Οι Καλόγεροι στην Άνδρο: Τα «μοναχικά νησιά» του Αιγαίου, με την τεράστια εθνική σημασία 

Στο Αιγαίο πέλαγος υπάρχουν χιλιάδες μεγάλα και μικρότερα νησιά που ανήκουν στη χώρα μας. Όπως είναι γνωστό, δεν κατοικούνται όλα. Ακόμα και ο πλέον άριστος γνώστης Γεωγραφίας δεν θα μπορέσει να ονομάσει παρά μόνο 1-2 εκατοντάδες από τα θαλασσινά διαμάντια μας.

Η αναθεωρητική πολιτική της Τουρκίας και το casus belli έχουν φέρει στο προσκήνιο μερικά νησιά άγνωστα στους περισσότερους. Ανάμεσά τους ξεχωριστή θέση κατέχουν, ο Καλόγεροι. Πρόκειται για δύο νησιά (Μεγάλος και Μικρός Καλόγερος), που βρίσκονται στην καρδιά του Αιγαίου και είναι εντελώς απομονωμένα.

Πού βρίσκονται οι Καλόγεροι;

Οι Καλόγεροι είναι θαλασσόδαρτα νησιά στο κέντρο του Αιγαίου, χωρίς κανένα άλλο νησί κοντά τους. Ενδεικτικά: η Χίος βρίσκεται 27 ναυτικά μίλια ανατολικά, η Άνδρος 23 ναυτικά μίλια νοτιοδυτικά, η Σκύρος 46 ναυτικά μίλια βόρεια, 24 ναυτικά μίλια βορειοανατολικά τους βρίσκονται τα Αντίψαρα, ενώ η πλησιέστερη ξηρά είναι το ακρωτήριο Καφηρέας (Κάβο ντ' Όρο) που βρίσκεται 33 ναυτικά μίλια δυτικά από τους Καλόγερους.

Οι Καλόγεροι είναι γνωστοί από την αρχαιότητα. Αναφέρονται μάλιστα και από τον Στράβωνα. Ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος μάλιστα θεωρεί ότι ο Μεγάλος (;) Καλόγερος είναι το νησί ή ο σκόπελος Αιξ από τον οποίο πήρε το όνομά του το Αιγαίο.

Οι Καλόγεροι είναι γνωστοί από την αρχαιότητα. Αναφέρονται μάλιστα και από τον Στράβωνα. Ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος μάλιστα θεωρεί ότι ο Μεγάλος (;) Καλόγερος είναι το νησί ή ο σκόπελος Αιξ από τον οποίο πήρε το όνομά του το Αιγαίο.

Ο Μεγάλος Καλόγερος πάντως έχει έκταση 6 στρέμματα, ύψος 36,5 μέτρα και μήκος ακτών 302 μέτρα. Η πρόσβαση σ' αυτόν είναι δύσκολη και επικίνδυνη. Ο Μικρός Καλόγερος βρίσκεται σε απόσταση περίπου 1.500 μέτρων από τον Μεγάλο. Έχει έκταση 1,8 στρέμματα, μήκος ακτών 237 μέτρα και ύψος μόλις ένα μέτρο. Τα δύο νησιά είναι ηφαιστειογενή.

Το όνομα με το οποίο είναι σήμερα γνωστοί οφείλεται στο ότι οι Αιγαιοπελαγίτες ναυτικοί ονόμασαν Καλόγερους (ή Καλογεράκια ή Καλόγριες), απομονωμένους μικρούς βράχους - σκοπέλους ή συστάδες σκοπέλων, καθώς μοιάζουν από μακριά σαν καλόγεροι.

Υπάρχει όμως και μία άλλη εκδοχή, που έχει να κάνει με τη μυστηριώδη ιστορία των νησιών αυτών καθώς είναι σχεδόν βέβαιο (από πολλές χαλκογραφίες κ.λπ), ότι υπήρχε στον Μεγάλο Καλόγερο μοναστήρι.

Οι αναφορές των ξένων περιηγητών για τους Καλόγερους

Μπορεί να φαίνεται λίγο περίεργο, αλλά για τους Καλόγερους που μάλλον δεν είναι και πολύ γνωστοί σήμερα υπάρχει πλήθος αναφορών από ξένους περιηγητές, αλλά και απεικονίσεις τους.

