«Ζωντανοί νεκροί»: Οι φρικτές ιστορίες των Ελλήνων αιχμαλώτων μετά την Μικρασιατική Καταστροφή

Η πιο μελανή σελίδα της νεότερης ελληνικής ιστορίας είναι αναμφίβολα η Μικρασιατική Καταστροφή, η οποία όμως δεν τελείωσε με την τραγωδία της Σμύρνης, τα εγκλήματα και τις καταστροφές που προκάλεσαν οι Τούρκοι σε κάθε τι ελληνικό που υπήρχε στη Μικρά Ασία και στον ξεριζωμό, μετά από αιώνες, των Ελλήνων που ζούσαν εκεί.

Υπάρχει, εκτός από την ανταλλαγή πληθυσμών και ένα άλλο πολύ σοβαρό θέμα που δεν έχει μελετηθεί όπως θα έπρεπε. Πρόκειται για την ανταλλαγή των αιχμαλώτων, Ελλήνων και Τούρκων.

Η Ελλάδα και η Τουρκία υπέγραψαν στις 17/30 Ιανουαρίου 1923 τη Συμφωνία «Περί αποδόσεως πολιτικών κρατουμένων και ανταλλαγής αιχμαλώτων». Παρά τις προβλέψεις της συμφωνίας για έναρξη της ανταλλαγής αιχμαλώτων στις 31.1/ 13.2 1923, τα πρώτα πλοία με Τούρκους αιχμαλώτους ξεκίνησαν από την Ελλάδα για τη Μικρά Ασία στις 17 Μαρτίου 1923. Μεγαλύτερο χρονικό περιθώριο δόθηκε στην Τουρκία για να αναζητήσει και πρόσθετους αιχμαλώτους, που δεν είχε εντάξει στον κατάλογο με τους Έλληνες αιχμαλώτους που κατέθεσε στους αρμόδιους φορείς στη Γενεύη. Η σύμβαση προέβλεπε ότι πρώτα θα μεταφέρονταν όσοι Τούρκοι αιχμάλωτοι πολέμου βρίσκονταν στην ελληνική επικράτεια και στη συνέχεια θα ακολουθούσαν όσοι Έλληνες βρίσκονταν στη Μικρά Ασία, ανταλλασσόμενοι «αξιωματικός προς αξιωματικόν, στρατιώτης προς στρατιώτην».

Αν και η Τουρκία, όπως και η Ελλάδα, είχαν υπογράψει τη Σύμβαση της Χάγης για τους αιχμαλώτους πολέμου (1899), η γειτονική χώρα, κατά την προσφιλή της συνήθεια, δεν τήρησε τις υποχρεώσεις της. Ενώ οι Τούρκοι αιχμάλωτοι είχαν ικανοποιητικές συνθήκες διαβίωσης και φαίνεται ότι επέστρεψαν σχεδόν όλοι στη χώρα τους (15.973 μεταξύ 1919 έως 1923) δεν συνέβη το ίδιο με τους Έλληνες αιχμαλώτους.

Υπολογίζεται ότι γύρω στους 40.000 πέθαναν στη Μικρά Ασία και μόλις, περίπου, 15.000 επέστρεψαν στην Ελλάδα. Εν ψυχρώ εκτελέσεις, πορείες θανάτου, θανατηφόρες ενέσεις, κάψιμο με πετρέλαιο, λιθοβολισμοί από Τούρκους πολίτες, ακρωτηριασμοί, εξόρυξη οφθαλμών, βιασμοί και μολυσματικές ασθένειες ήταν μερικές από τις αιτίες θανάτου των περισσότερων. Κάποιοι έμειναν κρατούμενοι στις τουρκικές φυλακές και πέθαναν σε αυτές. Υπήρχαν αναφορές για Έλληνες φυλακισμένους στην Τουρκία ως και το 1950, σχεδόν 30 χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πάντως, οι τελευταίοι λιγοστοί αιχμάλωτοι επέστρεψαν από την Τουρκία το 1931. Ας δούμε όμως μερικές περιγραφές για Έλληνες αιχμαλώτους που επέστρεψαν από την κόλαση της Μικράς Ασίας.

