Βία ανηλίκων: Το φινλανδικό μοντέλο και η αντιμετώπιση ως ομαδικό φαινόμενο – Ο ρόλος της Πολιτείας
Η αύξηση των περιστατικών σχολικού εκφοβισμού και ενδοσχολικής βίας καθιστά επιτακτική την ανάγκη για μια θεσμικά συγκροτημένη και κοινωνικά ευαίσθητη απάντηση.
Όπως τονίζει στο Newsbomb ο δικηγόρος, εγκληματολόγος και συγγραφέας Διονύσης Χιόνης, η ενσυναίσθηση αποτελεί θεμελιώδη έννοια που πρέπει να διαπερνά κάθε πτυχή της εκπαιδευτικής κοινότητας, εντός κι εκτός σχολικής αίθουσας. Πρόκειται, όπως λέει, για την αφετηρία μιας ουσιαστικής αλλαγής στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη βία μεταξύ παιδιών και εφήβων.
Ο κ. Χιόνης επισημαίνει ότι η θεσμική αντίδραση απέναντι σε τέτοια φαινόμενα δεν είναι επιλογή, αλλά μονόδρομος — τόσο για την υπεράσπιση των θυμάτων όσο και για την καλλιέργεια ενός ασφαλούς και συμπεριληπτικού σχολικού περιβάλλοντος.
Αντλώντας παραδείγματα από τη Φινλανδία, όπου η ενδοσχολική βία αντιμετωπίζεται ως συλλογικό ζήτημα και όχι ως ατομική ευθύνη, προτείνει την καθιέρωση ενός ενιαίου πρωτοκόλλου πρόληψης και παρέμβασης σε όλα τα σχολεία της χώρας.
Ο συνδυασμός θεσμικών μηχανισμών, εκπαιδευτικής εκπαίδευσης και κοινωνικής ευαισθητοποίησης, υπογραμμίζει, θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για ένα συνεκτικό και αποτελεσματικό πλαίσιο αντιμετώπισης της σχολικής βίας.
Newsbomb: Βία ανηλίκων. Σε επίπεδο πρόληψης, ποιες παρεμβάσεις θεωρείτε πιο αποτελεσματικές; Προγράμματα ενσυναίσθησης, ομαδικές δράσεις στην τάξη, συστηματική επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ή κάτι άλλο;
Διονύσης Χιόνης: Η αποτελεσματικότερη προσέγγιση τέτοιων φαινομένων σε επίπεδο πρόληψης είναι πάντοτε η πολυπαραγοντική. Ο συνδυασμός τέτοιου τύπου παρεμβάσεων τόσο σε επίπεδο εκπαιδευτικών όσο και εκπαιδευομένων μπορεί να συμβάλει στην έγκαιρη αναγνώριση συμπεριφορών που συχνά κλιμακούμενες οδηγούν στην εκδήλωση ενδοσχολικής βίας και σίγουρα η έννοια της ενσυναίσθησης πρέπει να έχει κεντρικό ρόλο στην ευαισθητοποίηση όλων εντός και εκτός των σχολικών αιθουσών.
Καλό θα είναι να έχουμε πάντοτε υπόψη μας ότι πρόληψη με την ουσιαστική έννοια του όρου δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη σύμπραξη και τη συνεργασία οικογένειας, μαθητών, εκπαιδευτικών, ειδικών επιστημόνων και Πολιτείας. Επομένως, όλες οι παρεμβάσεις ορθό είναι να προσανατολίζονται αρχικά στην εξασφάλιση της ανωτέρω σύμπραξης όλων των μερών και δευτερευόντως στον σχεδιασμό επιμέρους στοχευμένων δράσεων που αφορούν κάθε ειδικότερη κατηγορία των εμπλεκομένων προσώπων.
Τι θα λέγατε στους γονείς που φοβούνται ότι, αν «σηκώσουν θέμα» για ένα περιστατικό bullying, το παιδί τους μπορεί να στοχοποιηθεί ακόμη περισσότερο;
Στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών ο αείμνηστος Καθηγητής Ανδρουλάκης συνήθιζε να διδάσκει ότι το δίκαιο ουδέποτε υποχωρεί προ του αδίκου. Καταλαβαίνω τον δισταγμό των γονέων και τους φόβους τους, όμως αν το μήνυμα που λαμβάνει από τους γονείς του ένα θυματοποιημένο στο σχολείο παιδί είναι ότι δεν πρέπει να αντιδράσει φοβούμενο τις συνέπειες, τότε μετά βεβαιότητας θα υιοθετήσει την ίδια στάση ζωής και ως ενήλικας όταν βρεθεί σε παρόμοια δυσάρεστη θέση. Έτσι, όμως, το φαινόμενο της βίας όχι μόνο δεν αντιμετωπίζεται αλλά αντιθέτως διαιωνίζεται στην κοινωνία και κανονικοποιείται στις ανθρώπινες σχέσεις.
