Καισαριανή: Ήταν κομμουνιστές και οι 200 που εκτελέστηκαν; Το θάρρος Βαρθολομαίου - Σουκατζίδη

Snapshot

• Η δολοφονία του Γερμανού Υποστράτηγου Φραντς Κρεχ από τον ΕΛΑΣ τον Απρίλιο του 1944 οδήγησε σε σκληρά γερμανικά αντίποινα με εκτέλεση τουλάχιστον 335 Ελλήνων, μεταξύ των οποίων 200 στην Καισαριανή.
• Η επιλογή των 200 εκτελεσθέντων στην Καισαριανή έγινε από τον υπουργό Εσωτερικών της δωσιλογικής κυβέρνησης Αναστάσιο Ταβουλάρη, κατόπιν εντολών των γερμανικών αρχών.
• Οι κρατούμενοι που εκτελέστηκαν δεν ήταν όλοι κομμουνιστές, αν και το ΚΚΕ υποστηρίζει ότι ανήκαν στις τάξεις του, ενώ πολλοί ήταν πρώην φυλακισμένοι της Ακροναυπλίας και εξόριστοι από την Ανάφη.
• Ο Ναπολέων Σουκατζίδης και ο Αντώνης Βαρθολομαίος ξεχώρισαν για το θάρρος τους, αρνούμενοι να σωθούν όταν αναγνώρισαν τα ονόματά τους στη λίστα εκτελέσεων.
• Οι κρατούμενοι της Ακροναυπλίας δεν απέδρασαν λόγω εντολής του ΚΚΕ, παρά το γεγονός ότι θεωρείται ότι η απόδραση ήταν τεχνικά εφικτή.

Snapshot powered by AI

Οι φωτογραφίες από τους Έλληνες που οδηγούνται για εκτέλεση στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 βρίσκονται στο προσκήνιο εδώ και μια εβδομάδα περίπου. Έχει πιστοποιηθεί πλέον ότι οι φωτογραφίες είναι αυθεντικές και το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού υπέγραψε προσύμφωνο για την αγορά 262 φωτογραφιών και εγγράφων που είναι τραβηγμένες στην Ελλάδα το 1943-44 και έχει στην κατοχή του ο Βέλγος συλλέκτης Τιμ ντε Κράνε.

Πώς όμως φτάσαμε στην εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή και άλλων τουλάχιστον 135 Ελλήνων;

Η δολοφονία του ναζί Υποστράτηγου Κρεχ έξω από τους Μολάους τον Απρίλιο του 1944

Στις 27 Απριλίου 1944 δυνάμεις του ΕΛΑΣ σκότωσαν σε ενέδρα έξω από τους Μολάους Λακωνίας, στη θέση Γκακανιά, τον Γερμανό Υποστράτηγο (Generalmajor) Φραντς Κρεχ (Franz Krech). Αυτό προκάλεσε την άμεση γερμανική αντίδραση και «αντίποινα» στα οποία περιλαμβάνονταν και οι εκτελέσεις των 200 στην Καισαριανή.

Ο Φραντς Κρεχ γεννήθηκε στο Γκέρλιτς της Γερμανίας το 1889. Το 1908 κατατάχθηκε στον γερμανικό στρατό ως Δόκιμος. Στις 19 Αυγούστου του 1909 έγινε Υπολοχαγός. Πήρε μέρος σε πολλές μάχες στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ως μέλος του Συντάγματος Πεζικού «von Courbière». Τιμήθηκε με παράσημα και μετάλλια για τη γενναιότητα που επέδειξε. Μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο παρέμεινε στη Ράιχσβερ (ονομασία των γερμανικών ενόπλων δυνάμεων κατά τη διάρκεια της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης και τα δύο πρώτα χρόνια της ναζιστικής Γερμανίας) και τη Βέρμαχτ (ονομασία των γερμανικών ενόπλων δυνάμεων από το 1935 ως το 1945). Το 1934 έγινε Αντισυνταγματάρχης και το 1938 Συνταγματάρχης. Κατά την έναρξη του Β’ ΠΠ ήταν Oberst (επιθεωρητής πεδίου σε στρατιωτικές μονάδες). Από τον Νοέμβριο του 1941 ως τον Απρίλιο του 1942 ήταν Διοικητής του 681ου Συντάγματος Πεζικού και στη συνέχεια διοικούσε στρατόπεδο εκπαίδευσης στην Αμβέρσα του κατεχόμενου Βελγίου. Στην Ελλάδα ήρθε στα τέλη του 1943.

