«Οι σχέσεις που δημιουργούμε με τα ζώα είναι σύνδεση εμπιστοσύνης -Που κάνει την απώλεια αβάστακτη»

Για τους επισκέπτες, μια τίγρη ή ένα τσιτάχ είναι μια εικόνα που μπορεί να θυμούνται για καιρό. Για τη Μυρτώ Μικρογεωργίου είναι μέρος της καθημερινότητάς της: ένα ζώο του οποίου γνωρίζει τις συνήθειες, τη συμπεριφορά και τις μικρές αλλαγές που μπορεί να υποδηλώνουν ότι χρειάζεται βοήθεια. Η δουλειά της περιλαμβάνει ταΐσματα, καθαρισμούς, συνεχή παρατήρηση και συνεργασία με τους κτηνιάτρους, αλλά και προετοιμασία δραστηριοτήτων που κρατούν τα ζώα απασχολημένα και ενισχύουν τη φυσική τους συμπεριφορά.

Η πρώτη της επαφή με το Αττικό Ζωολογικό Πάρκο έγινε μέσα από μια δίμηνη πρακτική άσκηση. Όταν αυτή ολοκληρώθηκε, συνέχισε να πηγαίνει για άλλους δύο μήνες, εθελοντικά, επειδή δεν ήθελε να σταματήσει. Αργότερα, έχοντας εργαστεί σε διαφορετικό χώρο, αναζήτησε στη μνήμη της την τελευταία φορά που είχε φύγει από τη δουλειά νιώθοντας πραγματικά όμορφα. Η απάντηση την έφερε ξανά στο πάρκο.

Έξι χρόνια μετά, περιγράφει ένα επάγγελμα πολύ πιο απαιτητικό από την εικόνα του ανθρώπου που απλώς «περνά τη μέρα του με ζώα». Υπάρχουν βάρη που πρέπει να μεταφερθούν, χώροι που χρειάζονται συντήρηση και εργασίες που δεν αναβάλλονται λόγω καύσωνα, κρύου ή καταιγίδας. Υπάρχει, όμως, και η συναισθηματική πλευρά: ο δεσμός που δημιουργείται μέσα από την καθημερινή φροντίδα και κάνει κάθε απώλεια δύσκολη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τα άγρια ζώα αντιμετωπίζονται ως κατοικίδια.

Η Μυρτώ Μικρογεωργίου μιλά στο Newsbomb για όσα δεν βλέπει ο επισκέπτης, για την εμπειρία της φροντίδας του λευκού μικρού τίγρη που βρέθηκε εγκαταλελειμμένο έξω από το πάρκο και για τους προβληματισμούς που συνοδεύουν τη ζωή των ζώων σε περιορισμένο περιβάλλον. Εξηγεί τι απαιτεί το επάγγελμά της, τι θα συμβούλευε έναν νέο φροντιστή και γιατί, για την ίδια, η δουλειά δεν περιορίζεται σε μια σειρά από καθημερινά καθήκοντα.

Διαβάστε τη συνέντευξη

Newsbomb: Τι ήταν αυτό που σας έκανε αρχικά να διαλέξετε αυτό το επάγγελμα – και τι είναι αυτό που σας κρατάει ακόμα σε αυτό;

Μυρτώ Μικρογεωργίου: Σπούδασα Βιοτεχνολογία και με ενδιέφεραν περισσότερο τα μαθήματα που είχαν σχέση με τα ζώα, όπως η ζωολογία. Μίλησα με μια καθηγήτρια, γιατί ήθελα να ασχοληθώ με μεγάλα θηλαστικά. Εκείνη την περίοδο υπήρχε ένα ερευνητικό πρόγραμμα για την αύξηση του πληθυσμού του λύκου στην Ελλάδα.

