Πωγώνι Ηπείρου: Τα οκτώ χωριά του που δόθηκαν στην Αλβανία

Μία από τις περιοχές της Ηπείρου που άρχισαν να γίνονται γνωστές τα τελευταία χρόνια είναι το Πωγώνι. Πρόκειται για ακριτική περιοχή της Περιφερειακής Ενότητας Ιωαννίνων, στο βορειοδυτικό της τμήμα. Το 2010, με τον «Καλλικράτη» δημιουργήθηκε ο Δήμος Πωγωνίου, στον οποίο συμπεριλήφθηκαν και οικισμοί που δεν ανήκουν ιστορικά στο Πωγώνι, όπως η πρωτεύουσα του Δήμου, το ιστορικό Καλπάκι. Ως ιστορική έδρα του Δήμου ορίστηκε το Δελβινάκι, ιστορικός οικισμός του Πωγωνίου.

Και αν το ελληνικό Πωγώνι άρχισε να γίνεται γνωστό, κυρίως για τις απίστευτες φυσικές ομορφιές του και τις διάφορες μορφές εναλλακτικού τουρισμού για τις οποίες προσφέρεται, υπάρχει και το «άλλο Πωγώνι», το Βόρειο, το οποίο παραχωρήθηκε στην Αλβανία με το Πρωτόκολλο της Φλωρεντίας στις 17/30 Δεκεμβρίου 1913. Είναι μία από τις κατάφωρες αδικίες σε βάρος της Ελλάδας που έγιναν τότε. Τα χωριά του Βορείου Πωγωνίου κατοικούνταν ανέκαθεν από Έλληνες.

Ως κριτήριο για το ποια χωριά θα παραμείνουν στην Ελλάδα και ποια θα δοθούν στην Αλβανία αποφασίστηκε να είναι ο υδροκρίτης του όρους Μακρύκαμπος. Ο υδροκρίτης (watershed ή drainage- divide) είναι η νοητή γραμμή που ενώνει τις κορυφογραμμές ενός βουνού, που καθορίζει προς τα πού θα κυλήσει το νερό. Με λίγα λόγια, όσα χωριά βρίσκονταν αριστερά του υδροκρίτη παρέμειναν στην Ελλάδα, ενώ όσο βρίσκονταν δεξιά του υδροκρίτη δόθηκαν στην Αλβανία.

Ακολούθησε η χάραξη των συνόρων ως τη Θεσπρωτία πάνω σε ένα χάρτη, χωρίς να ληφθούν υπόψη η επιθυμία των κατοίκων, η ιστορία των χωριών, η γλώσσα τους, η εθνολογική σύσταση κ.ά. Τα σύνορα οριοθετήθηκαν με πυραμίδες (μικρά τσιμεντένια κολονάκια) που συνδέονται μεταξύ τους με νοητά ευθύγραμμα τμήματα. Η χάραξή τους in loco (επί τόπου) εκκρεμεί μέχρι σήμερα…

Πώς πήρε το όνομά του το Πωγώνι;

Για πολλά χρόνια, ιδίως από τον 19^ο αιώνα, υπήρχε η εντύπωση ότι η λέξη Πωγώνι συνδέεται με τον αυτοκράτορα του Βυζαντίου Κωνσταντίνο Δ’, που είχε το προσωνύμιο «πωγωνάτος» (γενειοφόρος). Σύμφωνα με τη σχετική παράδοση, ο Κωνσταντίνος Δ’ πέρασε από το Πωγώνι κατά την επιστροφή του από εκστρατεία στη Σικελία. Νεότερες ιστορικές έρευνες απέδειξαν ότι ο «πωγωνάτος» ήταν ο Κώνστας Β’, πατέρας του Κωνσταντίνου Δ’. Αυτός όντως εκστράτευσε στην Ιταλία, σε αντίθεση με τον γιο του που δεν πήγε ποτέ εκεί. Στην Ιταλία όμως έφτασε με πλοία, ξεκινώντας από την Αττική, τον Πειραιά προφανώς, καθώς προηγουμένως βρισκόταν στην Αθήνα. Δεν πέρασε ποτέ από το Πωγώνι και δολοφονήθηκε στην Ιταλία το 668.

