Τι κρύβεται κάτω από την Αθήνα: Αρχαίες σήραγγες, ρέματα και τα καταφύγια μιας αθέατης πόλης
Η Αθήνα είναι μια πόλη που μοιάζει να έχει χτιστεί ξανά και ξανά πάνω στον ίδιο τόπο. Κάθε εποχή άφησε το δικό της αποτύπωμα: αρχαίοι δρόμοι και νεκροταφεία, ρωμαϊκά λουτρά και υδραγωγεία, βυζαντινοί ναοί, οθωμανικές δεξαμενές, υπόγεια καταφύγια του πολέμου, αγωγοί, σήραγγες, γραμμές Μετρό και δίκτυα κοινής ωφέλειας. Η εικόνα της πόλης στην επιφάνεια —οι πολυκατοικίες, η άσφαλτος, οι λεωφόροι, οι πλατείες και τα εμπορικά κέντρα— είναι μόνο το νεότερο στρώμα μιας μακράς ιστορίας.
Κάτω από το σημερινό αστικό τοπίο βρίσκεται μια δεύτερη Αθήνα, λιγότερο ορατή αλλά εξίσου πραγματική. Δεν πρόκειται για μία ενιαία «μυστική πόλη» με συνεχόμενες στοές και άγνωστα δωμάτια, όπως συχνά θέλει η αστική μυθολογία. Είναι ένα σύνθετο υπόγειο δίκτυο από διαφορετικές εποχές και χρήσεις: ρέματα που καλύφθηκαν για να επεκταθεί η πόλη, φυσικές κοιλότητες και σπήλαια που επέζησαν ανάμεσα σε οικοδομικά τετράγωνα, αρχαία υδραγωγεία που διασχίζουν υπόγεια το λεκανοπέδιο, χώροι λατρείας και κρύπτες, καθώς και καταφύγια που κατασκευάστηκαν σε περιόδους πολέμου και φόβου.
Η Αθήνα υπήρξε από την αρχαιότητα μια πόλη στενά συνδεδεμένη με το νερό. Ο Ιλισσός, ο Ηριδανός και ο Κηφισός δεν ήταν απλώς υδάτινες διαδρομές, αλλά στοιχεία που καθόριζαν τη ζωή, τη γεωγραφία και την ανάπτυξή της. Με τη ραγδαία αστικοποίηση του 20ού αιώνα, πολλά ρέματα περιορίστηκαν, εγκιβωτίστηκαν ή εξαφανίστηκαν από το οπτικό πεδίο. Το νερό, όμως, δεν έπαψε να υπάρχει. Σε αρκετές περιπτώσεις συνεχίζει να κινείται κάτω από δρόμους, πλατείες και κτίρια, μέσα από τεχνικά έργα που αντικατέστησαν τις φυσικές κοίτες.
Ταυτόχρονα, η ανάγκη για υδροδότηση δημιούργησε από νωρίς σημαντικά υπόγεια έργα. Το Αδριάνειο Υδραγωγείο, ένα από τα πιο εντυπωσιακά τεχνικά επιτεύγματα της ρωμαϊκής Αθήνας, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας υποδομής που συνδέει την αρχαιότητα με τη σύγχρονη πόλη. Η πορεία του περνά κάτω από κατοικημένες περιοχές, υπενθυμίζοντας ότι η Αθήνα διαθέτει κάτω από την επιφάνεια τεχνικά έργα με ιστορία σχεδόν δύο χιλιάδων ετών.
