Κατσιμήτρος, Δαβάκης, Βραχνός: η τραγική μοίρα τριών ηρώων του 1940

Snapshot

• Ο Υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος διοίκησε τη θρυλική 8η Μεραρχία που απέκρουσε με επιτυχία την ιταλική επίθεση στο Καλπάκι, παρότι τα οχυρωματικά έργα δεν είχαν ολοκληρωθεί.
• Ο Συνταγματάρχης Κωνσταντίνος Δαβάκης ηγήθηκε της αντίστασης στην Πίνδο, τραυματίστηκε βαριά και πνίγηκε το 1943 όταν το πλοίο που τον μετέφερε τορπιλίστηκε.
• Ο Αντιστράτηγος Βασίλειος Βραχνός πολέμησε σε πολλές μάχες του Ελληνοϊταλικού πολέμου, συνέβαλε στην ήττα της ιταλικής Μεραρχίας «Τζούλια» και πέθανε το 1971 από διαρροή φωταερίου στο υπόγειο διαμέρισμά του.
• Η αμυντική γραμμή Ελαίας–Καλαμά οργανώθηκε γρήγορα μετά την εισβολή της Ιταλίας, με έμφαση στα υψώματα και τη δυσκολία διέλευσης των εχθρικών δυνάμεων.
• Η συμμετοχή του Κατσιμήτρου στην κατοχική κυβέρνηση Τσολάκογλου οδήγησε σε καταδίκη και προσωρινή αποκατάσταση της τιμής του μετά το πέρας της Κατοχής.

Snapshot powered by AI

Η 28η Οκτωβρίου 1940 είναι μία από τις σημαντικότερες ημέρες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Η φασιστική Ιταλία επιτέθηκε στη χώρα μας, μετά το «ΟΧΙ», όπως έμεινε στην ιστορία, του Ιωάννη Μεταξά (η πραγματική απάντηση του οποίου ήταν «allors c'est la guerre», δηλαδή «Έχουμε πόλεμο λοιπόν») στον Ιταλό πρεσβευτή στην Αθήνα Emanuele Grazzi, στις 3 π.μ., στο σπίτι του Έλληνα πρωθυπουργού, στην Κηφισιά.

Η αμυντική οργάνωση της Ελλάδας

Από το 1936 ως το 1939, βασικός φόβος της ελληνικής πολεμικής και στρατιωτικής ηγεσίας ήταν μια επίθεση από τη Βουλγαρία. Για τον σκοπό αυτό, από τον Νοέμβριο του 1936 ως τον Ιούλιο του 1940 κατασκευάστηκαν μια σειρά έργων στην ελληνοβουλγαρική μεθόριο, από το όρος Κερκίνη (Οχυρά Ποποτλίβιτσα και Ιστίμπεη) ως το οχυρό Νυμφαίας (17 χλμ. βόρεια της Κομοτηνής) σε μήκος 215 χιλιομέτρων. Η εισβολή και η κατάληψη όμως της Αλβανίας τον Απρίλιο του 1939, άλλαξε τους προσανατολισμούς. Από τα μέσα του ίδιου έτους ξεκίνησαν εσπευσμένα, οχυρωματικά έργα στα ελληνοαλβανικά σύνορα, τα οποία δεν πρόλαβαν να ολοκληρωθούν.

Όμως αποφασίστηκε να δοθεί βάρος στην οργάνωση του εδάφους, στην κύρια γραμμή της αντίστασης Ελαίας (Καλπακίου) – Καλαμά. Ιδιαίτερη μέριμνα δόθηκε για την οργάνωση της τοποθεσίας των υψωμάτων που βρίσκονται εκατέρωθεν (και από τις δύο πλευρές) της στενωπού. Επαρκώς είχαν οχυρωθεί η Μονή Σωσίνου, το Λεπροβούνι και η Ρεπετίστα. Είχαν κατασκευαστεί ορισμένα έργα εκστρατείας και χαρακώματα, ενώ επίσης είχαν τοποθετηθεί συρματοπλέγματα σε δύο ή και τρεις σειρές, πυροβολεία, παρατηρητήρια και σκέπαστρα. Επίσης, είχαν κατασκευαστεί αντιαρματικές τάφροι, είχαν καταστραφεί γέφυρες, κυρίως στον Καλαμά και τον Σαραντάπορο, ενώ και στις στενωπούς είχε ληφθεί πρόνοια, ώστε η διέλευση των Ιταλών να γίνει με δυσκολίες.