Η λέξη Πωγώνι είναι σλαβικής προέλευσης. Προέρχεται από τη λέξη pogonb, που σημαίνει «μονοπάτι, πέρασμα» και ξεκίνησε ως μικροτοπωνύμιο, που περιέγραφε το πέρασμα μεταξύ του ελληνικού και του αλβανικού Πωγωνίου, μεταξύ της Νεμέρτσικας (οροσειρά που ανήκει σήμερα σε Ελλάδα και Αλβανία) και του όρους Μπουρέτο ή το σημείο-πέρασμα στο Μολυβδοσκέπαστο. Το τοπωνύμιο αυτό επεκτάθηκε στη συνέχεια για όλη την περιοχή, γνωστή στη συνέχεια ως Πωγώνι. Αυτή είναι η εκδοχή που υιοθετεί ο Ορέστης Ε. Ίσος στο βιβλίο του «Πωγωνύμια».

Τη σλαβική προέλευση της λέξης υιοθετεί και ο Ιωάννης Λαμπρίδης, στα «Πογωνιακά» (1886), που περιέχονται στα «ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΑ ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ». Όμως την αποδίδει σε κάποιον «ξένο», που ονομαζόταν Πογώνης και σταδιακά δόθηκε σε όλη την περιοχή. Αυτή η ερμηνεία είναι σχεδόν βέβαιο ότι είναι εσφαλμένη.

Πιο πιθανό όμως είναι το όνομα Πωγώνι να συνδέεται ετυμολογικά με το βουλγαρικό pogon: δασώδης περιοχή. Με βάση αυτό σχηματίζεται η λέξη *πογονιά (δασώδης περιοχή), η οποία παράγεται από το *πογόνι» (δάσος)+ προσθήκη του επιθήματος -ιά. Το * δηλώνει αμάρτυρο τύπο της λέξης. Αυτή η εκδοχή προέρχεται από το ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΟΙΚΩΝΥΜΙΩΝ του Χαράλαμπου Π. Συμεωνίδη. Χωριό με το όνομα Πογωνιά υπάρχει στην Αιτωλοακαρνανία. Ο Χ.Π. Συμεωνίδης ετυμολογεί και τη λέξη Πωγωνιανή (παλαιότερα Βοστίνα, ένας από τους μεγαλύτερους οικισμούς του Πωγωνίου) από το αμάρτυρο σλαβικό *Pogonjane, «κάτοικοι δασώδους περιοχής». Γενικότερα, η κατάληξη -άνη και -ανη στα τοπωνύμια δηλώνει, σχεδόν πάντα, σλαβική προέλευση λέξης.

Ποια χωριά του Πωγωνίου δόθηκαν στην Αλβανία;

Τα χωριά του Πωγωνίου που δόθηκαν στην Αλβανία το 1913 είναι τα εξής: Πολίτσ(ι)ανη, Σωπική, Σχωριάδες, Χλωμό, Μαυρόγερο(ς), Οψάδα και Τσιάτιστα. Ορισμένοι εντάσσουν και τη Σέλτση (αλβ. Selcke) στο Βόρειο Πωγώνι, οπότε τα χωριά του Πωγωνίου που δόθηκαν στην Αλβανία είναι συνολικά οκτώ.

Παλαιότερα όμως, εκτός από τα παραπάνω υπήρχαν στο Βόρειο Πωγώνι και άλλα χωριά, τα οποία σήμερα είναι ερειπωμένα ή σώζονται ως μικροτοπωνύμια. Αυτά είναι τα εξής: Αγία Παρασκευή (το όνομά της προέρχεται από την ομώνυμη εκκλησία). Σήμερα σώζεται ως μικροτοπωνύμιο του χωριού Χλωμό. Άγιος Νικόλαος (το όνομα προέρχεται από την ομώνυμη εκκλησία). Άγιος Νικόλαος (το όνομα προέρχεται από την ομώνυμη εκκλησία). Σώζεται σήμερα ως μικροτοπωνύμιο της Πάρας. Η Πάρα, που αναφέρεται για πρώτη φορά στο οθωμανικό κατάστιχο του 1431, με το όνομα Pare, πήρε το όνομά της από τη σλαβική λέξη para που σημαίνει: λάσπη, αλλά και ατμός, καταχνιά. Η Πάρα δεν υπάρχει σήμερα, αλλά σώζεται ως τοπωνύμιο των Σχωριάδων.