Η υπόγεια ιστορία της πρωτεύουσας δεν σταματά στην αρχαιότητα. Στα χρόνια του Μεσοπολέμου και του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου δημιουργήθηκαν καταφύγια και οχυρωματικά έργα, σε λόφους, δημόσιους χώρους, παράκτιες περιοχές και πυκνοκατοικημένες γειτονιές. Κάποια σχεδιάστηκαν για την προστασία του άμαχου πληθυσμού από αεροπορικούς βομβαρδισμούς, ενώ άλλα εντάχθηκαν στη στρατιωτική άμυνα της Αττικής κατά την περίοδο της Κατοχής. Πολλοί από αυτούς τους χώρους παραμένουν κλειστοί, εγκαταλειμμένοι ή άγνωστοι στο ευρύ κοινό, παρότι διατηρούν μνήμες μιας από τις πιο σκοτεινές περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Αρχαία σπηλαιώματα στον Προφήτη Ηλία του Πειραιά
Στη σύγχρονη εποχή, η «υπόγεια Αθήνα» αποκτά νέα διάσταση. Οι εργασίες για το Μετρό, οι υπόγειες σήραγγες, οι αγωγοί ύδρευσης και αποχέτευσης, τα αντιπλημμυρικά έργα και οι ανασκαφές φέρνουν διαρκώς στο φως παλαιότερα στρώματα της πόλης. Σε σταθμούς όπως το Μοναστηράκι και το Σύνταγμα, ο επιβάτης μπορεί να δει ίχνη του αρχαίου τοπίου την ώρα που χρησιμοποιεί ένα από τα πιο σύγχρονα μέσα μετακίνησης. Η πόλη, με άλλα λόγια, αναπτύσσεται υπόγεια, αλλά κάθε νέο έργο φέρνει αντιμέτωπο το παρόν με όσα προηγήθηκαν.
Από το νερό των αρχαίων ποταμών μέχρι τις ρωμαϊκές σήραγγες και από τα φυσικά σπήλαια έως τα πολεμικά καταφύγια, η υπόγεια Αθήνα δεν είναι μια ιστορία κρυμμένων θησαυρών. Είναι η ιστορία μιας πόλης που χτίστηκε πάνω στις προηγούμενες εκδοχές της — και η οποία εξακολουθεί να κρατά κάτω από την άσφαλτο κομμάτια του φυσικού, τεχνικού και ανθρώπινου παρελθόντος της.
Και άλλες αρχαίες σπουδαίες πόλεις όμως έχουν υπόγεια μυστικά: Η Ρώμη είναι γνωστή για τις κατακόμβες της, αλλά και η Κωνσταντινούπολη, όπου μόλις πρόσφατα ανακοινώθηκε ότι υπάρχει δαιδαλώδες υπόγειο δίκτυο στοών μήκους περίπου 9 χιλιομέτρων, τα οποία σύντομα θα εξερευνηθούν από το αρμόδιο υπουργείο…
Κυρίμης στο Newsbomb: Πώς ξεκίνησε η «φρενίτιδα» για την υπόγεια Αθήνα – Μύθοι και αλήθειες
Ο ερευνητής και συγγραφέας Κωνσταντίνος Κυρίμης, ο οποίος έχει πραγματοποιήσει πολυάριθμες έρευνες γύρω από την άγνωστη και υπόγεια πλευρά της Αθήνας, μιλά στο Newsbomb για τους μύθους, τις ανακρίβειες αλλά και την πραγματική ιστορία της λεγόμενης «μυστικής υπόγειας Αττικής».
«Το ενδιαφέρον του κοινού για τη λεγόμενη “μυστική υπόγεια Αττική” ουσιαστικά γεννήθηκε και κορυφώθηκε ταυτόχρονα τη δεκαετία του ’90, κυρίως μέσα από το θρυλικό βιβλίο του Γιάννη Γιαννόπουλου για την υπόγεια Αθήνα. Ήταν ένα βιβλίο που περιείχε αρκετά ενδιαφέροντα στοιχεία, αλλά και σημαντικές ανακρίβειες», σημειώνει.
Όπως εξηγεί, μέσα από εκείνο το βιβλίο διαδόθηκαν ισχυρισμοί που τροφοδότησαν τη σχετική παραφιλολογία. «Υπήρχαν αφηγήσεις του τύπου ότι κάποιος μπήκε από ένα συγκεκριμένο σημείο και βγήκε πολλά χιλιόμετρα μακριά, ότι ξαναμπήκε αλλού και κατέληξε σε μια διαφορετική περιοχή της Αθήνας. Έτσι δημιουργήθηκε η εντύπωση πως όλοι οι υπόγειοι χώροι της πόλης συνδέονται μεταξύ τους. Αυτό, όμως, δεν είναι αληθές».