Το αρχικό Σχέδιο (Iβ), για άμυνα από τον ποταμό Άραχθο ως το όρος Βόρας (Καϊμακτσαλάν), τον Σεπτέμβριο του 1939 τροποποιήθηκε, ως Σχέδιο Ιβα, για άμυνα από το Λαιμό στη Μικρή Πρέσπα, ως τον Καλαμά (με ενδιάμεσα «περάσματα» στον Γράμμο, τον Σμόλικα, την Τύμφη και την Ελαία – Καλπάκι).

Παρά το ότι τα αμυντικά έργα δεν ολοκληρώθηκαν και οι επιστρατευμένοι «με το χαμόγελο στα χείλη» χρειάζονταν κάποιες μέρες μέχρι να φτάσουν στο μέτωπο, ο Μεταξάς και ο Αρχιστράτηγος Παπάγος υπολόγιζαν πολύ στα δύσβατα εδάφη και τους ορεινούς όγκους της Ηπείρου, καθώς και στο ότι οι αξιωματικοί, κυρίως όμως οι στρατιώτες της VIII (8ης) Μεραρχίας ήταν, κυρίως Ηπειρώτες. Υπερασπίζονταν τα δικά τους εδάφη, τις οικογένειες τους, τις περιουσίες τους και είχαν ακόμα περισσότερους λόγους να πολεμούν με πάθος και να αψηφούν τους κινδύνους.

Η θρυλική 8η Μεραρχία με έδρα τα Ιωάννινα είχε Διοικητή τότε τον Υποστράτηγο Χαράλαμπο Κατσιμήτρο (1886 – 1962), από το Κλειτσό ή (Κλειστό) Ευρυτανίας.

Ο Χαράλαμπος Κατσιμήτρος και η άμυνα στο Καλπάκι

Ο Κατσιμήτρος πήρε μέρος το 1904, σε ηλικία μόλις 18 ετών, ως εθελοντής στον Μακεδονικό Αγώνα. Το 1911 εισήχθη στην Σχολή Υπαξιωματικών. Αποφοίτησε με το βαθμό του Ανθυπασπιστή Πυροβολικού. Το 1912–13 πήρε μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους στην Ήπειρο. Το 1918 πολέμησε στο «Μακεδονικό Μέτωπο», ενώ το 1921–22, ως Ταγματάρχης πλέον, στη Μικρά Ασία. Τραυματίστηκε στη μάχη του Αφιόν Καραχισάρ στις 13 Αυγούστου 1922. Το 1924-25 φοίτησε στην Ελληνική Σχολή Πολέμου και έλαβε πτυχίο επιτελικού αξιωματικού. Το 1937 έγινε Υποστράτηγος και το 1938 ανέλαβε τη Διοίκηση της VIII Μεραρχίας Ηπείρου.

Πίστεψε, περισσότερο ίσως από κάθε άλλο αξιωματικό, στην ανάγκη η γραμμή άμυνας να «τοποθετηθεί» στη Γραμμή «Ελαία – Καλαμάς». Χαρακτηριστικό είναι, ότι όταν έλαβε την εντολή «να αμυνθούν μέχρι εσχάτων» από τον Συνταγματάρχη Χαράλαμπο Κορόζη, Διευθυντή των Επιτελικών Γραφείων του ΓΕΣ και του Γενικού Στρατηγείου, ο Κατσιμήτρος απάντησε: «Αναφέρατε εις τον πρωθυπουργόν και τον Στρατάρχην ότι Καλπάκι δεν θα πάρουν οι Ιταλοί. Περί αυτού να είναι βέβαιοι».