Την 1η Δεκεμβρίου 1943 εγκαταστάθηκε ως Υποστράτηγος, στην Τρίπολη και ανέλαβε τη διοίκηση της 41ης Μεραρχίας Πεζικού. Ήταν δεύτερος στην ιεραρχία των Γερμανών στον Μοριά, μετά τον «πολεμικό διοικητή» Καρλ φον λε Σουίρ. Στις 26 Απριλίου 1944, ο Κρεχτ ξεκίνησε με συνοδεία 26 στρατιωτών για επιθεώρηση στη Μονεμβασιά. Όλα εξελίχθηκαν ομαλά. Το επόμενο πρωί η γερμανική αυτοκινητοπομπή ξεκίνησε για να επιστρέψει στην Τρίπολη.

Στις 8.30 π.μ. περίπου, πέντε χιλιόμετρα βόρεια των Μολάων, στη θέση Γκακανιά, οι Γερμανοί έπεσαν σε ενέδρα ανταρτών του ΕΛΑΣ, με επικεφαλής τον Μανώλη Σταθάκη. Ενώ οι περισσότεροι Γερμανοί έπεσαν σ’ ένα βαθύ χαντάκι και καλύφθηκαν, ο Κρεχτ δεν μπόρεσε να τους ακολουθήσει. Καλύφθηκε πρόχειρα με αποτέλεσμα να γίνει εύκολος στόχος των ανταρτών. Μια ριπή πολυβόλου τον έριξε νεκρό στο έδαφος, ενώ δέχτηκε κι άλλα πυρά. Εκτός από τον Κρεχτ, σκοτώθηκαν τρεις άνδρες της συνοδείας του και άλλοι πέντε τραυματίστηκαν.

Την προηγούμενη ημέρα είχε απαχθεί από Έλληνες και Βρετανούς στην Κρήτη, ο Στρατηγός Κράιπε. Η Αμερικανική Υπηρεσία Πληροφοριών ΟSS και η Βρετανική SOE για προπαγανδιστικούς λόγους, αλλά και για να αποφευχθούν τα γερμανικά αντίποινα διέδωσαν ότι ο Κρεχτ είχε εκτελεστεί από την Γκεστάπο ως αντιφρονών και μάλιστα δημοσίευσαν μια πλαστή επιστολή με την οποία καλούσαν τους Γερμανούς στρατιώτες να λιποτακτήσουν και ανέφεραν ότι ο Κρεχτ και ο Κράιπε ήταν μέλη του αντιχιτλερικού κινήματος «Ελεύθερη Γερμανία».

Τα σκληρά γερμανικά αντίποινα – Τουλάχιστον 335 Έλληνες νεκροί

Οι ναζί δεν πίστεψαν τη αγγλοαμερικανική προπαγάνδα και ακολούθησαν σκληρότατα αντίποινα σε βάρος Ελλήνων αμάχων. Λόγω του βαθμού του Κρεχτ ακολουθήθηκαν κατά γράμμα οι εντολές του Χίτλερ: 50:1, για τους 4 νεκρούς και 25:1 για τους τραυματίες. Συνολικά δηλαδή 325 Έλληνες έπρεπε να εκτελεστούν. Αυτοί ήταν: οι 200 από το Χαϊδάρι, 100 ύποπτοι ως κομμουνιστές, τους οποίους εκτέλεσε ο επικεφαλής των Ταγμάτων Ασφαλείας στην Πελοπόννησο, Συνταγματάρχης Διονύσιος Παπαδόγκωνας, ο οποίος είχε άριστες, σχεδόν φιλικές, σχέσεις με τον Κρεχτ. Όπως αποδείχθηκε, ο Παπαδόγκωνας δεν είχε λάβει καμία απολύτως εντολή από τους Γερμανούς, αλλά έδρασε αυθαίρετα…