Σε όλες μάλιστα τις εικόνες του Μεγάλου Καλόγερου υπάρχει ένα μοναστήρι (ή ασκητήριο;), μαζί με έναν γερανό, ο οποίος στη μία άκρη του είχε μια βάρκα που χρησίμευε για μεταφορά ανθρώπων και αγαθών προς και από το μοναστήρι, καθώς οι πλαγιές του είναι απόκρημνες και η αναρρίχηση στην κορυφή αδύνατη. Σε κάποιες απεικονίσεις υπάρχουν κτίσματα και καλλιέργειες. Στη χαλκογραφία του Φρανσέσκο Πιονσέντο το 1688 υπάρχουν και οχυρώσεις μ' έναν στρογγυλό πύργο στο νησί!

Μάλιστα, υπάρχουν δύο ακόμα νησάκια προς τον νότο, με τα ονόματα «Chirana» και «Lesindra» στα οποία υπάρχουν και κτίσματα! Άλλα δύο νησιά, με τα ονόματα «Costile» και «Piria»(;) υπάρχουν βόρεια. Επίσης προκύπτει ότι ίσως οι δύο σημερινοί Καλόγεροι ήταν ένας.

Ένα νησάκι με δυσδιάκριτο όνομα δυτικά του Καλόγερου, μάλλον δεν είναι ο σημερινός Μικρός Καλόγερος. Σήμερα πάντως, δεν υπάρχει κανένα άλλο νησί στην περιοχή. Το μοναστήρι φαίνεται ότι υπήρχε από πολύ παλιά, συγκεκριμένα από τον 12ο αιώνα. Ο Γάλλος Αντρέ Θεβέ γράφει ότι ο Βυζαντινός χρονογράφος, θεολόγος και νομικός Ιωάννης Ζωναράς (περ. 1074 - 1145) έζησε για πέντε χρόνια εκεί.

Ανατρέχοντας στη βιογραφία του Ζωναρά βλέπουμε ότι το 1118 έγινε μοναχός στο νησί Αγία Γλυκερία, που όμως είναι άγνωστο πού βρισκόταν ή, κατ' άλλους, στο Άγιο Όρος. Προφανώς, ο Θεβέ (1516-1592), ιερέας, εξερευνητής και συγγραφέας δεν έγραψε τυχαία για τον Ζωναρά και τους Καλόγερους...

Η... παρατράπεζα των Καλόγερων

Φαίνεται όμως ότι ο γερανός ανεβοκατέβαζε βάρκες στον Μεγάλο Καλόγερο που δεν είχαν εμπόρους ή προσκυνητές ως επιβάτες, αλλά πειρατές που μετέφεραν τη λεία τους στο μοναστήρι για φύλαξη ή εμπόρους που μετέφεραν χρήματα και πολύτιμα αντικείμενα.

Καθώς ήταν αδύνατη η πρόσβαση στο νησί με άλλον τρόπο, το μοναστήρι λειτουργούσε μάλλον σαν «παρατράπεζα», όπου φυλάσσονταν χρήματα και πολύτιμα αντικείμενα και συγκέντρωσε έτσι μεγάλο πλούτο. Όλα αυτά όμως εξαϋλώθηκαν από μία μυστηριώδη (;) έκρηξη, η οποία αναφέρεται για πρώτη φορά από τον Βρετανό έμπορο Bernard Randolph.

Συγκεκριμένα, το 1687 αναφέρεται από τον Άγγλο Μπέρναρντ Ράντολφ στο βιβλίο του «The Present State of the Islands in the Archipelago», Οξφόρδη 1687, ότι περνώντας από τη Σμύρνη άκουσε ότι μια νησίδα ανάμεσα στην Άνδρο και τη Χίο, ο Καλόγερος, ανατινάχτηκε, με αποτέλεσμα όσοι κατοικούσαν στο νησί να πεθάνουν και το μεγαλύτερο τμήμα του νησιού να καταρρεύσει, αλλά δεν αναφέρει τα αίτια της έκρηξης.

Γράφει επίσης ότι: «Άκουσα πολλούς εμπόρους της Σμύρνης να λένε ότι τα λεφτά και οι σφραγίδες τους έχασαν την αξία τους όταν το νησί ανατινάχτηκε. Πολλά βράχια τινάχτηκαν μέχρι την Τήνο και την Άνδρο! Ένα πολύ μικρό μέρος του νησιού υπάρχει σήμερα». Τι ήταν όμως αυτή η μυστηριώδης έκρηξη; Επιστημονικά δεν έχει δοθεί κάποια εξήγηση μέχρι τώρα.

