«Το πιο σκοτεινό σημείο εμφανίζεται όταν η γνώση αντιμετωπίζεται ως τρόπαιο ή ως μέσο εξουσίας»
Μια διάλεξη στο αμφιθέατρο είναι μόνο το ορατό κομμάτι μιας δουλειάς που δύσκολα χωρά σε ωράριο. Πίσω της βρίσκονται ώρες μελέτης, έρευνα, διορθώσεις, συζητήσεις με φοιτητές και μια διαρκής αναμέτρηση με όσα αλλάζουν — αλλά και με όσα ο ίδιος ο διδάσκων θεωρούσε δεδομένα. Για τον Αχιλλέα Καραδημητρίου, επίκουρο καθηγητή Δημοσιογραφίας και Παραγωγής Ειδησεογραφικού Περιεχομένου στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου, η ιδιότητα του πανεπιστημιακού δεν σημαίνει ότι έχεις όλες τις απαντήσεις. Σημαίνει, πρωτίστως, ότι μαθαίνεις να μην εμπιστεύεσαι τις εύκολες — ούτε καν τις δικές σου.
Μιλώντας στο Newsbomb, ο πανεπιστημιακός δάσκαλος και ερευνητής, όπως προτιμά να αυτοπροσδιορίζεται, περιγράφει μια καθημερινότητα συνεχών εναλλαγών: από την προετοιμασία ενός μαθήματος και την επίβλεψη μιας εργασίας μέχρι την ανάλυση δεδομένων, τη δημοσιογραφική επαλήθευση ισχυρισμών και τη συνεργασία με ερευνητές άλλων χωρών. Με αντικείμενο τα μέσα ενημέρωσης, την επικοινωνία και τη δημοσιογραφία, συνδέει τη διδασκαλία με ερωτήματα που αφορούν τη δημόσια ζωή: ποιος ελέγχει την πληροφορία, πώς λειτουργούν οι πλατφόρμες και τι αλλάζει με την τεχνητή νοημοσύνη.
Πίσω από αυτή τη δημιουργική πλευρά, όμως, υπάρχουν η αβεβαιότητα, οι αλλεπάλληλες προθεσμίες, το διοικητικό βάρος και η νοητική εργασία που συνεχίζεται πολύ μετά την αποχώρηση από το πανεπιστήμιο. Ο ίδιος μιλά για το δυσβάστακτο αίσθημα όταν οι συνθήκες δεν του επιτρέπουν να προσφέρει στους φοιτητές όσα θα ήθελε, αλλά και για τον κίνδυνο η γνώση να μετατραπεί σε εργαλείο επιβολής. Απέναντι στην αλαζονεία της αυθεντίας, προτάσσει την αμφισβήτηση, την τεκμηρίωση και την ετοιμότητα να αναγνωρίσεις το λάθος σου.
Η ανταμοιβή έρχεται συχνά χωρίς τίτλους και διακρίσεις: με μια ερώτηση που αλλάζει την πορεία ενός μαθήματος, με την εξέλιξη ενός παλιού φοιτητή ή με ένα μπλουζάκι που του χάρισε μια ομάδα φοιτητών και τον συγκίνησε μέχρι δακρύων. Σε αυτές τις στιγμές αναγνωρίζει την ουσία μιας διαδρομής που δεν θα άλλαζε: να βοηθά νέους ανθρώπους να σκέφτονται αυτόνομα, παραμένοντας και ο ίδιος, σε όλη του τη ζωή, δάσκαλος και μαθητής.