Εκτελέστηκαν επίσης άλλοι 25 όμηροι στην Αθήνα, σύνολο δηλαδή 325. Όμως σε αντίποινα, με άγνωστο αριθμό θυμάτων προέβησαν οι Γερμανοί της 117ης Μεραρχίας, κατά την επιστροφή τους από τους Μολάους προς τη Σπάρτη.

Οι σχετικές διαταγές για τα αντίποινα προέρχονταν από τον Λε Σουίρ, ο οποίος τότε βρισκόταν στην Αθήνα αντικαθιστώντας τον Φέλμι, Διοικητή του 68ου Σώματος Στρατού και στρατιωτικό διοικητή της Αθήνας. Ο Φέλμι που δικάστηκε στη Νυρεμβέργη, είπε ότι ο βαθμός του Κρεχτ δικαιολογούσε το μέγεθος των αντιποίνων. Συνολικά, οι πηγές αναφέρουν ότι 335 αθώοι Έλληνες εκτελέστηκαν για τον θάνατο του Κρεχτ και των υπολοίπων. Πρόκειται μάλλον για μικρότερο αριθμό θυμάτων από όσους εκτελέστηκαν στην πραγματικότητα, καθώς όπως αναφέρθηκε, η 117η Μεραρχία σκότωσε απροσδιόριστο αριθμό Ελλήνων.

Ο Μανώλης Σταθάκης που είχε λάβει μέρος στον ελληνοϊταλικό πόλεμο (1940-41) συνέχισε τη δράση του και, μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας κατέφυγε στον Πάρνωνα, όπου επιχείρησε να συγκροτήσει την πρώτη ομάδα του ΔΣΕ στην Πελοπόννησο, χωρίς επιτυχία. Τελικά, για να μην πέσει στα χέρια των διωκτών του, αυτοκτόνησε. Ο Συνταγματάρχης Παπαδόγκωνας σκοτώθηκε κατά τα Δεκεμβριανά (1944).

Ποιος αποφάσισε ποιοι θα εκτελούνταν ως αντίποινα;

Παρά τα όσα έχουν γραφτεί αυτές τις μέρες για τους 200 που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή δεν έχει απαντηθεί ένα βασικό ερώτημα: Πώς επιλέχθηκαν; Έγινε κλήρωση; Τυχαία; Με βάση κάποια κριτήρια; Η απάντηση μάλλον θα εκπλήξει αρκετούς.

Η επιλογή έγινε από τον υπουργό Εσωτερικών της δωσιλογικής κυβέρνησης Ράλλη, Αναστάσιο Ταβουλάρη. Ο αριθμός των ατόμων που θα εκτελούνταν αποφασιζόταν από τον Wilhelm Speidel, Στρατιωτικό Διοικητή Ελλάδος και τον Walter Schimana, ανώτερο Διοικητή των SS και της Αστυνομίας στην Ελλάδα, έναν από τους πλέον σκληρούς ναζί στη χώρα μας. Στη συνέχεια, ο αριθμός αυτός γινόταν γνωστός στον Ταβουλάρη, ο οποίος από τους καταλόγους που είχε στη διάθεσή του επέλεγε όποιον ή όποια ήθελε.

Ο Αναστάσιος Ταβουλάρης ήταν μια πραγματικά σκοτεινή προσωπικότητα. Γεννήθηκε το 1882 στη Λακωνία. Σπούδασε αρχικά Ιατρική και στη συνέχεια φοίτησε σε Στρατιωτικές Σχολές της Ιταλίας (Νεάπολη, Μόντενα, Πάρμα). Μάλιστα υπηρέτησε για έναν χρόνο στον ιταλικό στρατό, ως Ανθυπολοχαγός του Πεζικού.