Πέρα από τα θέματα αρχής, όμως, τίθεται και θέμα ρεαλιστικής αντιμετώπισης τέτοιων περιστατικών. Είναι δεδομένο, βάσει ερευνητικών πορισμάτων, ότι όταν ένα παιδί θυματοποιηθεί στο σχολείο και δεν υπάρξει η κατάλληλη αντίδραση, τότε κατά τη συνήθη πορεία των πραγμάτων αργά ή γρήγορα θα θυματοποιηθεί εκ νέου και πιθανότατα θα υπάρξει και κλιμάκωση της βίας σε βάρος του.
Η θεσμική αντίδραση ως εκ τούτου είναι μονόδρομος αφενός για την αποτελεσματική υπεράσπιση και υποστήριξη του παιδιού που υπέστη σχολικό εκφοβισμό και αφετέρου για την έγκαιρη και αποτελεσματική αντιμετώπιση του ζητήματος και την παροχή βοήθειας στο παιδί που εκδήλωσε την προβληματική συμπεριφορά.
Υπάρχουν καλές πρακτικές από άλλες χώρες ή από ελληνικά σχολεία που θα θέλατε να δείτε να γενικεύονται ως μοντέλο αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας;
Μεταξύ πολλών επιτυχημένων παραδειγμάτων καλών πρακτικών διεθνώς, θα επέλεγα το “KiVa Antibullying Program” του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού της Φινλανδίας.
Το πρόγραμμα αυτό αντιμετωπίζει την ενδοσχολική βία ως ομαδικό και όχι ατομικό φαινόμενο, δίνοντας έμφαση στην πρόληψη μέσω αλλαγής των σχολικών κανόνων και της στάσης των μαθητών. Συνδυάζει προληπτική εκπαίδευση μαθητών και εκπαιδευτικών, σαφή πρωτόκολλα παρέμβασης και προάγει την ενεργή συμμετοχή των γονέων.
Κρίθηκε κατόπιν αξιολόγησης ότι το “KiVa” μείωσε σημαντικά τον σχολικό εκφοβισμό σε όλες τις μορφές του, ενδεικτικό δε είναι το ότι το 98% των θυμάτων ανέφερε βελτίωση μετά από τις σχετικές παρεμβάσεις. Μάλιστα, το πρόγραμμα έχει λάβει σημαντικές εθνικές και ευρωπαϊκές διακρίσεις.
Αποτελεί ένα παράδειγμα ολοκληρωμένου, αξιολογήσιμου μοντέλου που θα μπορούσε ευχερώς να εφαρμοστεί και στην Ελλάδα με τις απαραίτητες προσαρμογές και με τον κατάλληλο εθνικό σχεδιασμό.
Αν σας ζητούσαν τρεις πολύ συγκεκριμένες, άμεσες παρεμβάσεις για να μειωθεί η ενδοσχολική βία στην Ελλάδα τα επόμενα χρόνια, ποιες θα ήταν αυτές;
Πρώτον, θεσμοθέτηση ενός ενιαίου πρωτοκόλλου πρόληψης και παρέμβασης διαχείρισης περιστατικών σε όλα τα σχολεία, προκειμένου να παρέχεται σαφής και ορισμένη συνδρομή στα μέρη ως προς την αντιμετώπιση περιστατικών ενδοσχολικής βίας. Έτσι, δεν θα επαφίεται ο τρόπος διαχείρισης κάθε μεμονωμένου περιστατικού στην διακριτική ευχέρεια της Διεύθυνσης κάθε σχολική μονάδας κατά το δοκούν.
Δεύτερον, καθιέρωση του θεσμού της σχολικής διαμεσολάβησης, δηλαδή μιας διαδικασίας, με την οποία ένας αμερόληπτος τρίτος (κατά προτίμηση ειδικός επιστήμονας, χωρίς να αποκλείεται και η περίπτωση εκπροσώπου της κοινότητας των μαθητών) βοηθά δύο ή περισσότερα μέρη να καταλήξουν στον τρόπο επίλυσης μιας διαφοράς, όπως εν προκειμένω ένα περιστατικό σχολικού εκφοβισμού.
Τρίτον, σταθερή παρουσία στο σχολείο ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών με ενεργό ρόλο υποστήριξης μαθητών και εκπαιδευτικών, ενδεχομένως και με καθιέρωση εβδομαδιαίας ώρας εκπαίδευσης κοινωνικών και συναισθηματικών δεξιοτήτων για όλους τους μαθητές, ώστε να εξοικειωθούν ουσιαστικά με θεμελιώδεις έννοιες, όπως η ενσυναίσθηση.
Ο συνδυασμός των τριών αυτών ενδεικτικών παρεμβάσεων θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα αρχικό συνεκτικό και αποτελεσματικό πλαίσιο αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας στη χώρα μας σε βάθος χρόνου.