Οι πρώτοι αιχμάλωτοι επιστρέφουν - Η νησίδα Άγιος Γεώργιος (Λοιμοκαθαρτήριο), μεταξύ Σαλαμίνας και Περάματος

Στις 27/3/1923 κατέπλευσε στη νησίδα Άγιος Γεώργιος, (ακατοίκητο νησί μεταξύ Σαλαμίνας και Περάματος, γνωστή και με το όνομα «Λοιμοκαθαρτήριο» λόγω της σχετικής χρήσης της από το 1866), το ατμόπλοιο «Ιθάκη», με 140 πολιτικούς ομήρους. Επρόκειτο για ναυτικούς, από τα πληρώματα των προ καιρού αιχμαλωτισθέντων στη Μαύρη Θάλασσα ατμόπλοιων «Ένωσις» και «Ουρανία», 10 γυναίκες Ελλήνων αξιωματικών και 20 προσφυγόπουλα.

Ως πολιτικοί όμηροι ή πολιτικοί αιχμάλωτοι θεωρούνταν κυρίως οι άρρενες χριστιανοί ελληνικής καταγωγής, αλλά οθωμανικής υπηκοότητας, ηλικίας 18–45 ετών, που ήταν μεν άμαχοι, αλλά θεωρούνταν επικίνδυνοι για την Τουρκία. Το πρώτο καράβι με Έλληνες αιχμαλώτους πολέμου, 565 για την ακρίβεια, το «Κεφαλληνία», έφθασε στον Άγιο Γεώργιο την 1η Απριλίου 1923. Ακολούθησαν σχεδόν καθημερινές αφίξεις και άλλων πλοίων ολόκληρο το πρώτο εικοσαήμερο του Απριλίου. Τον Μάιο και τον Ιούνιο είχαμε μόνο δύο αφίξεις πλοίων (25/5/1923 και 19/6/1923). Τον Ιούλιο καμία, έξι αφίξεις τον Αύγουστο και τρεις τελευταίες του πλοίου «Εύξεινος» ( 20/2/1924, 10/03/1924 και 21/4/1924).

Αρχικά, υπήρξε η σκέψη να παραμείνουν σε καραντίνα στον Άγιο Γεώργιο οι αιχμάλωτοι που επέστρεφαν, για 10 έως 14 ημέρες. Καθώς όμως οι παλιννοστούντες ήταν πάρα πολλοί, ο χρόνος περιορίστηκε αισθητά. Το 96% των πρώτων αιχμαλώτων παρέμειναν στο νησί για τρεις ημέρες. Κάποιοι, όπως ο Κλεομένης Αναγνωστόπουλος, έμειναν περισσότερες. Στο ημερολόγιό του σημειώνει ότι τους έβγαλαν από το πλοίο που τους έφερε από την Τουρκία και τους έβαλαν σε άλλα πλοία, ακίνητα. Τους έπαιρναν από εκεί λίγους-λίγους και τους απολύμαιναν. Στη συνέχεια τους έδιναν ψωμί, χαλβά ή σαρδέλες. Δεν τους εξέτασε κανένας γιατρός. Η παραμονή του στον Άγιο Γεώργιο διήρκεσε οκτώ ημέρες. Την όγδοη ημέρα τους έβγαλαν έξω στο απολυμαντήριο, τους έδωσαν τα ρούχα που φορούσαν και τους κούρεψαν, με τη μηχανή που κουρεύουν τα ζώα…

Ένας άλλος αιχμάλωτος, ο Ν. Λωρέντης, είχε καλύτερη τύχη. Στο πλοίο που τον μετέφερε από την Τουρκία τον επισκέφθηκε επιτροπή του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού (Ε.Ε.Σ.) και γιατροί, για να εξετάσουν την κατάσταση της υγείας του. Έπειτα, ο Λωρέντης οδηγήθηκε στον Άγιο Γεώργιο, όπου είχε επικοινωνία μόνο με τους συνεπιβάτες του στο πλοίο που τους μετέφερε στην Ελλάδα. Ο Λωρέντης… είχε καλύτερη τύχη, καθώς λούστηκε, πλύθηκε, ξυρίστηκε και κουρεύτηκε.

Ο γιατρός Λάζαρος Ζιώγας οδηγήθηκε στη Μακρόνησο. Αφού του προσφέρθηκαν οι πρώτες περιποιήσεις, έκανε τις απαραίτητες ιατρικές εξετάσεις. Σε τρεις-τέσσερις ημέρες εμβολιάστηκε, απολυμάνθηκε, έκανε λουτρό και του χορηγήθηκαν συσσίτιο και τσάι. Όσοι αιχμάλωτοι στρατιώτες ανήκαν σε κλάσεις (ΕΣΣΟ, με σημερινά δεδομένα) που είχαν απολυθεί, έπαιρναν το απολυτήριό τους. Οι έγγαμοι έπαιρναν τον μισθό ενός μήνα και τα έξοδα μετακίνησης για τον τόπο καταγωγής τους. Οι άποροι μπορούσαν να μείνουν στα στρατόπεδα μέχρι να βρουν εργασία, οπότε και θα απολύονταν. Όσοι ανήκαν σε κλάσεις που δεν είχαν απολυθεί λάμβαναν μηνιαία ή δίμηνη άδεια για να επισκεφθούν τις οικογένειές τους.