Υπήρξε από τους πρωταγωνιστές του Κινήματος στο Γουδί το 1909. Δύο φορές (1918-1920 και 1922-1923) διετέλεσε στρατιωτικός ακόλουθος στην ελληνική πρεσβεία της Ρώμης. Το 1920 πήρε μέρος στη Διάσκεψη του Σαν Ρέμο, ως στρατιωτικός σύμβουλος της ελληνικής αντιπροσωπείας. Το 1923 εκλέχτηκε βουλευτής Ζακύνθου. Το 1925 έγινε υπουργός Συγκοινωνιών επί δικτατορίας Πάγκαλου. Μετά την πτώση της δικτατορικής κυβέρνησης κατέφυγε στην Ιταλία. Επέστρεψε στη χώρα μας και καταδικάστηκε σε φυλάκιση, μαζί με άλλους υπουργούς της ίδιας κυβέρνησης. Μετά την αποφυλάκισή του, εκλέχθηκε πάλι βουλευτής Ζακύνθου (1928,1932 και 1936, τις δύο τελευταίες με το Κόμμα Φιλελευθέρων). Έχοντας φτάσει στον βαθμό του Συνταγματάρχη διετέλεσε υπουργός Εσωτερικών στις κυβερνήσεις Λογοθετόπουλου και Ράλλη, για 1,5 σχεδόν χρόνο (2/12/1942-28/5/1944) και στη συνέχεια (29/5/1944-12/10/1944) υπουργός άνευ Χαρτοφυλακίου στην κυβέρνηση Ράλλη, μέχρι την απελευθέρωση της Αθήνας. Διέφυγε στο εξωτερικό (Γερμανία και Αυστρία).

Δικάστηκε ερήμην από το Ειδικό Δικαστήριο Δωσιλόγων σε ισόβια. Σύμφωνα με τον κατοχικό υπουργό Τσιρονίκο πέθανε από φυματίωση, στο Ίνσμπρουκ της Αυστρίας το 1945. Σύμφωνα με τον αείμνηστο Δημοσθένη Κούκουνα, άριστο γνώστη των ζητημάτων της Κατοχής, στη ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΤΟΥ ΝΕΩΤΕΡΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ (1830-2016), ο Ταβουλάρης συνελήφθη από τους Αμερικανούς μαζί με τα μέλη της γερμανόφιλης εξόριστης κυβέρνησης, τον Μάιο του 1945 στην Αυστρία. Πέθανε πριν εκδοθεί στην Ελλάδα το 1946.

Ποιοι ήταν οι κρατούμενοι του Χαϊδαρίου που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή

Μεγάλο ενδιαφέρον έχει επίσης να μελετήσει κάποιος, ποιοι ήταν οι κρατούμενοι από το Χαϊδάρι, που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή. Το ΚΚΕ θεωρεί ότι όλοι ανήκαν στις τάξεις του. Δεν ισχύει όμως αυτό. Και εδώ υπάρχουν διαφωνίες και αντικρουόμενες εκδοχές. Οι περισσότεροι (157;) απ’ όσους μεταφέρθηκαν από το Χαϊδάρι στην Καισαριανή ήταν πρώην φυλακισμένοι της Ακροναυπλίας. Υπήρχαν επίσης κρατούμενοι από την Ανάφη, στην οποία είχαν εξοριστεί και περίπου 20 τροτσκιστές.