Η VIII Μεραρχία Πεζικού, με 15 Τάγματα, ήταν ενισχυμένη από την 3η Ταξιαρχία και το 39ο Σύνταγμα. Όταν οι Ιταλοί μπήκαν σε ελληνικά εδάφη στις 5.30 π.μ. της 28ης Οκτωβρίου, μισή ώρα νωρίτερα από τη λήξη του τελεσίγραφου που είχε παραδοθεί στο Μεταξά, οι φρουρές των ακριτικών φυλακίων του Πωγωνίου και της Κόνιτσας, του νομού Ιωαννίνων υποχώρησαν συντεταγμένα προς το Καλπάκι, με βάση τις οδηγίες που είχαν λάβει. Η VIII Μεραρχία ήταν υπεύθυνη για έναν τομέα μήκους 120 περίπου χιλιομέτρων. Ο καιρός ήταν ένας απρόβλεπτος σύμμαχος των Ελλήνων. Σφοδρές βροχοπτώσεις, όχι μόνο εμπόδιζαν την πορεία των Ιταλών, αλλά και έκαναν ακόμα χειρότερη την κατάσταση των δρόμων που ήταν γεμάτοι από λάσπες. Το 25ο Σώμα Στρατού, υπό τη διοίκηση του Στρατηγού Κάρλο Ρόσι, που είχε αναλάβει να επιτεθεί στον τομέα ευθύνης της VIII Μεραρχίας είχε επικεφαλής τους μοτοσικλετιστές, έπειτα τα Τεθωρακισμένα και τελευταίο το Πεζικό.

Ο Κατσιμήτρος, που είχε το στρατηγείο του έξω από τα Γιάννενα, ξύπνησε από το τηλέφωνο στις 3.45 της 28ης Οκτωβρίου κάτω από καταρρακτώδη βροχή και αστραπόβροντα έφτασε στο Καλπάκι. Στο τηλεφώνημα που δέχτηκε νωρίτερα ενημερώθηκε ότι τα προκεχωρημένα φυλάκια του Πωγωνίου και της Κόνιτσας είχαν εντοπίσει Ιταλούς να κινούνται προς τα σύνορα. Χαρακτηριστική της νοοτροπίας του είναι η Ημερήσια Διαταγή της 30ης Οκτωβρίου: «Επί της τοποθεσίας ταύτης (Καλπάκι), θα δοθεί ο αποφασιστικός προς τον εχθρόν. Ο αγών θα διεξαχθεί μετά πείσματος και επιμονής ακατάβλητον. Άμυνα κρατερά επί των θέσεών μας μέχρις εσχάτων. Ουδεμία ιδέα εις ουδένα περί υποχωρήσεως».

Ο καιρός βελτιώθηκε και στις 9 π.μ. ιταλικά αεροπλάνα βομβάρδισαν το Καλπάκι και άλλες περιοχές του νομού Ιωαννίνων, ακόμα και την πρωτεύουσα της Ηπείρου και το αεροδρόμιό της. Οι ιταλικές Μεραρχίες που επιτέθηκαν στο Καλπάκι ήταν η «Σιένα» και «Φεράρα» και η 131 Τεθωρακισμένη Μεραρχία «Κένταυροι». Οι Ιταλοί επιτέθηκαν αρχικά με βολές Πυροβολικού και ακολούθησαν κατά κύματα οι πεζικάριοι.

Το ελληνικό Πυροβολικό ανταπάντησε. Η κρίσιμη μάχη δόθηκε στο Ύψωμα Γκραμπάλα στο Καλπάκι. Καταλήφθηκε την 1η Νοεμβρίου από τους Ιταλούς και Αλβανούς εθελοντές, όμως ηρωική ελληνική αντεπίθεση, με το Πυροβολικό αρχικά και το Πεζικό στη συνέχεια, οι άνδρες του οποίου έκαναν εφόδους με τις ξιφολόγχες στα όπλα και προπομπούς τους κατώτερους αξιωματικούς που έριχναν χειροβομβίδες έφερε πάλι την Γκραμπάλα σε ελληνικά χέρια. Και πάλι αργότερα οι Ιταλοί κατέλαβαν το ύψωμα, όμως εκδιώχθηκαν με άγρια μάχη εκ του συστάδην. Τα πολυδιαφημισμένα άρματα μάχης Fiat, των «Κενταύρων», δεν πρόσφεραν απολύτως τίποτα. Έπεσαν σε νάρκες, αντιαρματικές τάφρους και άλλες παγίδες των Ελλήνων. Οβίδες του Ελληνικού Πυροβολικού προκάλεσαν τρόμο στους Ιταλούς μοτοσικλετιστές που εγκατέλειπαν τις μηχανές και τρέπονταν σε φυγή με τα πόδια. Λέγεται ότι πολλά άρματα μάχης και μοτοσικλέτες των Ιταλών ρίχτηκαν στη μικρή, βαθιά λίμνη Ζαραβίνα του Πωγωνίου, για να μην πέσουν σε ελληνικά χέρια.