Ο Κωνσταντίνος Κυρίμης επισημαίνει ότι η ύπαρξη άγνωστων ή δυσπρόσιτων υπόγειων σημείων στην Αθήνα είναι δεδομένη, ωστόσο δεν συνιστούν ένα ενιαίο, μυστηριώδες δίκτυο. «Υπάρχουν καταφύγια, υδραγωγεία, σπηλιές, παλιά λατομεία και άλλοι χώροι που αποτελούν ένα αθέατο κομμάτι της πόλης. Δεν σημαίνει όμως ότι όλα αυτά επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω ατελείωτων στοών, όπως συχνά υποστηρίζεται».
Σύμφωνα με τον ίδιο, μεταγενέστερες εκδόσεις προσέγγισαν το θέμα με πιο τεκμηριωμένο τρόπο. «Βιβλία όπως η “Υπόγεια Αθήνα” του Βασίλη Στάμου, αλλά και οι εκδόσεις του Νίκου Λελούδα, έθεσαν το ζήτημα σε πιο ρεαλιστική βάση και βοήθησαν ώστε η έρευνα να απομακρυνθεί από τους μύθους».
Παρά τις αδυναμίες του, ο ερευνητής θεωρεί ότι το βιβλίο του Γιαννόπουλου είχε καθοριστική σημασία για μια ολόκληρη γενιά. «Έβαλε έναν σπόρο. Κίνησε την περιέργεια πολλών ανθρώπων να ψάξουν βαθύτερα την ιστορία της πόλης. Πολλοί από τους σημερινούς ερευνητές, και βάζω και τον εαυτό μου σε αυτούς, επηρεάστηκαν από εκείνο το βιβλίο. Μας έκανε να αντιληφθούμε ότι υπάρχει ένα αθέατο τμήμα της Αθήνας, το οποίο αξίζει να ερευνηθεί και να παρουσιαστεί στις πραγματικές του διαστάσεις».
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στους ισχυρισμούς περί υπόγειων καταφυγίων που δήθεν συνδέονται μεταξύ τους. «Ο μεγαλύτερος μύθος είναι ακριβώς αυτός: ότι μπορεί κανείς να μπει σε ένα καταφύγιο και να βγει σε κάποιο άλλο, ή ότι τα καταφύγια συνδέονται με απομακρυσμένα σημεία της Αθήνας. Δεν ισχύει. Η κατασκευή τέτοιων έργων είχε πολύ μεγάλο κόστος και δεν υπήρχε οικονομικός λόγος να δημιουργηθούν στοές χιλιομέτρων».
Όπως διευκρινίζει, τα καταφύγια διέθεταν συνήθως περιορισμένες διεξόδους ασφαλείας. «Οι μικρές στοές που υπήρχαν κατέληγαν στον αμέσως πλησιέστερο εξωτερικό χώρο και λειτουργούσαν ως έξοδοι κινδύνου. Δεν επρόκειτο για υπόγεια δίκτυα που διέσχιζαν την Αθήνα».
Τέλος, ο Κωνσταντίνος Κυρίμης αναφέρεται και σε μια νεότερη τάση που έχει ενισχυθεί κυρίως μέσα από το διαδίκτυο και ειδικότερα το YouTube: τη σύνδεση υπόγειων χώρων με υπερφυσικά φαινόμενα.
«Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε ορισμένα κανάλια και προφίλ να επιχειρούν να συνδέσουν αυτούς τους χώρους με υπερφυσικές παρουσίες ή ανεξήγητες δυνάμεις. Γίνονται κάποιες υποτιθέμενες μετρήσεις με αυτοσχέδιες ή μη πιστοποιημένες συσκευές και στη συνέχεια προβάλλονται ισχυρισμοί για “οντότητες” και παράξενα φαινόμενα. Αυτή η προσέγγιση δεν στηρίζεται σε επιστημονική τεκμηρίωση και απομακρύνει τη συζήτηση από την πραγματική ιστορική και αρχαιολογική αξία αυτών των χώρων».
Ακολουθούν μοναδικές εικόνες από το αρχείο του Κωνσταντίνου Κυρίμη για την Υπόγεια Αθήνα:
Ο υπόγειος Ιλισσός
Ο Ιλισσός υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους ποταμούς της αρχαίας Αθήνας. Στη σύγχρονη πόλη, μεγάλο μέρος της κοίτης του έχει εγκιβωτιστεί και καλυφθεί, καθώς η επέκταση των δρόμων και της δόμησης τον μετέτρεψε σταδιακά σε υπόγειο αγωγό.