Μέσα από αυτό γνώρισα ένα άτομο που συνεργαζόταν με ομάδα η οποία τοποθετούσε κάμερες νυκτός στην Πάρνηθα, για την παρακολούθηση των λύκων. Εργαζόταν και στο Αττικό Ζωολογικό Πάρκο, οπότε κάπως έτσι αποφάσισα να κάνω εκεί την πρακτική μου. Η πρώτη μου επαφή με το επάγγελμα ήταν αυτή η δίμηνη πρακτική άσκηση. Εκεί κατάλαβα ότι μου ταίριαζε η δουλειά με τα ζώα. Σήμερα, αυτό που με κρατάει είναι ότι δεν τα γνωρίζεις απλώς ως είδη· μέσα από την καθημερινή παρατήρηση μαθαίνεις το κάθε ζώο ξεχωριστά.

Αν σας ζητούσα να περιγράψετε «μια μέρα στη δουλειά σας» σε κάποιον που δεν ξέρει τίποτα για το αντικείμενο, τι θα του λέγατε;

Η μέρα ξεκινάει με ταΐσματα των ζώων και καθαρισμούς των χώρων. Στη συνέχεια περιλαμβάνει εμπλουτισμούς, αυτό που ονομάζουμε enrichment: αντικείμενα, παιχνίδια και μυρωδιές που ενισχύουν τη φυσική τους συμπεριφορά. Υπάρχουν επίσης εκπαιδευτικά προγράμματα, ξεναγήσεις, συνεργασία για την ιατρική περίθαλψη και, φυσικά, παρατήρηση.

Στη δική μου ομάδα ασχολούμαστε με αιλουροειδή και μαϊμούδες. Είμαστε πέντε άτομα μαζί με τον υπεύθυνο. Στην αρχή μαθαίνεις να κάνεις όλες τις δουλειές και στη συνέχεια ο υπεύθυνος κατανέμει τις αρμοδιότητες, ανάλογα με την εμπειρία και τις ανάγκες των ζώων.

Το πρωί πηγαίνουμε στην κουζίνα και φορτώνουμε στα αμαξάκια μας την τροφή, η οποία έχει ετοιμαστεί από την προηγούμενη μέρα. Αν εκείνη τη μέρα δουλεύω στα μεγάλα αιλουροειδή, πηγαίνω πάντα με δεύτερο άτομο, για λόγους ασφαλείας. Δεν έχουμε άμεση επαφή μαζί τους· υπάρχει πάντα διαχωρισμός.

Πρώτα καλούμε το ζώο να μπει στον εσωτερικό χώρο. Έχουν μάθει τη διαδικασία, ξέρουν ότι θα φάνε και συνήθως έρχονται από μόνα τους. Είναι περισσότερο μια συνεργασία. Την ώρα του ταΐσματος ελέγχουμε ότι είναι καλά και ότι δεν υπάρχει κάτι ασυνήθιστο. Για παράδειγμα, σήμερα παρατήρησα ότι τα νύχια ενός από τα δύο τσιτάχ ήταν λίγο πιο μακριά από το φυσιολογικό. Θα βγάλω μια φωτογραφία και θα τη στείλω στους κτηνιάτρους, ώστε να αξιολογήσουν αν χρειάζεται να το δουν από κοντά. Εμείς παρατηρούμε και μεταφέρουμε την πληροφορία· εκείνοι κρίνουν τι χρειάζεται.

Όταν τα ζώα βρίσκονται στον εσωτερικό χώρο, καθαρίζουμε τον εξωτερικό από κόπρανα, υπολείμματα τροφής και υλικά που έχουμε χρησιμοποιήσει για τον εμπλουτισμό. Ελέγχουμε επίσης ότι δεν υπάρχει κάτι αιχμηρό ή επικίνδυνο. Αφού βγούμε εμείς, μπορεί να βγει το ζώο. Αν δεν θέλει, έχει την επιλογή να παραμείνει μέσα.

Ο εμπλουτισμός μπορεί να είναι ένα χάρτινο κουτί, τροφή σε διαφορετικά σημεία ή μυρωδιές από άλλα ζώα. Μπορεί, για παράδειγμα, να μεταφέρουμε στον χώρο του τσιτάχ κόπρανα από μια ζέβρα, ώστε να μυρίσει κάτι που θα συναντούσε και στη φύση. Είναι ένας τρόπος να αποκτήσει ενδιαφέρον η μέρα του.