Διαβάστε τη συνέντευξη:
Newsbomb: Τι ήταν αυτό που σας έκανε αρχικά να διαλέξετε αυτό το επάγγελμα – και τι είναι αυτό που σας κρατάει ακόμα σε αυτό;
Αχιλλέας Καραδημητρίου: Δεν θυμάμαι να υπήρξε μια συγκεκριμένη στιγμή κατά την οποία αποφάσισα να γίνω Καθηγητής πανεπιστημίου. Προτιμώ τον όρο «πανεπιστημιακός δάσκαλος και ερευνητής» με γνωστικό αντικείμενο τα μέσα ενημέρωσης-επικοινωνίας και τη δημοσιογραφία. Ήταν λοιπόν περισσότερο η σταδιακή συνάντηση τριών αναγκών: να κατανοώ σε βάθος πώς λειτουργεί ο κόσμος των Media και του θεάματος, να ερευνώ όσα δεν έχουν ακόμη απαντηθεί επαρκώς και, κυρίως, να μοιράζομαι αυτή τη γνώση με νεότερους ανθρώπους. Η ακαδημαϊκή διαδρομή, από τις σπουδές Επικοινωνίας και ΜΜΕ στην τηλεοπτική παραγωγή και την ειδησεογραφία έως τη διδακτορική και μεταδιδακτορική έρευνα για τα δημόσια μέσα ενημέρωσης, μου επέτρεψε να ενώσω τη θεωρία με την πράξη.
Αυτό που με κρατάει ενθουσιώδη και δημιουργικό σε αυτό το επάγγελμα είναι η αίσθηση ότι δεν επαναλαμβάνεται ποτέ πραγματικά. Κάθε νέα γενιά φοιτητών και φοιτητριών φέρνει άλλες εμπειρίες, ερωτήματα και τρόπους για να βλέπουμε τον κόσμο των Media και της επικοινωνίας. Η επαφή μαζί της είναι λυτρωτική και ταυτόχρονα απαιτητική: σε αναγκάζει να εγκαταλείπεις τις βεβαιότητές σου, να ξαναδιαβάζεις, να αναθεωρείς και να παραμένεις πνευματικά σε εγρήγορση.
Για μένα, το δημόσιο πανεπιστήμιο δεν είναι χώρος αναπαραγωγής έτοιμων απαντήσεων. Είναι χώρος στον οποίο μαθαίνουμε να θέτουμε ουσιώδεις ερωτήσεις. Και αυτή η δυνατότητα - να συμβάλλεις στη διαμόρφωση ανθρώπων που θα αμφισβητούν τεκμηριωμένα, θα ελέγχουν τις πληροφορίες και θα αποφασίζουν συνειδητά - είναι ένας πολύ ισχυρός λόγος για να συνεχίζεις
Αν σας ζητούσα να περιγράψετε «μια μέρα στη δουλειά σας» σε κάποιον που δεν ξέρει τίποτα για το αντικείμενο, τι θα του λέγατε;
Θα του έλεγα ότι η ημέρα ενός πανεπιστημιακού δασκάλου και ερευνητή μοιάζει λιγότερο με σταθερό ωράριο και περισσότερο με διαρκή εναλλαγή ρόλων. Το πρωί μπορεί να προετοιμάζεις μια διάλεξη για τη δημοσιογραφία στην εποχή των πλατφορμών, λίγο αργότερα να συζητάς με έναν φοιτητή τη μεθοδολογία της εργασίας του, στη συνέχεια να αναλύεις ερευνητικά δεδομένα και το βράδυ να διορθώνεις κείμενα ή να μελετάς τη διεθνή βιβλιογραφία.
Στη δική μου περίπτωση, σε όλα αυτά προστίθενται η δημοσιογραφική επαλήθευση ισχυρισμών (fact-checking), η αρθρογραφία για τα δημόσια δρώμενα και η ερευνητική συνεργασία με συναδέλφους από διαφορετικές χώρες. Η συμμετοχή μου σε ερευνητικά έργα για τις ευρωπαϊκές πλατφόρμες, τη διαφάνεια της ιδιοκτησίας των ΜΜΕ, τη λειτουργία των μέσων στη δημοκρατία και το fact-checking σημαίνει ότι η πανεπιστημιακή εργασία παραμένει διαρκώς συνδεδεμένη με πραγματικά κοινωνικά προβλήματα.