Το βράδυ της 1ης Νοεμβρίου 1940, ελληνικά αεροπλάνα βομβάρδισαν τα Δολιανά, που απέχουν περίπου 5 χιλιόμετρα από το Καλπάκι, προκαλώντας ζημιές σε ιταλική φάλαγγα οχημάτων. Στις 7 Νοεμβρίου επίλεκτη ιταλική μονάδα ανακατέλαβε την Γκραμπάλα, μετά από βομβαρδισμό του Πυροβολικού. Το βράδυ όμως, με χειροβομβίδες και τις ξιφολόγχες στα όπλα, οι ελληνικές δυνάμεις ανακατέλαβαν το ύψωμα. 45 Ιταλοί έχασαν τη ζωή τους στην Γκραμπάλα… Ο Κατσιμήτρος, σοφά σκεπτόμενος είχε ζητήσει από τους άνδρες του να κρατήσουν με κάθε τρόπο την Γκραμπάλα. Τυχόν κατάληψή της από τους Ιταλούς, θα σήμαινε διάσπαση της ελληνικής αμυντικής γραμμής…

Την τεράστιας στρατηγικής σημασίας νίκη στο Καλπάκι, πιστώνεται ο Χαράλαμπος Κατσιμήτρος. Η VIII Μεραρχία στη συνέχεια εντάχθηκε στο Α΄ Σώμα Στρατού για να καταδιώξει τους Ιταλούς στην Αλβανία. Ο Κατσιμήτρος πάντως δεν υποτίμησε τους Ιταλούς. Όπως αναφέρει ο Άγγελος Τερζάκης, η άποψή του ήταν η εξής: «Γενικώς, το ιταλικό Πεζικό υπό ικανήν διοίκησην επολέμησε καλώς, ο δε Ιταλός στρατιώτης κατά την άμυναν ιδίως και υπό καλάς χείρας υπήρξε πολύ καλός μαχητής».

Ο θρυλικός αυτός στρατιωτικός αμαύρωσε τη φήμη και τη δόξα του, καθώς υπηρέτησε ως Υπουργός Γεωργίας και Εργασίας στην κυβέρνηση Τσολάκογλου (16/4/1941 – 16/5/1941) και Γεωργίας μόνο (16/5/1941 – 20/9/1941). Παραιτήθηκε, όμως η πεντάμηνη «θητεία» του στην κατοχική κυβέρνηση οδήγησε την καταδίκη του σε κάθειρξη 5,5 ετών, στις 31/5/1945, από δικαστήριο δωσιλόγων «δια διευκολύνσεις» που παρείχε στις δυνάμεις Κατοχής. Αποπέμφθηκε από το στράτευμα και του αφαιρέθηκαν τα παράσημα. Στις 5/10/1949, με διάταγμα του βασιλιά Παύλου αποφυλακίστηκε, καθώς του χαρίστηκε το υπόλοιπο της ποινής του. Το 1953 αποκαταστάθηκε αναδρομικά με επαναφορά του βαθμού του Αντιστρατήγου εν αποστρατεία και όλων των παρασήμων του.

Πέθανε το 1962. Στη συνείδηση όμως πολλών Ελλήνων, η συμμετοχή του στην κυβέρνηση Τσολάκογλου (δεν είναι ξεκάθαρο για ποιους λόγους έγινε) ήταν ασυγχώρητη.

Κωνσταντίνος Δαβάκης: ο ήρωας της Πίνδου που πνίγηκε στην Αδριατική…

Αν ο Κατσιμήτρος «κράτησε» το Καλπάκι, ο άνθρωπος που «κράτησε» την Πίνδο τις πρώτες κρίσιμες μέρες του πολέμου ήταν ο Συνταγματάρχης Κωνσταντίνος Δαβάκης. Γεννήθηκε στα Κεχριάνικα Λακωνίας το 1897.