Από ηφαιστειακή έκρηξη ή σεισμό στη Σαντορίνη το 1650 καταστράφηκαν οι Καλόγεροι;

Τα στοιχεία που δίνει ο Randolph είναι πολύτιμα. Ο αείμνηστος σεισμολόγος Βασίλης Παπαζάχος αναφέρει ότι το 1650 έγινε στη Σαντορίνη ένας μεγάλος σεισμός, που συνοδευόταν από υπόγεια ηφαιστειακή έκρηξη. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα ηφαιστειακή τέφρα να μεταφερθεί ως τη Μικρά Ασία, όπου καλύφθηκαν τα φύλλα των δέντρων από ένα λεπτό στρώμα. Το μέγεθος του σεισμού ήταν 6,8 Ρίχτερ.

Την πληροφορία του Β. Παπαζάχου επιβεβαιώνει και ο Παναγιώτης Σπυρόπουλος, που αναφέρει ότι δημιουργήθηκε τσουνάμι ύψους 18 μέτρων στην Ίο και 30 μέτρων στις δυτικές ακτές της Πάτμου. Τα παραπάνω επαληθεύουν τον Randolph και αποτελούν μια λογική εξήγηση για την καταστροφή των Καλογέρων και την εξαφάνιση των νησιών «Chirana» και «Lesindra».

Οι Καλόγεροι τον 20ο αιώνα

Ο Μεγάλος Καλόγερος χρησιμοποιήθηκε ως πεδίο βολής από διάφορους στόλους, έτσι σ' αυτόν υπάρχουν θραύσματα οβίδων.

Το 1920 τοποθετήθηκε στο νησί αυτόματος φάρος για τη διευκόλυνση της ναυσιπλοΐας, λόγω των επικίνδυνων βράχων, γύρω του. Σήμερα βρίσκεται εκεί μεταλλικός φάρος. Τα βάθη κοντά στους Καλόγερους είναι μεγάλα: 113 μέτρα νότια και 543 μέτρα βορειοανατολικά τους! Το 1940 υπήρχαν 6 «κάτοικοι» του νησιού. Επρόκειτο για άντρες του Πολεμικού Ναυτικού, που το χρησιμοποιούσαν ως παρατηρητήριο του θαλάσσιου χώρου, καθώς αναμενόταν ιταλική επίθεση.

Στη διάρκεια της Κατοχής, οι Γερμανοί αντιλαμβανόμενοι τη στρατηγική σημασία του Μεγάλου Καλόγερου, στον οποίο θα μπορούσε να κατασκευαστεί ακόμα και ελικοδρόμιο έφτιαξαν εκεί αποθήκες νερού και πυρομαχικών. Ο λαϊκός θρύλος, αναφέρει ότι οι Γερμανοί φεύγοντας από τη χώρα μας ξέχασαν τη φρουρά τους στο νησί και οι άντρες που την αποτελούσαν, παραφρόνησαν!

Η γεωστρατηγική σημασία των Καλόγερων

Η γεωστρατηγική σημασία των νησιών αυτών είναι σημαντική. Οι Καλόγεροι βρίσκονται στο κέντρο του Αιγαίου. Αποτελούν σημαντικό παρατηρητήριο-σκοπιά σε ζωτικό σημείο του Αρχιπελάγους για τον έλεγχο πλεούμενων. Το εύρος των χωρικών μας υδάτων αυξάνεται κατά 6 ναυτικά μίλια γύρω από αυτούς. Στον Μεγάλο Καλόγερο, υπάρχει η δυνατότητα δημιουργίας κατάλληλης υποδομής, ώστε να αποτελέσει προωθημένη θέση ελέγχου και παρατήρησης του Αιγαίου. Η υποδομή αυτή θα πρέπει να περιλαμβάνει καταλύματα, δεξαμενή ομβρίων υδάτων κ.ά.

Επίσης επηρεάζουν καθοριστικά τις Αποκλειστικές Οικονομικές Ζώνες στην καρδιά του Αιγαίου. Δεν είναι τυχαίο ότι η Τουρκία έχει «γκριζάρει» την περιοχή ανατολικά του 25ου Μεσημβρινού (οι Καλόγεροι βρίσκονται κοντά στον 26ο), ούτε ότι συχνά πυκνά τουρκικά πολεμικά πλοία παρενοχλούν τα ελληνικά, τα οποία κάνουν βολές στους Καλόγερους ή κινούνται κοντά σ' αυτούς. Η Άγκυρα κινείται πάντα βάσει σχεδίου. Στο χέρι της χώρας μας είναι όμως, να αποτρέψει οποιαδήποτε τουρκική ενέργεια δημιουργεί τετελεσμένα και, φυσικά, κάθε εχθρική πράξη σε βάρος της...

Διαβάστε επίσης

• «Φουσκοθαλασσιές» και πάλι στο Αιγαίο με το «Πίρι Ρέις»: Η σημασία που έχουν οι νησίδες Καλόγεροι