Το μάθημα είναι το πιο ορατό μέρος του επαγγέλματός μου, όχι όμως και το μεγαλύτερο. Πίσω από μία καλή ώρα διδασκαλίας υπάρχουν πολλές ώρες ανάγνωσης, επιλογής υλικού, επικαιροποίησης παραδειγμάτων και παιδαγωγικού σχεδιασμού. Ο πανεπιστημιακός δάσκαλος δεν ανεβαίνει απλώς σε ένα βήμα για να μιλήσει. Οφείλει να δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε οι φοιτητές/φοιτήτριες να σκεφτούν, να διαφωνήσουν και να παραγάγουν τη δική τους τεκμηριωμένη γνώση.
Ποια θεωρείτε τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα και ποια τα πιο δύσκολα ή σκοτεινά σημεία της δουλειάς σας, όπως τα ζείτε στην πράξη;
Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα είναι ότι το επάγγελμά μου διατηρεί ζωντανή την περιέργεια. Σου επιτρέπει να μετατρέπεις ένα ερώτημα σε έρευνα, την έρευνα σε νέα γνώση και τη νέα γνώση σε μάθημα ή σε δημόσια παρέμβαση. Εξίσου σημαντική είναι η σχέση με τους φοιτητές/φοιτήτριες: η στιγμή κατά την οποία βλέπεις έναν νέο άνθρωπο να αποκτά αυτοπεποίθηση, να οργανώνει ένα επιχείρημα ή να αμφισβητεί δημιουργικά μια αυτονόητη «αλήθεια» είναι μια βαθιά και αναντικατάστατη ανταμοιβή.
Η δύσκολη πλευρά είναι ότι η ακαδημαϊκή εργασία δεν τελειώνει εύκολα. Υπάρχει πάντοτε ένα ακόμη άρθρο που πρέπει να διαβαστεί, μια έρευνα που χρειάζεται βελτίωση, μια προθεσμία, μια αξιολόγηση ή ένα μάθημα που οφείλει να ανανεωθεί. Η εξωτερική εικόνα μιας ήρεμης ζωής ιδεών και αναστοχασμού συχνά κρύβει αβεβαιότητα, διοικητικό βάρος, διαρκή αξιολόγηση και έντονη νοητική εργασία, η οποία συνεχίζεται και εκτός πανεπιστημίου.
Το πιο σκοτεινό σημείο εμφανίζεται όταν η γνώση αντιμετωπίζεται ως ατομικό τρόπαιο ή ως μέσο εξουσίας. Ο ακαδημαϊκός δάσκαλος και ερευνητής οφείλει να έχει αυτοπεποίθηση, αλλά όχι αλαζονεία, να υπερασπίζεται τα ευρήματά του, αλλά να είναι έτοιμος να τα αναθεωρήσει. Όποιος πιστεύει ότι κατέκτησε την αυθεντία έχει, κατά τη γνώμη μου, παρανοήσει τον ουσιώδη χαρακτήρα της επιστήμης κα του πανεπιστημίου.
Ποια είναι η πιο ιδιαίτερη ή απρόσμενη εμπειρία που σας έχει τύχει στη δουλειά – ένα περιστατικό που θυμάστε και σήμερα;
Οι πιο απρόσμενες στιγμές σε αυτό το επάγγελμα δεν είναι σίγουρα οι θεαματικές. Είναι συχνά εκείνες στις οποίες ένας φοιτητής με μια φαινομενικά απλή ερώτηση, σε υποχρεώνει να ξανασκεφτείς κάτι που θεωρούσες λυμένο. Έχω βρεθεί σε μάθημα να αλλάζω τη διαδρομή ολόκληρης της συζήτησης ή των διαλέξεων επειδή μια παρατήρηση από το φοιτητικό ακροατήριο αποκάλυψε μια πλευρά του ζητήματος που δεν είχαμε εξετάσει επαρκώς. Αυτό είναι ίσως και το πιο όμορφο μάθημα δημιουργικής ταπεινότητας: μπαίνεις στην αίθουσα ως διδάσκων και βγαίνεις έχοντας διδαχθεί και ο ίδιος. Η γνώση στο πανεπιστήμιο δεν κινείται μονόδρομα από την έδρα προς τα έδρανα. Παράγεται μέσα από τη συνάντηση, τη διαφωνία και τη συνεργασία.