Ένα ακόμα χωριό που δεν υπάρχει πλέον ήταν η Ντολίβιστα. Το όνομά της προέρχεται από τη σλαβική λέξη dolb, που σημαίνει «κοιλάδα, λαγκάδι». Το όνομα Ντολίβιστα υπάρχει σήμερα σαν μικροτοπωνύμιο μεταξύ Σχωριάδων και Χλωμού. Μερικά σπίτια σώζονται στην τοποθεσία όπου υπήρχε το χωριό Σέλιανη. Το όνομά της προέρχεται από το σλαβικό selo (χωριό, οικισμός) και την επιθηματική κατάληξη -jani. Ουσιαστικά, Σέλιανη σημαίνει "οι κάτοικοι του χωριού". Οι περισσότεροι κάτοικοί της μετοίκησαν στη Σωπική. Τέλος και η Χοτιμίστα δεν υπάρχει σήμερα. Η ονομασία της προέρχεται από τη σλαβική λέξη hot (επιθυμία, θέλημα) και το σλαβικό επίθημα -ista. Στο οθωμανικό κατάστιχο του 1431 η Χοτιμίστα αναφέρεται με το όνομα Hitomiste.

Στοιχεία για τα οκτώ χωριά του Βορεου Πωγωνίου

Μαυρόγερος: Το όνομά του είναι σύνθετο και προέρχεται από το επίθετο μαύρος (που χρησιμοποιείται συχνά στα τοπωνύμια για την περιγραφή του χρώματος των πετρωμάτων ή της πυκνότητας δασών, θαμνωδών εκτάσεων κ.ά.) + το ουσιαστικό γύρος (εδώ με την έννοια τόπος όπου δεν μπαίνει ο αέρας). Με παρετυμολογική συσχέτιση με τη λ. γέρος, το όνομα Μαυρόγυρος έγινε Μαυρόγερος. Δημιουργήθηκε μεταξύ 1415-1431 και στο οθωμανικό κατάστιχο του 1431 αναφέρεται ως Μavropop.

Οψάδα και Αψάδα: Το όνομα προέρχεται από τη σλαβική λέξη obsada, που σημαίνει "αμπελώνας". Στο "Χρονικό των Ιωαννίνων" υπάρχει το χωριό Οπάς, το οποίο ο Ορέστης Ίσος ταυτίζει με την Οψάδα, ενώ οι Οθωμανοί, πιθανότατα, ονόμαζαν την Οψάδα, Upsare.

Πολίτσ(ι)ανη και Πολύτσανη: Και αυτό το όνομα είναι σύνθετο. Προέρχεται από το σλαβικό polica (επίπεδη επιφάνεια, χαμηλή πεδιάδα) και την κατάληξη -jane ή -jani, σημαίνει δε, "οι κάτοικοι της Πολίτσας". Μάλλον αποτελεί το παλαιότερο από τα χωριά του Βόρειου Πωγωνίου, καθώς στο "Χρονικό των Ιωαννίνων" γίνεται αναφορά της Πολίτζας το 1380. Ίσως δε είναι ακόμα παλαιότερος οικισμός που ονομαζόταν Πολύανη (το όρος Πολύανος αναφέρεται από τον Στράβωνα) και μετά την εγκατάσταση των Σλάβων εκεί (9ος αι. μ.Χ.) μετονομάστηκε σε Πολίτσα.