Φοίτησε στη Σχολή Ευελπίδων και στην Ανωτάτη Σχολή Πολέμου στο Παρίσι. Πήρε μέρος στις μάχες του Σκρα και της Δοϊράνης κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στις οποίες και διακρίθηκε. Στη συνέχεια έλαβε μέρος στη μικρασιατική εκστρατεία. Μετά το 1922 υπηρέτησε κυρίως ως Επιτελάρχης. Το 1931 έλαβε τον βαθμό του Αντισυνταγματάρχη. Αντιμετώπιζε προβλήματα υγείας, στο αναπνευστικό, τα οποία τον οδηγούσαν σε συχνή λήψη αναρρωτικών αδειών, με αποτέλεσμα να τεθεί σε πολεμική διαθεσιμότητα. Όταν τον Αύγουστο του 1940 κηρύχθηκε μερική επιστράτευση, ανακλήθηκε σε ενεργό υπηρεσία και ανέλαβε τη διοίκηση του «Αποσπάσματος Πίνδου» με έδρα το Επταχώρι Καστοριάς.

Το «Απόσπασμα Πίνδου» με πενιχρές δυνάμεις αντιστάθηκε με επιτυχία στην ιταλική επίθεση. Στην Πίνδο οι Ιταλοί χρησιμοποίησαν την πιο αξιόμαχη μονάδα τους, τη Μεραρχία Αλπινιστών «Τζούλια». Μαζί με τις μεραρχίες «Βενέτσια» και «Αρέτσο» είχε δύναμη 35.000 ανδρών, ανάμεσά τους και Αλβανών βοηθητικών. Ο Στρατηγός Μάριο Τζιρότι, Διοικητής της «Τζούλια» έδωσε εντολή στους άνδρες του να εισβάλλουν σε ελληνικό έδαφος στις 4.00 π.μ. της 28/10. Ο Δαβάκης, που κάλυπτε με τις δυνάμεις του μια απόσταση 35 χλμ. είχε στη διάθεσή του 2.000 άνδρες της VIII Μεραρχίας (μία πυροβολαρχία ολόκληρη και άλλη μία μισή, δύο Τάγματα Πεζικού, μία Διμοιρία Διαβιβαστών, έναν Λόχο ημιονηγών, μουλαράδων λαϊκά, και μερικές δεκάδες ιππείς), αρχικά διέταξε σύμπτυξη των δυνάμεών του. Όταν όμως ήρθαν ενισχύσεις, ο Δαβάκης προχώρησε σε αντεπίθεση.

Ο Ιταλός αρχιστράτηγος Πράσκα αιφνιδιάστηκε από την κίνηση αυτή, καθώς δεν υπολόγισε ότι τόσο λίγοι Έλληνες θα έκαναν επίθεση εναντίον πολλαπλάσιων Ιταλών. Στις 2 Νοεμβρίου, ο Δαβάκης κινήθηκε με τις δυνάμεις του προς τη Φούρκα, με τον 11ο Λόχο. Στο ύψωμα Προφήτης Ηλίας, που είχε καταλάβει, κάνοντας ο ίδιος αναγνώριση των αντιπάλων, τραυματίστηκε σοβαρά από ιταλική σφαίρα στο δεξιό μέρος του σώματος. Η σφαίρα διαπέρασε τον πνεύμονα… Μεταφέρθηκε αρχικά στο Επταχώρι, στη συνέχεια στην Κοζάνη και τελικά στην Αθήνα. Όντας στρατιωτική ιδιοφυία, ο Δαβάκης είχε δει ότι ο Ιταλός Μέραρχος Τζιρότι είχε κινηθεί προς τη Σαμαρίνα χωρίς να καλύψει το πλευρό της φάλαγγάς του. Έτσι, στις 3 Νοεμβρίου, ο Συνταγματάρχης Δημάρατος, επιτέθηκε εναντίον της «Τζούλια» και την «έκοψε στα δύο» καταλαμβάνοντας τη Σαμαρίνα. Ήταν η πρώτη μεγάλη απώλεια για την επίλεκτη ιταλική Μεραρχία.