Η ίδια εμπειρία επαναλαμβάνεται και στην έρευνα ή στο fact-checking. Ξεκινάς με μια υπόθεση, αλλά τα δεδομένα μπορεί να σε οδηγήσουν αλλού. Το χρέος σου δεν είναι να προστατεύσεις την αρχική σου βεβαιότητα. Είναι να ακολουθήσεις και να ανασυνθέσεις έντιμα τα στοιχεία.
Ωστόσο στις απρόσμενες εμπειρίες εντάσσω επίσης και το γεγονός ότι έχει τύχει - σε μεταπτυχιακό μάλιστα επίπεδο σπουδών - να μην μπορέσω να προσφέρω στους φοιτητές όλα όσα προσδοκούσα αλλά και μπορούσα λόγω «δυσμενών» συνθηκών από όλες τις πλευρές. Το βάρος αυτής της «αποτυχίας» είναι δυσβάστακτο αλλά η ακαδημαϊκή ζωή είναι γεμάτη με τέτοιες απροσδόκητες εμπειρίες.
Από την άλλη πλευρά υπάρχουν σαφώς και οι ιδιαίτερα θετικές εμπειρίες, όπως το «ευχαριστώ» των φοιτητών/φοιτητριών που έχει εκφραστεί με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους. Για παράδειγμα δεν θα ξεχάσω ποτέ - όταν αποχωρούσα από το Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών για να μεταβώ στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστήμιο - ένα t-shirt που μου χάρισε μια ομάδα φοιτητών με ένα ιδιαίτερο μήνυμα τυπωμένο πάνω στο μπλουζάκι που με έκανα να συγκινηθώ μέχρι δακρύων.
Ποιο είναι το μεγαλύτερο λάθος ή κλισέ που πιστεύει ο πολύς κόσμος για το επάγγελμά σας και δεν ισχύει στην πραγματικότητα;
Το μεγαλύτερο κλισέ είναι ότι ο πανεπιστημιακός δάσκαλος είναι κάποιος που «τα ξέρει όλα» και απλώς μεταδίδει στους άλλους ένα έτοιμο απόθεμα γνώσης. Στην πραγματικότητα, ποιοτικός Καθηγητής στο πανεπιστήμιο είναι εκείνος που γνωρίζει πολύ καλά τα όρια της γνώσης του. Δεν προσποιείται ότι έχει απάντηση για τα πάντα, αλλά ξέρει πώς να αναζητήσει στοιχεία, πώς να ελέγξει μια πηγή και πώς να αναγνωρίσει ένα λάθος.
Ένα δεύτερο κλισέ είναι ότι η εργασία του ακαδημαϊκού δασκάλου περιορίζεται στις ώρες διδασκαλίας. Η διδασκαλία είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου. Από κάτω βρίσκονται η έρευνα, οι δημοσιεύσεις, η επίβλεψη εργασιών, η συμμετοχή σε επιστημονικά δίκτυα, η διοικητική εργασία και η διαρκής επικαιροποίηση γνώσεων και δεξιοτήτων.
Στον δικό μου επιστημονικό πεδίο της Επικοινωνίας και των μέσων ενημέρωσης-επικοινωνίας, αυτή η επικαιροποίηση είναι ιδιαίτερα έντονη, επειδή η επικοινωνία και η δημοσιογραφία μεταβάλλονται διαρκώς μαζί με τις πλατφόρμες, τους αλγορίθμους, την τεχνητή νοημοσύνη και τις νέες μορφές παραπληροφόρησης.
Αν ερχόταν σήμερα ένας νέος και σας έλεγε «θέλω να κάνω τη δουλειά σας», τι θα τον συμβουλεύατε – και τι θα του κρύβατε για να μην τρομάξει;
Θα τον συμβούλευα πρώτα να αναρωτηθεί αν αγαπά πραγματικά τη μάθηση και όχι απλώς τον ακαδημαϊκό τίτλο του Καθηγητή. Η ακαδημαϊκή πορεία απαιτεί υπομονή, πειθαρχία, μεθοδικότητα και αντοχή στην αβεβαιότητα. Χρειάζεται να μπορείς να διαβάζεις επί ώρες, να γράφεις και να ξαναγράφεις, να δέχεσαι αυστηρή κριτική και να συνεχίζεις χωρίς να θεωρείς κάθε απόρριψη προσωπική ήττα.