Παρότι για τους περισσότερους Αθηναίους ο Ιλισσός μοιάζει να έχει εξαφανιστεί, το νερό του συνεχίζει να κινείται κάτω από την πόλη. Η ιστορία του συνδέεται με την προσπάθεια της Αθήνας να ελέγξει τα ρέματα και τις πλημμύρες, αλλά και με ένα ευρύτερο μοντέλο ανάπτυξης που για δεκαετίες αντιμετώπισε τα ποτάμια ως εμπόδιο αντί ως ζωντανό κομμάτι του αστικού τοπίου.
Ο Ηριδανός κάτω από το ιστορικό κέντρο
Ο Ηριδανός είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του «χαμένου» ποταμού της Αθήνας. Σήμερα εξακολουθεί να ρέει κυρίως υπόγεια, ενώ η ανοιχτή κοίτη του μπορεί να παρατηρηθεί στον αρχαιολογικό χώρο του Κεραμεικού.
Η παρουσία του είναι ορατή και σε σταθμούς του Μετρό, κυρίως στο Μοναστηράκι και στο Σύνταγμα, όπου η κατασκευή του υπόγειου δικτύου αποκάλυψε τμήματα της παλαιάς υδάτινης διαδρομής. Ο Ηριδανός λειτουργεί ως χαρακτηριστικό παράδειγμα της Αθήνας που επιβιώνει κάτω από τη σημερινή πόλη: ένα αρχαίο ρέμα που δεν χάθηκε, αλλά καλύφθηκε.
Το Αδριάνειο Υδραγωγείο
Το Αδριάνειο Υδραγωγείο αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα τεχνικά έργα της ρωμαϊκής Αθήνας. Κατασκευάστηκε επί αυτοκράτορα Αδριανού, περίπου μεταξύ 134 και 140 μ.Χ., για να μεταφέρει νερό στην πόλη από περιοχές της βόρειας και βορειοανατολικής Αττικής.
Πρόκειται για υπόγειο δίκτυο που, σε μεγάλο τμήμα του, διατηρείται και εξακολουθεί να συνδέεται με το υδρολογικό σύστημα της Αττικής. Το υδραγωγείο περνά κάτω από κατοικημένες περιοχές και καταλήγει στη Δεξαμενή του Κολωνακίου, υπενθυμίζοντας ότι κάτω από ένα από τα πιο πυκνοδομημένα σημεία της πρωτεύουσας υπάρχει ένα έργο σχεδόν δύο χιλιάδων ετών.
Σήμερα, η συζήτηση για την αξιοποίησή του αποκτά και σύγχρονη περιβαλλοντική διάσταση. Το νερό που συγκεντρώνεται στο δίκτυο θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για άρδευση και κοινωφελείς χρήσεις, σε μια πόλη που αναζητεί λύσεις απέναντι στη λειψυδρία, την κλιματική πίεση και τις υψηλές θερμοκρασίες.
Η Δεξαμενή στο Κολωνάκι
Η πλατεία Δεξαμενής είναι ένα από τα πιο γνωστά σημεία της Αθήνας, όμως λίγοι συνδέουν την καθημερινή εικόνα της με τη μακρά ιστορία της υδροδότησης της πόλης. Εκεί βρίσκεται η τελική απόληξη του Αδριάνειου Υδραγωγείου.
Οι σημερινές δεξαμενές δεν είναι αυτούσια αρχαία κτίσματα: πρόκειται κυρίως για νεότερες κατασκευές του 19ου αιώνα, οι οποίες συνδέθηκαν με τη λειτουργία του παλιού υδραγωγείου και την αναδιοργάνωση της ύδρευσης της νεότερης Αθήνας. Η σημασία της Δεξαμενής βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη συνέχεια: από τη ρωμαϊκή τεχνογνωσία έως το σύγχρονο υδροδοτικό δίκτυο.