Ασθένειες των αιχμαλώτων και τραγικές εικόνες σε Αθήνα και Πειραιά

Δυστυχώς, η σωματική υγεία πολλών αιχμαλώτων ήταν τραγική. Φυσικά, όσοι χρειάζονταν άμεση νοσηλεία οδηγούνταν κατευθείαν στα νοσοκομεία. 21 άντρες πέθαναν καθώς μετέβαιναν στο καράβι της επιστροφής και άλλοι 4 κατά τον πλου. Από τους περίπου 10.000 που επαναπατρίστηκαν τον Απρίλιο του 1923, το 9% ήταν ανάπηροι, ενώ τουλάχιστον το 40% ήταν ασθενείς ή εξασθενημένοι.

Στις αρχές Μαΐου 1923 νοσηλεύονταν στα νοσοκομεία της Αθήνας 1.363 ασθενείς με γάγγραινα και άλλες ασθένειες, μολυσματικές ή μη. Οι ασθενείς ή εξασθενημένοι, καθώς και όσοι νοσηλεύονταν στα σπίτια τους με τη φροντίδα των οικογενειών τους, ξεπερνούσαν τους 5.000. Ο Έφεδρος Υπίατρος Γεώργιος Σουργιεδάκης υπηρετούσε στο τμήμα διακομιδής στον Άγιο Γεώργιο.

Σχεδόν όλοι ήταν εξαντλημένοι. Οι περισσότεροι υπέφεραν από εντερίτιδα ή σκορβούτο, το οποίο οφειλόταν σε έλλειψη βιταμίνης C και είχε ως συμπτώματα αιμορραγίες και καχεξία. Κάποιοι είχαν και ελαφριές εκχυμώσεις. Τα κρυοπαγήματα είχαν προκαλέσει σε ορισμένους γάγγραινα και έπρεπε να ακρωτηριαστούν. Οι περισσότεροι είχαν να αλλάξουν τις πληγές τους από τα κρυοπαγήματα πολλούς μήνες.

Ο γιατρός Λεωνίδας Παπαπολύμερος ανέφερε ότι οι στρατιώτες ήταν υποσιτισμένοι, ενώ σε άλλους ήταν εμφανή τα τραύματα από ξιφολόγχη ή χτυπήματα. Πολλοί πέθαναν κατά τον ιατρικό έλεγχο. Σε αρκετούς έλειπαν φάλαγγες από τα δάχτυλα λόγω κρυοπαγημάτων, ενώ σε άλλους ήταν φανερό ότι είχε ασκηθεί βία για να τους αφαιρεθούν τα χρυσά δόντια…

Ο έφεδρος γιατρός Λεωνίδας Λάλας συνόδευσε Τούρκους αιχμαλώτους στη Σμύρνη με το πλοίο «Άγιος Μάρκος», όπου θα γινόταν ανταλλαγή με αντίστοιχο αριθμό Ελλήνων. Όπως γράφει ο Λάλας, παρέλαβε 2.700 αιχμαλώτους. Οι περισσότεροι ήταν εξασθενημένοι, ενώ 200 από αυτούς χρειάζονταν περίθαλψη. Πρόχειρες διαγνώσεις που έκανε έδειξαν ότι πολλοί είχαν πάθει κρυοπαγήματα λόγω έλλειψης αρβυλών τον χειμώνα. Άλλοι είχαν στοματίτιδα, αρχές σκορβούτου και εντερίτιδα.

Οι παμπόνηροι Τούρκοι έστειλαν τους αιχμαλώτους τη νύχτα, ώστε να μην μπορούν οι Έλληνες να δουν την κατάστασή τους. Από τη νύχτα μέχρι το πρωί, 4 αιχμάλωτοι πέθαναν από εξάντληση. Αν και τα μέλη του Ερυθρού Σταυρού επέμεναν να επιβιβαστούν στον «Άγιο Μάρκο» 3.400 άτομα, οι υπεύθυνοι ανάμεσά τους και ο Λάλας αποφάσισαν να παραλάβουν 2.700, καθώς υπήρχε φόβος ότι οι νεκροί θα πολλαπλασιάζονταν.