Ανάμεσα στους 200, ξεχωρίζουν για το απαράμιλλο θάρρος τους, ο στρατοπεδάρχης Αντώνης Βαρθολομαίος και ο Ναπολέων Σουκατζίδης, διερμηνέας των Γερμανών. Γεννημένος στην Προύσα, το 1909 ήρθε οικογενειακώς μετά τη μικρασιατική καταστροφή στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκε στο Αρκαλοχώρι Ηρακλείου. Εργάστηκε ως λογιστής. Γνώριζε έξι γλώσσες! Αγγλικά, Γαλλικά, Γερμανικά, Ρωσικά, Τουρκικά και φυσικά Ελληνικά. Εντάχθηκε νωρίς στο ΚΚΕ και είχε σημαντική συνδικαλιστική δράση. Μετά την επιβολή της δικτατορίας Μεταξά εξορίστηκε στον Άγιο Ευστράτιο (Άη Στράτη) και στη συνέχεια φυλακίστηκε στην Ακροναυπλία (1937-1941).

Εκφωνώντας τον κατάλογο των 200 που θα εκτελούνταν διάβασε και το δικό του όνομα. Ο Διοικητής του στρατοπέδου Φίσερ του είπε να παραμείνει στη θέση του. Ο Σουκατζίδης απάντησε ότι θα έκανε κάτι τέτοιο, μόνο αν δεν θα εκτελούσαν άλλον αντί γι’ αυτόν. Ο Φίσερ του τόνισε ότι έχει εντολή να εκτελεστούν 200 κρατούμενοι… Έτσι, ο Σουκατζίδης ήταν ανάμεσα σε αυτούς που εκτελέστηκαν.

Την ίδια στάση τήρησε και ο στρατοπεδάρχης του Χαϊδαρίου Αντώνης Βαρθολομαίος.

Η ιστορία του ηρωικού Ναπολέοντα Σουκατζίδη μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο το 2017 από τον Παντελή Βούλγαρη στην ταινία «Το τελευταίο σημείωμα». Το σενάριο της ταινίας έγραψε η Ιωάννα Καρυστιάνη, ενώ τον Σουκατζίδη ενσάρκωσε ο Ανδρέας Κωνσταντίνου.

Οι κρατούμενοι της Ακροναυπλίας – Μπορούσαν να δραπετεύσουν; Γιατί δεν το έκαναν;

Ένα ακόμα θέμα που ήρθε στην επιφάνεια με την αφορμή της δημοσιοποίησης των φωτογραφιών, είναι αυτό που αφορά στους κρατούμενους της Ακροναυπλίας. Στην Ακροναυπλία μεταφέρθηκαν και κρατούμενοι που ήταν εξόριστοι σε διάφορα νησιά. Συνολικά, από το 1937 ως το 1941 κρατούνταν εκεί 625 (σύμφωνα με άλλη εκδοχή 636) άτομα. Αρκετοί δεν είχαν διαπράξει κανένα αδίκημα και ήταν πολιτικοί κρατούμενοι.

Η κυβέρνηση Τσουδερού πριν αναχωρήσει για την Κρήτη έπρεπε να ελευθερώσει τους κρατούμενους της Ακροναυπλίας. Όταν οι Γερμανοί κατέλαβαν την Ελλάδα οι χωροφύλακες φρουροί των φυλακών τους παρέδωσαν τους κρατούμενους… Αυτοί στη συνέχεια μεταφέρθηκαν σε άλλες φυλακές (Λάρισα, Κατούνα Αιτωλοακαρνανίας, Λαζαρέτο Λευκάδας, Κέρκυρα και Χαϊδάρι). Από τους κρατούμενους της Ακροναυπλίας, 239 εκτελέστηκαν επί κατοχής.

Έχει διατυπωθεί πάντως η άποψη, ότι η απόδραση από την Ακροναυπλία δεν ήταν δύσκολη. Ειδικά, για τα στελέχη του ΚΚΕ όμως, δεν επιτρεπόταν κάτι τέτοιο, μετά από εντολή του επικεφαλής του εκείνη την εποχή Γ. Ιωαννίδη. Αυτό υποστηρίχθηκε και από κομμουνιστές κρατούμενους στην Ακροναυπλία, όπως ο Γιάννης Μανούσακας, στο βιβλίο του «ΑΚΡΟΝΑΥΠΛΙΑ: Θρύλος και πραγματικότητα» και άλλους.

Διαβάστε επίσης