Θα του έλεγα επίσης να μη γίνει ποτέ μονοδιάστατος. Να μάθει μεθοδολογία έρευνας, ξένες γλώσσες, ανάλυση δεδομένων και ψηφιακά εργαλεία, αλλά παράλληλα να καλλιεργήσει την ενσυναίσθηση, τη συνεργασία και την ικανότητα να θέτει ερωτήματα και να εξηγεί σύνθετα ζητήματα με απλό τρόπο. Σήμερα η γνώση παράγεται διεπιστημονικά και σε διεθνή κλίμακα. Επομένως, κανείς δεν προχωρά ουσιαστικά μόνος του.
Τι θα του έκρυβα για να μην τρομάξει; Ίσως τον αριθμό των φορών που θα χρειαστεί να ξαναγράψει το ίδιο κείμενο. Δεν θα του έκρυβα, όμως, την αλήθεια: η διαδρομή είναι απαιτητική, συχνά αργή και όχι πάντοτε δίκαιη και αξιοκρατική. Θα πρόσθετα αμέσως ότι έχει και μια σπάνια ανταμοιβή: σου επιτρέπει να βλέπεις ανθρώπους και ιδέες να εξελίσσονται και μαζί τους να εξελίσσεσαι κι εσύ.
Πώς φαντάζεστε το μέλλον του κλάδου σας τα επόμενα 5–10 χρόνια και πώς νιώθετε που εσείς είστε «μέσα» σε αυτή την εξέλιξη;
Φαντάζομαι το δημόσιο πανεπιστήμιο των επόμενων ετών ακόμη πιο ουσιώδες, αλλά και πολύ πιο απαιτητικό. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παράγει σε δευτερόλεπτα κείμενα, εικόνες και φαινομενικά πειστικές απαντήσεις. Δεν μπορεί, όμως, να υποκαταστήσει την ανθρώπινη ευθύνη για την ακρίβεια, την ερμηνεία, την ηθική κρίση και τις κοινωνικές συνέπειες της γνώσης.
Γι’ αυτό η αποστολή του πανεπιστημιακού δασκάλου δεν θα περιορίζεται στη μετάδοση πληροφοριών και γνώσεων. Θα είναι κυρίως να διδάσκει πώς θέτουμε ολοκληρωμένα και ουσιώδη ερωτήματα, πώς ελέγχουμε μια απάντηση, πώς αναγνωρίζουμε μια προκατάληψη, πώς σταθμίζουμε τα τεκμήρια και πότε οφείλουμε να πούμε «δεν γνωρίζω ακόμη».
Στη δημοσιογραφική εκπαίδευση ειδικότερα ο πήχης θα ανέβει ακόμη περισσότερο. Οι νέοι δημοσιογράφοι θα πρέπει να συνδυάζουν τεχνολογική επάρκεια με ερευνητική μεθοδολογία, διασταύρωση, δεοντολογία και επίγνωση του τρόπου με τον οποίο οι πλατφόρμες διαμορφώνουν την ορατότητα της πληροφορίας. Η έρευνά μου για τον εξελισσόμενο ρόλο των μέσων ενημέρωσης, τη δημοσιογραφία που βασίζεται στην τεχνητή νοημοσύνη, το αυτοματοποιημένο fact-checking και τις πλατφόρμες βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το σημείο συνάντησης.
Νιώθω τυχερός που βρίσκομαι μέσα σε αυτή την αλλαγή, αλλά όχι εφησυχασμένος. Η τεχνολογία δεν είναι ούτε σωτήρας ούτε αναπόφευκτη καταστροφή. Είναι ένα πεδίο επιλογών, συμφερόντων και ευθυνών. Ο ρόλος μας είναι να τη μελετούμε νηφάλια, να αξιοποιούμε τις δυνατότητές της και να αντιστεκόμαστε σε ό,τι αποδυναμώνει την κριτική σκέψη, τη διαφάνεια και την ανθρώπινη αυτονομία.