Ο Δαβάκης αν και νοσηλεύτηκε σε νοσοκομεία της Αθήνας δεν έπαψε να ζητά να επιστρέψει στο μέτωπο. Οι Ιταλοί, τον συνέλαβαν τον Δεκέμβριο του 1942. Ο Δαβάκης φυλακίστηκε, γιατί θεωρήθηκε ότι μαζί με άλλους αξιωματικούς ετοίμαζαν αντιστασιακή δράση. Κατά τη μεταφορά του στην Ιταλία, κάτι που έγινε παρά την κάκιστη κατάσταση της υγείας του, το ατμόπλοιο στο οποίο επέβαινε, το «Citta di Genova», τορπιλίστηκε από βρετανικό υποβρύχιο και βυθίστηκε έξω από τον Τάραντα (21 Ιανουαρίου 1943). 24 Έλληνες αξιωματικοί, ανάμεσά τους και ο Δαβάκης, πνίγηκαν. Η σορός του ανασύρθηκε και τάφηκε αρχικά στον Αυλώνα της Αλβανίας.

Το 1963, τα οστά του μεταφέρθηκαν με το βασιλικό πολεμικό πλοίο «Πυρπολητής» στην Αθήνα. Το 1948, η Ακαδημία Αθηνών τον τίμησε με το αργυρό παράσημο. Για την προσφορά του Δαβάκη είναι χαρακτηριστικό το εξής γεγονός. Στις 22 Νοεμβρίου 1940, μία μέρα μετά την άφιξή του στην Αθήνα και την εισαγωγή του για νοσηλεία στον «Ευαγγελισμό», τον επισκέφθηκε ο Ιωάννης Μεταξάς που του είπε: «Ήρωά μου μας έσωσες. Η Πατρίς σου σ’ ευγνωμονεί…».

Βασίλειος Βραχνός: πολέμησε παντού και πέθανε από διαρροή φωταερίου στο υπόγειο διαμέρισμά του…

Ένας ακόμα ήρωας του Ελληνοϊταλικού πολέμου ήταν ο Αντιστράτηγος Βασίλειος Βραχνός. Γεννήθηκε στο Ναύπλιο το 1887.

Αποφοίτησε από τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και στη συνέχεια κατατάχθηκε στον Στρατό. Πήρε μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους, τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Μικρασιατική Εκστρατεία. Το 1923 αποτάχθηκε για τα πολιτικά του φρονήματα, επανήλθε όμως στο στράτευμα το 1927. Το 1940 ήταν Διοικητής της Ι Μεραρχίας και διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην ήττα της «Τζούλια», τα τελευταία τμήματα της οποίας, αφού πυρπόλησαν την Κόνιτσα, οπισθοχώρησαν στις 16 Νοεμβρίου.

Ο Βραχνός με την Ι Μεραρχία πήρε μέρος και στις μάχες στο θρυλικό ύψωμα 731 στην Αλβανία. Επιστρέφοντας στην Αθήνα ίδρυσε μαζί με άλλους αξιωματικούς την αντιστασιακή οργάνωση «Άγνωστος Μεραρχία». Συνελήφθη και φυλακίστηκε στην Ιταλία και έπειτα στη Γερμανία. Απελευθερώθηκε το 1945. Μεταπολεμικά εντάχθηκε στον «Ελληνικό Συναγερμό» του Αλέξανδρου Παπάγου. Εκλέχτηκε βουλευτής δύο φορές (1951, 1952), ενώ διετέλεσε Υφυπουργός Εσωτερικών (16/4 – 15/12/1954). Το τέλος του ήταν άδοξο και τραγικό. Πέθανε στον ύπνο του στην Αθήνα, μαζί με τη σύζυγό του, από διαρροή φωταερίου στις 7 Μαρτίου 1971. Ο ήρωας αυτός έμενε σε ένα υπόγειο διαμέρισμα.

Το αέριο διέφυγε από τους αγωγούς που περνούσαν από τα θεμέλια της πολυκατοικίας όπου έμενε το ζευγάρι. Ο Βραχνός και η σύζυγός του βρέθηκαν νεκροί, μαζί με το καναρίνι τους, από την κόρη τους Μαρίκα…