Το σπήλαιο του Προφήτη Ηλία στη Ριζούπολη
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά και λιγότερο γνωστά στοιχεία της υπόγειας Αθήνας βρίσκεται στη Ριζούπολη. Το Σπήλαιο Προφήτη Ηλία, σε αδόμητο οικόπεδο της οδού Κομανών 30, αποτελεί μεγάλο υπόγειο καρστικό σχηματισμό μέσα στον αστικό ιστό.
Το σπήλαιο έχει έκταση περίπου 2.500 τετραγωνικών μέτρων και περιλαμβάνει μεγάλες αίθουσες και φυσικούς σχηματισμούς. Η ύπαρξή του αποκαλύπτει μια πλευρά της Αττικής που συχνά ξεχνιέται: πριν από τις πολυκατοικίες και τις λεωφόρους, το λεκανοπέδιο ήταν ένα γεωλογικό τοπίο με ρέματα, κοιλότητες, ασβεστολιθικούς σχηματισμούς και υπόγειες διαδρομές νερού.
Η περίπτωση της Ριζούπολης δείχνει ότι το υπέδαφος της Αθήνας δεν αποτελεί μόνο πεδίο αρχαιολογικών ευρημάτων ή τεχνικών υποδομών. Κρύβει και φυσικούς σχηματισμούς, οι οποίοι διατηρήθηκαν παρά την έντονη αστικοποίηση.
Το καταφύγιο του Αρδηττού
Στους πρόποδες του Αρδηττού, κοντά στην περιοχή του Παναθηναϊκού Σταδίου, βρίσκεται ένα από τα πιο γνωστά υπόγεια καταφύγια της Αθήνας. Συνδέεται με την περίοδο του Ιωάννη Μεταξά και την προετοιμασία για ενδεχόμενη αεροπορική απειλή πριν από τον πόλεμο.
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, ο χώρος επιτάχθηκε από τις γερμανικές δυνάμεις. Μεταπολεμικά, σύμφωνα με δημοσιευμένες αναφορές, συνδέθηκε και με τη δράση αντιστασιακών. Η αξία του δεν είναι μόνο αρχιτεκτονική ή στρατιωτική: πρόκειται για έναν χώρο που συμπυκνώνει διαφορετικές μνήμες της δεκαετίας του 1940.
Το καταφύγιο του Λυκαβηττού
Ο Λυκαβηττός, το πιο αναγνωρίσιμο ύψωμα της Αθήνας, δεν έχει μόνο θέα προς την πόλη. Κρύβει και υπόγειο καταφύγιο, το οποίο αποδίδεται στην προπολεμική περίοδο και αναφέρεται ότι κατασκευάστηκε γύρω στο 1936.
Το καταφύγιο αποτελεί μέρος του ευρύτερου δικτύου παθητικής αεράμυνας της εποχής, όταν ο φόβος των αεροπορικών επιδρομών οδηγούσε στη δημιουργία υπόγειων χώρων σε λόφους, δημόσια κτίρια και πυκνοκατοικημένες γειτονιές.
Επίσης ήταν το κέντρο αεράμυνας και συντονισμού των Αθηνών. Δηλαδή τα «μάτια και τα αυτιά» της πόλης έναντι στον αεροπορικό κίνδυνο.
Τα γερμανικά έργα σε Βούλα και Γλυφάδα
Στη νότια Αθήνα, και ειδικά στην παραλιακή ζώνη Βούλας και Γλυφάδας, διατηρούνται ίχνη της γερμανικής οχύρωσης κατά την Κατοχή. Τα έργα αυτά δεν ήταν απλώς καταφύγια για αμάχους, αλλά τμήμα της στρατιωτικής άμυνας των ακτών, σε μια περίοδο κατά την οποία οι κατοχικές δυνάμεις φοβούνταν πιθανή συμμαχική απόβαση.
Το γερμανικό καταφύγιο της Βούλας περιγράφεται ως υπόγειος χώρος με προθάλαμο, κλιμακοστάσιο, διαδρόμους και θαλάμους, ενώ στην ευρύτερη περιοχή υπάρχουν και άλλα οχυρωματικά κατάλοιπα. Τα σημεία αυτά αποτελούν υλικές μαρτυρίες μιας λιγότερο ορατής πλευράς της αθηναϊκής ακτογραμμής: της στρατιωτικοποίησής της την περίοδο 1941-1944.