Μερικοί αιχμάλωτοι είχαν να αλλάξουν την επίδεση σε τραύματα από κρυοπαγήματα τόσο πολύ καιρό, ώστε ο Λάλας βρήκε πάνω τους σκουλήκια, και μάλιστα σε αφθονία. Όταν έφτασαν στον Άγιο Γεώργιο, άφησαν 400 άτομα που χρειάζονταν άμεση ιατρική περίθαλψη. Ιδιαίτερα οι 300 που προέρχονταν από το νοσοκομείο της Μαγνησίας της Μικράς Ασίας ήταν σε οικτρή κατάσταση.

Η εφημερίδα «Ελεύθερος Τύπος» (5/4/1923) αναφέρει ότι όσοι έφτασαν στον Πειραιά στις 4 Απριλίου 1923 προέρχονταν από το Πεζικό. Η κατάστασή τους ήταν πραγματικά τραγική. «Ζωντανοί νεκροί», «ανθρώπινα ράκη», «κινούμενοι σκελετοί» και «ανθρώπινα φαντάσματα» ήταν οι τίτλοι μερικών από τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων.

Ο Μικρασιάτης Κώστας Μισαηλίδης (1883 -1955) ήταν δημοσιογράφος και πολεμικός ανταποκριτής. Σε άρθρο του με τίτλο, «Η λιτανεία του πόνου», στην εφημερίδα «Αμάλθεια Σμύρνης», που πλέον εκδιδόταν στην Αθήνα, στις 7 Απριλίου του 1923 γράφει: «Σπαρακτικοτέραν εικόνα δεν αντίκρισαν τα μάτια των Αθηναίων από αυτή που είδαν χθες το πρωί, όταν τους δρόμους διέσχιζε η λιτανεία του Πόνου, τα απομεινάρια του 9ου Συντάγματος Κρητών και του 17ου της Μεραρχίας Μαγνησίας (11ης). Ναι, ήταν λιτανεία, όχι ανθρώπων, αλλά σκελετών, τα κουρέλια που μια φορά αποτελούσαν τη στολή του ελληνικού στρατιώτη, του νικητή».

Η εφημερίδα «Εμπρός», στις 5 Απριλίου του 1923, αφού αναφέρει τα συναισθήματα του κόσμου στην Αθήνα και τον Πειραιά, συνεχίζει: «Από τα στήθη του κόσμου έβγαινε η κραυγή: Άτιμη Τουρκία, άτιμη Ευρώπη που την υπεστήριξες, και το μίσος, το ένστικτο της εκδικήσεως κατά των Τούρκων, κατά όλων αυτών οι οποίοι συνετέλεσαν εις την φρικτήν καταστροφήν, εφούσκωνε και εξεχείλιζε από τα στήθη και από τας ψυχάς του κόσμου».

Ο Κλεομένης Αναγνωστόπουλος, που επέστρεφε από τη Μικρά Ασία, αφηγείται ότι μια γυναίκα σε μια βάρκα αναζητούσε τον άντρα της στο καράβι της επιστροφής. Ο άντρας της τη γνώρισε και της φώναξε από μακριά. Αυτή δεν τον αναγνώριζε και πίστευε ότι κάποιος την εξαπατά. Όταν τελικά κατάλαβε ότι ήταν ο αγνώριστος σύζυγός της, λιποθύμησε μέσα στη βάρκα. Ο δε βαρκαδόρος (!) την επήρε και την έφερε έξω.

Ο Μιχάλης Κόκκαλης, έκτακτος απεσταλμένος της εφημερίδας «Εμπρός» στη Σμύρνη, χαρακτηρίζει τους Τούρκους «κανίβαλους της Ανατολής» και συνεχίζει: «Οι περίφημοι τουλάχιστον συνάδελφοί των της Κεντρώας Αφρικής, πριν κατακρεουργήσουν τα θύματά των, εφρόντιζαν τουλάχιστον να τα παχύνουν, ενώ οι Τούρκοι κάνουν εντελώς το αντίθετον. Ένας νεκρός όπου περπατάει, ένας βρικόλακας, ένας σκελετός εις έναν νεοσκαφέντα τάφο, δεν παρουσιάζει θέαμα τόσο φρικιαστικόν όσο οι επερχόμενοι στρατιώτες μας εκ του μακρού και απάνθρωπου μαρτυρίου των. Αυταί είναι αι περιπατούσαι σκιαί, τας οποίας παρελάβαμεν εις αντάλλαγμα των στρατιωτών (εννοεί των Τούρκων), που παρεδώσαμεν;».