Με τις μαϊμούδες της ομάδας μας μπαίνουμε στον χώρο για τις καθημερινές εργασίες, αλλά και εκεί παρατηρούμε διαρκώς τις σχέσεις τους. Υπάρχει ιεραρχία και επεμβαίνουμε μόνο όταν είναι απαραίτητο. Μετά τον πρωινό έλεγχο ακολουθούν οι υπόλοιποι καθαρισμοί, η προετοιμασία για την επόμενη μέρα και η συντήρηση των χώρων, από κλαδέματα μέχρι ποτίσματα.

Ποια θεωρείτε τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα και ποια τα πιο δύσκολα ή σκοτεινά σημεία της δουλειάς σας, όπως τα ζείτε στην πράξη;

Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα μπορεί να γίνει και το πιο δύσκολο σημείο: η σχέση με τα ζώα. Όταν έχεις να κάνεις με ζωντανούς οργανισμούς, η απώλεια είναι αναπόφευκτη και μπορεί να είναι πάρα πολύ σκληρή.

Όταν ξεκίνησα πριν από έξι χρόνια, υπήρχαν ζώα που ήταν ήδη ηλικιωμένα. Ήξερα τι να περιμένω, ότι κάποια στιγμή θα πληγωθώ. Παρ’ όλα αυτά, για μένα η απώλεια δεν συνηθίζεται. Έχω μάθει να τη διαχειρίζομαι, αλλά δεν είναι κάτι που μπορείς να πιέσεις τον εαυτό σου να πάψει να αισθάνεται.

Κάποιοι φροντιστές μπορεί να επιλέγουν να κρατούν μεγαλύτερη συναισθηματική απόσταση, να βλέπουν τη δουλειά πιο επιστημονικά, ώστε να μην πληγωθούν. Εγώ δεν μπορώ να το αντιμετωπίσω έτσι. Όταν έρχεται μια απώλεια, είναι σκληρό και βαρύ. Είναι κάτι που μπορεί να πάρεις μαζί σου στο σπίτι, να το σκέφτεσαι και να αναρωτιέσαι αν θα μπορούσαν να είχαν εξελιχθεί διαφορετικά τα πράγματα. Όπως συμβαίνει με κάθε σχέση που έχει να κάνει με έναν ζωντανό οργανισμό.

Ποια είναι η πιο ιδιαίτερη ή απρόσμενη εμπειρία που σας έχει τύχει στη δουλειά – ένα περιστατικό που θυμάστε και σήμερα;

Το λευκό τιγράκι που βρέθηκε παρατημένο έξω από το πάρκο. Λόγω έλλειψης ενός εξειδικευμένου φορέα, χρειάστηκε να αναλάβει το πάρκο τη φιλοξενία του. Ήταν ένα ιδιαίτερα έντονο περιστατικό και, λόγω της ηλικίας και της κατάστασης της υγείας του, χρειαζόταν πολύ ιδιαίτερους χειρισμούς. Αυτό με έκανε να δεθώ περισσότερο μαζί του.

Το ότι είχαν στραφεί πάνω μας τα φώτα της δημοσιότητας ήταν το τελευταίο πράγμα που με ένοιαζε. Όλη μου η προσοχή ήταν στο να μπορώ να δω ακόμη και την παραμικρή λεπτομέρεια. Οι φροντιστές παρατηρούμε τη συμπεριφορά και μεταφέρουμε στους κτηνιάτρους οτιδήποτε εντοπίσουμε. Εκείνο το διάστημα όλη μου η ζωή περιστράφηκε γύρω από αυτό. Ακόμη και όταν έφευγα από τη δουλειά, προσπαθούσα να προσέχω τον εαυτό μου και να είμαι ξεκούραστη, ώστε την επόμενη μέρα να μπορώ να είμαι απόλυτα συγκεντρωμένη.