Σχωριάδες: Ο Δημήτριος Μπεντούλης παραθέτει την πιθανότερη εκδοχή. Το όνομα ανάγεται σε μια υποθετική οικογένεια Σχωριάς + το οικογενειακό επίθημα - άδες (κατά το Χιονιάδες, Δρυμάδες κ.λπ. Το επώνυμο Σχωριάς ανάγεται πιθανότατα στο βυζαντινό επώνυμο Σγουρός ή στο αλβανικό Skura ή στο κοινό επίθετο "σκούρος".

Σωπική: Η ονομασία προέρχεται από τη σλαβική λέξη sop (αυλάκι, πηγή, καταρράκτης) και τη σλαβική κατάληξη -ik. Σημαίνει δηλαδή, "τόπος με πολλά νερά, με πολλές πηγές", κάτι που ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Ο Π. Αραβαντινός ταυτίζει τη Σωπική με τη βυζαντινή Sipka, που αναφέρεται σε χρυσόβουλο του Ανδρόνικου Β' Παλαιολόγου (1319). Στο οθωμανικό κατάστιχο του 1431, η Σωπική αναφέρεται ως Soboki.

Τσιάτιστα: Το όνομα προέρχεται από τη σλαβική λέξη cata (ενέδρα, φρουρά, φυλάκιο) και το σλαβικό επίθημα -ista. Το χωριό αναφέρεται ως Catiste, στο οθωμανικό κατάστιχο του 1431.

Χλωμό (αλβαν. Hllomo // Fllomo): Ο Ορ. Ίσος ετυμολογεί το όνομα από το *chblmb (σλαβική λέξη που σημαίνει «λόφος, θολωτή κορυφή»). Όμως, η διπλή ονομασία στα αλβανικά και η άποψη του σπουδαίου Δ. Γεωργακά δηλώνουν πιθανότατα ότι το Χλωμό είναι φυτωνύμιο. Προέρχεται δηλαδή από το φυτό χλομός (χλομοχόρταρο) ή το φυτό φλόμος (φλομόχορτο) που ευδοκιμούν εκεί. Στο οθωμανικό κατάστιχο του 1431 αναφέρεται ως Ohlomos.

Τέλος, η Σέλτση είναι το νεότερο από τα χωριά του Βορείου Πωγωνίου. Είναι χτισμένη στις πλαγιές του όρους Δούσκο. Ως τις αρχές της δεκαετίας του 1990 κατοικούσαν στη Σέλτση κυρίως Βλάχοι και μερικοί Αλβανοί Ορθόδοξοι. Από τη δεκαετία του 2010 ζουν εκεί αποκλειστικά Έλληνες.

Ο πληθυσμός των χωριών του Βορείου Πωγωνίου από το 1431 ως σήμερα

Στους πίνακες του άρθρου βλέπετε τον πληθυσμό των χωριών του Βορείου Πωγωνίου το 1431 και το 1895. Σύμφωνα με αλβανική απογραφή του 1937, ο πληθυσμός ήταν: Χλωμό 915, Τσιάτιστα 933, Μαυρόγερος 128, Σωπική 1.937, Σχωριάδες 817 και Πολίτσ(ι)ανη, 1.729. Σύνολο 6.459. Δυστυχώς, σήμερα, ο πληθυσμός των χωριών αυτών είναι, συνολικά, μικρότερος των 500 ατόμων. Αυτό ένα ακόμα θέμα που θα πρέπει να δουν πολύ σοβαρά και οι ελληνικές Αρχές, καθώς ο Έντι Ράμα συνεχίζει απτόητος την προσπάθεια εξόντωσης του ελληνισμού της Βορείου Ηπείρου από τις κοιτίδες του.

Διαβάστε επίσης

• Τα ψέματα του Έντι Ράμα για την ελληνική Σβέρνιτσα - Η ιστορική αλήθεια, η γλώσσα και η θρησκεία
• Φεβρουάριος 1914: Η ανακήρυξη της Αυτονομίας της Βορείου Ηπείρου
• Η δολοφονία του Ιταλού Στρατηγού Τελίνι στην Κακαβιά και η κατάληψη της Κέρκυρας από τους Ιταλούς