Έμειναν Έλληνες στρατιωτικοί στην Τουρκία;

Οι αριθμοί των αιχμαλώτων που επέστρεψαν από τη Μικρά Ασία διαφέρουν. Η Επιτροπή Ανταλλαγής ανέφερε ότι ως και τις 15 Μαΐου του 1923 είχαν επαναπατριστεί 10.474 Έλληνες αιχμάλωτοι.

Αυτοί άρχισαν να κάνουν λόγο για συναδέλφους τους που βρίσκονταν ζωντανοί ή νεκροί στην Τουρκία. Δημιουργήθηκε αναστάτωση και η κυβέρνηση κινητοποιήθηκε. Η Επιτροπή Ανταλλαγής αιχμαλώτων ανασυγκροτήθηκε τον Μάιο του 1923. Ο Δρ. Page ανέλαβε μαζί με τον εκπρόσωπο του διεθνούς Ερυθρού Σταυρού στη Σμύρνη Δρ. Schazmann, το έργο του εντοπισμού Ελλήνων αιχμαλώτων στην Τουρκία.

Οι Τούρκοι διόρισαν στην Επιτροπή τον Ομέρ Λουτφί μπέη και η Ελλάδα τον Λοχαγό Πυροβολικού Δημήτριο Ξένο. Χάρη στο έργο της Επιτροπής αναχώρησαν για την Τουρκία 707 Τούρκοι, (7 αξιωματικοί, 400 στρατιώτες και 300 πολίτες) με το ατμόπλοιο «Ερμούπολις», το οποίο επέστρεψε στις 25 Μαΐου του 1923 με 32 Έλληνες αξιωματικούς, 118 οπλίτες και 209 πολιτικούς ομήρους.

Στον ελλαδικό χώρο μετά το Μάιο παρέμειναν 799 Τούρκοι αιχμάλωτοι πολέμου. Για τους 6.000-8.000 Έλληνες στρατιωτικούς, ανάμεσά τους 400 αξιωματικούς, που παρέμεναν στην Τουρκία, δεν έγινε ως τον Αύγουστο του 1923 καμία ενέργεια για παλιννόστηση. Ως τα μέσα του Ιουνίου του 1923 είχαν επιστρέψει στην Τουρκία 15.626 αιχμάλωτοι, ενώ στην Ελλάδα επέστρεψαν 11.539. Τον Ιούλιο του 1923 επιτροπή του ΔΕΕΣ (Burnier-Burckhardt) υπολόγισε σε 10 στρατόπεδα που επισκέφθηκε ότι υπήρχαν 5.500 Έλληνες αιχμάλωτοι, 320 από τους οποίους ήταν αξιωματικοί.

Τον Ιανουάριο του 1924 ο ελληνικός Τύπος υποστήριζε ότι σε τουρκικά στρατόπεδα συγκέντρωσης παρέμεναν τουλάχιστον 889 άτομα. Τον Μάιο και τον Απρίλιο του 1924 επέστρεψαν άλλα 1.064 άτομα στην Ελλάδα. 254 από αυτούς ήταν στρατιώτες. Αυτοί οι 254 μαζί με τους 96 που γύρισαν τον Φεβρουάριο του 1924 αποτελούν τις τελευταίες γνωστές ομάδες στρατιωτικών αιχμαλώτων που επέστρεψαν. Στις 21 Ιανουαρίου του 1924 ο εκπρόσωπος του ΕΕΣ, Φιντίας Θεοδοσιάδης, ενημέρωσε τον Ελευθέριο Βενιζέλο ότι 3.500 Έλληνες στρατιωτικοί αιχμάλωτοι εργάζονταν μεταξύ Σεβαστείας και Καρς. Αυτοί δεν αναζητήθηκαν ποτέ, όπως δεν αναζητήθηκαν και πολλοί ακόμα που έμειναν, έστω και νεκροί, να «φυλάνε» τα τιμημένα χώματα μιας ακόμα χαμένης πατρίδας…

Περισσότερα, στο βιβλίο «Η ΤΡΑΓΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΙΧΜΑΛΩΤΩΝ ΣΤΗ ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ 1919-1924» ΜΙΝΩΑΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ 2024, των Νίκου Ζ. Κανελλόπουλου και Νίκου Φ. Τόμπρου.

Διαβάστε επίσης

• Η σφαγή στα Βουρλά το 1922: Τα φοβερά εγκλήματα των Τούρκων σε βάρος Ελλήνων της πόλης
• Αριστείδης Στεργιάδης: Ο Αρμοστής της Ελλάδας στη Σμύρνη ήταν μια σκοτεινή προσωπικότητα;