Για την απόφαση που ακολούθησε συγκροτήθηκε επιτροπή με τη συμμετοχή του υπουργείου Περιβάλλοντος. Δεν ήταν μια απόφαση που μπορούσαν να πάρουν μόνοι τους οι κτηνίατροι του πάρκου, καθώς το ζώο δεν ανήκε στο πάρκο. Εμείς είχαμε αναλάβει τη φιλοξενία του.

Από όσα είχα δει, εμπιστεύτηκα ότι η απόφαση που πάρθηκε ήταν η σωστή για το ζώο, ότι τουλάχιστον θα έπαυε να υποφέρει. Αυτό, όμως, δεν έκανε εύκολη την προσωπική διαχείριση. Η προετοιμασία μου για εκείνη τη μέρα ήταν πολύ δύσκολη. Οι φροντιστές που το προσέχαμε βλέπαμε πόσο άσχημη ήταν η κατάστασή του. Το να βλέπεις ένα ζώο που νοιάζεσαι να υποφέρει είναι κάτι που δεν θα ήθελα να ζει κανείς. Είναι μια εμπειρία που θα θυμάμαι για πολλά χρόνια.

Έχω ξαναζήσει την απώλεια και από τότε, όπως με τον Άργο, τον πατέρα των τριών μικρών τίγρεων. Ήταν μαζί μας μόνο για λίγους μήνες, αλλά ακόμη και αυτό το διάστημα αρκεί για να δεθείς με ένα ζώο.

Ποιο είναι το μεγαλύτερο λάθος ή κλισέ που πιστεύει ο πολύς κόσμος για το επάγγελμά σας και δεν ισχύει στην πραγματικότητα;

Ότι τα πάρκα είναι μόνο για διασκέδαση. Ο κόσμος βλέπει κυρίως την εξωτερική εικόνα, αλλά πίσω από αυτή υπάρχουν η ερευνητική δουλειά, η οικονομική υποστήριξη οργανώσεων και προγραμμάτων διατήρησης της βιοποικιλότητας και ένα εκπαιδευμένο προσωπικό που μπορεί να διαχειριστεί περιστατικά εντός και εκτός του πάρκου.

Υπάρχουν συνεργασίες με οργανώσεις που ασχολούνται με την προστασία και την περίθαλψη άγριων ζώων, όπως η ΑΝΙΜΑ και η MOm. Στο πάρκο υπάρχει κέντρο περίθαλψης για φώκιες, όπου οι άνθρωποι που συμμετέχουν στο πρόγραμμα μπορεί να χρειάζεται να παραμένουν και τη νύχτα, επειδή τα ταΐσματα γίνονται ανά τέσσερις ώρες.

Η εκπαίδευση των φροντιστών έχει σημασία και γι’ αυτά τα περιστατικά. Μαθαίνουμε χειρισμούς που μπορούν να χρειαστούν είτε για ζώα της ελληνικής πανίδας είτε για ζώα που φιλοξενούνται στο πάρκο. Για παράδειγμα, μια ορφανή φώκια μπορεί να φιλοξενηθεί για ένα διάστημα, να δεχτεί την απαραίτητη φροντίδα και στη συνέχεια να απελευθερωθεί.

Για μένα υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα σε αυτή τη δουλειά και σε χώρους όπου ένα άγριο ζώο χρησιμοποιείται απλώς για να φωτογραφηθεί ή να το χαϊδέψει κάποιος. Τέτοιες πρακτικές τις κατακρίνω απολύτως. Αυτό που θέλουμε εμείς είναι να προσφέρουμε στα ζώα την καλύτερη ζωή που μπορούμε, να φροντίζουμε την υγεία τους και να συμμετέχουμε στη διατήρηση των ειδών.

Το γεγονός ότι τα ζώα ζουν σε ένα περιορισμένο περιβάλλον και όχι στη φύση είναι κάτι ωστόσο που σας προβληματίζει ως φροντίστρια;

Σίγουρα. Σε όλους τους φροντιστές περνάει αυτή η σκέψη. Οι περισσότεροι άνθρωποι που ασχολούνται με αυτό το επάγγελμα το κάνουν έχοντας ως απώτερο στόχο τη διατήρηση των ειδών, επομένως δεν γίνεται να μην τους απασχολεί.