Δείτε εικόνες και το αναλυτικό ρεπορτάζ του Newsbomb:
Ο υπόγειος Πειραιάς
Ο Πειραιάς διαθέτει επίσης σημαντικό απόθεμα πολεμικών καταφυγίων και υπόγειων εγκαταστάσεων, με αναφορές σε χώρους στον Προφήτη Ηλία, την Καστέλα και τη Δραπετσώνα. Η γεωγραφική θέση του λιμανιού, η στρατηγική του σημασία και οι βομβαρδισμοί της περιόδου εξηγούν γιατί η ανάγκη για προστατευμένους υπόγειους χώρους ήταν ιδιαίτερα έντονη.
Για την περιοχή του Πειραιά απαιτείται προσεκτική τεκμηρίωση πριν από τη δημοσίευση συγκεκριμένων διευθύνσεων ή ισχυρισμών για υπόγεια οχυρά κάτω από κεντρικούς δρόμους. Πολλές αφηγήσεις επιβιώνουν ως προφορικές μαρτυρίες ή αστικοί θρύλοι και δεν διαθέτουν πάντοτε δημόσια τεχνική ή αρχειακή επιβεβαίωση.
Καταφύγιο στη Δραπετσώνα
Μέσα στο καταφύγιο της Δραπετσώνας
Γερμανικό σπηλαιοκαταφύγιο στον Πειραιά
Μέσα στο σπηλαιοκαταφύγιο
Οι κρύπτες κάτω από τη Ρωσική Εκκλησία
Κάτω από τον ναό της Αγίας Τριάδας στη Φιλελλήνων, γνωστό ως Ρωσική Εκκλησία, βρίσκεται ένας υπόγειος χώρος με ιδιαίτερη αρχαιολογική και ιστορική σημασία. Ο ναός, που έχει ρίζες στον 11ο αιώνα, χτίστηκε σε σημείο με παλαιότερες χρήσεις, ενώ κάτω από αυτόν έχουν εντοπιστεί κατάλοιπα ρωμαϊκών λουτρών και μεταγενέστεροι υπόγειοι χώροι.
Στους χώρους αυτούς εντοπίζονται ίχνη που συνδέουν τη ρωμαϊκή Αθήνα με τη βυζαντινή και τη νεότερη πόλη. Κάποιοι θάλαμοι λειτούργησαν ως κρύπτες ή χώροι ταφής, ενώ ο υπόγειος χαρακτήρας του μνημείου τροφοδότησε κατά καιρούς ιστορίες για μυστικές στοές και κρυφές διαδρομές.
Εδώ χρειάζεται διάκριση ανάμεσα στο τεκμηριωμένο και στον μύθο. Η ύπαρξη υπόγειων αρχαιολογικών χώρων είναι πραγματική. Αντίθετα, οι θρύλοι περί μυστικών σηράγγων που συνέδεαν την εκκλησία με άλλα κτίρια του κέντρου δεν έχουν την ίδια αρχαιολογική τεκμηρίωση.
Μια πόλη χτισμένη πάνω στις προηγούμενες πόλεις της
Η υπόγεια Αθήνα δεν χρειάζεται υπερβολές για να είναι συναρπαστική. Το πραγματικό της ενδιαφέρον βρίσκεται στην πολυπλοκότητα των στρωμάτων της: ένα ρωμαϊκό υδραγωγείο που εξακολουθεί να επηρεάζει τη διαχείριση νερού, ποτάμια που ρέουν εγκιβωτισμένα κάτω από το κέντρο, φυσικά σπήλαια κάτω από γειτονιές, πολεμικά καταφύγια και υπόγειοι χώροι που ενώνουν τη ρωμαϊκή, τη βυζαντινή και τη νεότερη Αθήνα.
Κάθε φορά που ανοίγει ένας σταθμός Μετρό, πραγματοποιείται ένα τεχνικό έργο ή ανασκάπτεται ένα οικόπεδο, η πόλη θυμάται ότι δεν χτίστηκε σε άδειο έδαφος. Κάτω από την καθημερινή Αθήνα παραμένουν οι υποδομές, τα νερά και οι μνήμες των προηγούμενων αιώνων.