Στο τέλος της ημέρας, είστε χαρούμενος με την προσφορά σας;
Ναι, είμαι ιδιαίτερα χαρούμενος, αλλά θα απέφευγα τη λέξη «ικανοποιημένος» ή «γεμάτος» αν το τελευταίο σημαίνει ότι θεωρώ πως το έργο μου ολοκληρώθηκε. Στην ακαδημαϊκή ζωή η προσφορά σπάνια μετριέται άμεσα. Μπορεί να βρίσκεται σε ένα άρθρο που θα βοηθήσει έναν άλλο ερευνητή, σε ένα μάθημα που θα αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ένας φοιτητής βλέπει τα μέσα ενημέρωσης και τη δημοσιογραφία ή σε μια συζήτηση που θα τον κάνει να ελέγξει μια πληροφορία πριν τη μεταδώσει.
Με συγκινεί ιδιαίτερα όταν διαπιστώνω ότι παλαιότεροι φοιτητές έχουν εξελιχθεί σε ποιοτικούς επαγγελματίες, ερευνητές ή ενεργούς πολίτες. Εκεί βλέπεις ότι η εκπαίδευση λειτουργεί πολλαπλασιαστικά: δεν επηρεάζεις μόνο έναν άνθρωπο, αλλά και τις κοινότητες στις οποίες εκείνος θα εργαστεί και θα παρέμβει.
Η χαρά, επομένως, δεν προέρχεται από την αίσθηση προσωπικής αυθεντίας. Προέρχεται από τη συμμετοχή σε μια αλυσίδα γνώσης που ξεκίνησε πριν από εμάς και θα συνεχιστεί μετά από εμάς. Αυτό σε προσγειώνει και, ταυτόχρονα, σου δίνει δύναμη να συνεχίσεις.
Θα σκεφτόσασταν να αλλάξετε εντελώς δουλειά ή καριέρα, και γιατί;
Όχι, δεν θα άλλαζα το επάγγελμα του πανεπιστημιακού δασκάλου γιατί στα μάτια μου είναι το πιο δημιουργικό κα πολυδιάστατο όλων των εποχών. Όχι επειδή είναι εύκολο ή ιδανικό, αλλά επειδή μου επιτρέπει να συνδυάζω όσα θεωρώ ουσιώδη: την έρευνα, τη διδασκαλία, τη δημοσιογραφία, τον δημόσιο διάλογο και τη συνεχή επαφή με ανθρώπους που βρίσκονται στην αρχή της δικής τους διαδρομής.
Σε μια εποχή που συχνά μοιάζει δυστοπική - με πολέμους, παραπληροφόρηση, πόλωση, κλιματική κρίση και τεχνολογικές ανατροπές - το δημόσιο πανεπιστήμιο παραμένει ένας χώρος στον οποίο μπορούμε να επιβραδύνουμε δημιουργικά, να ελέγξουμε τα δεδομένα και να σκεφτούμε πριν αποφανθούμε. Για μένα, αυτή η καθημερινή επιστροφή στη γνώση και στον διάλογο λειτουργεί πράγματι ως ελιξίριο ζωής.
Αν άλλαζα κάτι, δεν θα ήταν η ουσία του επαγγέλματος αλλά ο τρόπος με τον οποίο την υπηρετώ: θα αναζητούσα συνεχώς νέες μεθόδους, δεξιότητες και συνεργασίες. Γιατί το να παραμένεις πανεπιστημιακός δάσκαλος δεν σημαίνει να μένεις ίδιος. Σημαίνει να δέχεσαι ότι θα είσαι, σε όλη σου τη ζωή, και δάσκαλος και μαθητής. Ο Καθηγητής πανεπιστημίου δεν είναι ο άνθρωπος που έχει όλες τις απαντήσεις. Είναι εκείνος που έχει εκπαιδευτεί να μην εμπιστεύεται τις εύκολες ή γρήγορες απαντήσεις - ούτε καν τις δικές του.