Κι εμείς θα θέλαμε να δούμε τα ζώα στο φυσικό τους περιβάλλον. Για να συμβεί, όμως, αυτό χρειάζονται κατάλληλες συνθήκες και διαθέσιμος χώρος. Όταν το φυσικό περιβάλλον καταστρέφεται, όπως συμβαίνει στη Σουμάτρα με την παραγωγή φοινικέλαιου, αυτό γίνεται πολύ δύσκολο. Δεν παίρνεις απλώς ένα ζώο και το αφήνεις ελεύθερο. Υπάρχουν συγκεκριμένες διαδικασίες και επιστήμονες που αξιολογούν τι χρειάζεται να γίνει και αν οι συνθήκες είναι κατάλληλες.

Στα πάρκα που λειτουργούν κάτω από την ομπρέλα της EAZA υπάρχουν προϋποθέσεις για τους χώρους, τη διατροφή και τη διαχείριση των ζώων. Υπάρχει επίσης σχεδιασμός για την αναπαραγωγή, ώστε να διατηρείται ένας υγιής πληθυσμός. Ο επισκέπτης αποτελεί οικονομική στήριξη, αλλά πίσω από αυτό υπάρχουν προγράμματα με στόχο τη διατήρηση των ειδών. Δεν είναι απλώς «έχουμε κάποια ζώα για να τα δει ο κόσμος».

Αν ερχόταν σήμερα ένας νέος και σας έλεγε «θέλω να κάνω τη δουλειά σας», τι θα τον συμβουλεύατε – και τι θα του κρύβατε για να μην τρομάξει;

Θα τον συμβούλευα να έχει υπομονή και να δώσει χρόνο, αν πραγματικά έχει πάθος για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και βλέπει έναν απώτερο στόχο σε αυτό που κάνει. Αυτό που ίσως θα του έκρυβα για να μην τρομάξει είναι το πόσο χειρωνακτική είναι η δουλειά. Πολύς κόσμος τη βλέπει ρομαντικά: «Θα δουλέψω με ζώα». Στην πράξη, όμως, αντιμετωπίζουμε κρύο, καύσωνα και καταιγίδες. Οι εργασίες πρέπει να γίνουν ανεξάρτητα από τον καιρό.

Χρειάζεται πολλή προετοιμασία για την τροφή, τον εμπλουτισμό και τους καθαρισμούς. Πολλές ώρες της ημέρας είσαι μακριά από τα ζώα, αλλά κάνεις κάτι γι’ αυτά. Δεν έχεις συνεχώς την ευχαρίστηση της άμεσης παρουσίας τους. Υπάρχουν βάρη που πρέπει να σηκώσεις, από μια μπάλα άχυρο μέχρι ένα ξύλο που έχει πέσει. Υπάρχουν κλαδέματα, συντήρηση των χώρων και βαριά αντικείμενα που χρησιμοποιούμε για τον εμπλουτισμό. Χρειάζεται δύναμη και το σώμα σου πρέπει να μάθει να ακολουθεί αυτή τη διαδικασία.

Θυμάμαι ότι τους πρώτους τέσσερις μήνες η κούραση ήταν πρωτόγνωρη για μένα. Με δυσκόλευε και το πρωινό ξύπνημα. Με τον χρόνο, όμως, μαθαίνεις να το διαχειρίζεσαι και προσαρμόζεται και το σώμα σου.

Ίσως δεν θα του έλεγα από την αρχή ούτε πόσο δυνατή μπορεί να γίνει η σύνδεση με τα ζώα. Όταν φροντίζεις πολλά ζώα, θα συναντήσεις και την απώλεια πιο συχνά. Και όταν χρειάζεται να βοηθήσεις στην ιατρική περίθαλψη, πρέπει να μπορείς να παραμείνεις συγκροτημένος, για να βοηθήσεις τον κτηνίατρο και το ίδιο το ζώο. Σίγουρα θέλει γερό στομάχι αυτή η δουλειά.

