς αφέθηκε ελεύθερος το 1948 για ιατρικούς λόγους. Πιθανότητα ήταν δικαιολογία για να αποφυλακιστεί. Πέθανε το 1978.
Hubert Lanz: Ο εγκληματίας της Ηπείρου της Κέρκυρας και της Κεφαλονιάς που έμεινε στη φυλακή για 5 χρόνια
Τέλος, ένας απ’ τους μεγαλύτερους Γερμανούς εγκληματίες που πέρασαν από την Ελλάδα ήταν ο Hubert Lanz. Προερχόμενος από την ΕΣΣΔ ήρθε στην χώρα μας τον Αύγουστο του 1943. Στις 9/9/1943 ανέλαβε και την διοίκηση του νεοσύστατου ΧΧΙΙ (22ου) Ορεινού Σώματος στην Ήπειρο.
Hubert Lanz
Μετά τον θάνατο του Ζάλμινγκερ, του σφαγέα της Μουσιωτίσσης και του Κομμένου, έξω από την Πρέβεζα, μετά από σαμποτάζ του ΕΔΕΣ υπό τον Αλέκο Παπαδόπουλο, την 1/10/1943, ο Λαντς διέταξε «αδίστακτα αντίποινα» σε ακτίνα 20 χιλιομέτρων γύρω από το σημείο που σκοτώθηκε ο Ζάλμινγκερ.
Josef Salminger
Τουλάχιστον 200 άτομα εκτελέστηκαν. Ο Λαντς ευθύνεται για τις δολοφονίες αμάχων και την πυρπόληση δεκάδων χωριών. Πολλά από αυτά ήρθαν στη δημοσιότητα τα τελευταία χρόνια ή παραμένουν ελάχιστα γνωστά. Ο Λαντς θεωρείται επίσης υπεύθυνος για την εκτέλεση 5.000 Ιταλών της Μεραρχίας Acqui στην Κεφαλονιά και εγκλήματα σε βάρος 28 Ιταλών αξιωματικών στην Κέρκυρα. Οι Ιταλοί εκτελέστηκαν εν ψυχρώ και τα πτώματά τους πετάχτηκαν στη θάλασσα.
Ο οπλαρχηγός του ΕΔΕΣ Αλέκος Παπαδόπουλος
Ο Λαντς δικάστηκε στη Νυρεμβέργη το 1947. Καταδικάστηκε σε φυλάκιση μόλις 12 ετών. Το 1949, ανώνυμα δημοσιεύματα εφημερίδων ανέφεραν ότι ο Λαντς είχε σχεδιάσει τη σύλληψη του Χίτλερ το 1943. Η αλήθεια είναι ότι όντως ο Λαντς δεν ήταν από τους φανατικούς υποστηρικτές του Φίρερ και στην Ελλάδα, φοβούμενος δολοφονία κοιμόταν με το περίστροφο δίπλα του.
Τα ανώνυμα αυτά δημοσιεύματα δεν επιβεβαιώθηκαν ποτέ από ανεξάρτητες πηγές και μάλλον προέρχονται από φίλους του Λαντς, για να μειωθεί η ποινή του. Έτσι και έγινε. Ο σφαγέας της Ηπείρου και των Επτανήσων απελευθερώθηκε την 1η Φεβρουαρίου 1951. Πέθανε στο Μόναχο, το 1982.