Πώς φαντάζεστε το μέλλον του κλάδου σας τα επόμενα 5–10 χρόνια και πώς νιώθετε που εσείς είστε «μέσα» σε αυτή την εξέλιξη;

Πιστεύω ότι, όσο μεγαλώνει το πρόβλημα της εξαφάνισης των ειδών, θα αυξάνεται και η ανάγκη τα ζωολογικά πάρκα να δράσουν, πάντα σε συνεργασία με άλλες οργανώσεις, δημόσιες ή ιδιωτικές. Θεωρώ ότι θα έχουν ρόλο στη διαχείριση κρίσεων που αφορούν τη διατήρηση των ειδών στη φύση. Έχουμε ευθύνη, τόσο οι φροντιστές όσο και οι οργανισμοί των πάρκων, να είμαστε έτοιμοι για ό,τι προκύψει.

Τα επόμενα δέκα χρόνια πιστεύω ότι θα εμφανιστούν καινούργια ζητήματα, που αυτή τη στιγμή μπορεί να μην περνούν καν από το μυαλό μου. Γι’ αυτό χρειάζεται προετοιμασία, συνεργασία και ετοιμότητα.

Στο τέλος της ημέρας, είστε χαρούμενη με την προσφορά σας;

Τα βλέπω να είναι υγιή και χαίρομαι. Τα βλέπω να δημιουργούν δεσμούς το ένα με το άλλο, να αναπαράγονται, να κάνουν οικογένειες, και όλα αυτά τα χαίρομαι, τα περιμένω. Νιώθω ότι κάτι κάνουμε καλά κι εμείς.

Προφανώς δεν τα βλέπω ως κατοικίδια. Αλλά όταν αφιερώνεις τόσο χρόνο, τόση ενέργεια και καθημερινή προσπάθεια, από ένα σημείο και μετά δεν είναι απλώς δουλειά. Είναι σχέσεις.

Εγώ προσωπικά νιώθω ότι η δουλειά μου είναι πολύ καλύτερη όταν υπάρχει αυτή η σχέση με τα ζώα. Ξέρω ότι ο δεσμός που δημιουργώ μπορεί να με πληγώσει, αλλά έτσι δίνω το 100% του εαυτού μου.

Θα σκεφτόσασταν να αλλάξετε εντελώς δουλειά ή καριέρα, και γιατί;

Έχω εργαστεί σε έναν διαφορετικό χώρο, όπου δεν ένιωθα την ίδια ικανοποίηση. Όταν επέστρεψα στην Ελλάδα, προσπάθησα να θυμηθώ πότε ήταν η τελευταία φορά που είχα φύγει από τη δουλειά μου και είχα νιώσει πραγματικά όμορφα. Η πρώτη σκέψη που μου ήρθε ήταν το πάρκο. Έτσι αποφάσισα να επιστρέψω.

Ακόμη και όταν έκανα την πρακτική μου, θυμάμαι ότι δεν ήθελα να φύγω. Είχε ολοκληρωθεί και συνέχισα να πηγαίνω για άλλους δύο μήνες, εθελοντικά. Νομίζω ότι αυτό ήταν το πρώτο σημάδι πως είχα βρει κάτι που πραγματικά μου ταίριαζε.

Αυτό που με κρατάει ακόμα στη δουλειά μου είναι οι σχέσεις που δημιουργούνται με τα ζώα. Μετά από τόσα χρόνια δεν είναι απλώς φροντίδα. Είναι το να ξέρεις τις συμπεριφορές τους, τους χαρακτήρες τους, τι τους αρέσει και τι όχι. Η σύνδεση με ένα ζώο απαιτεί υπομονή, παρατήρηση και σεβασμό. Και τελικά σε μαθαίνει να βλέπεις πέρα από τον άνθρωπο.

Διαβάστε επίσης