Τα άγνωστα θύματα του Πολυτεχνείου: Οι 1.100 τραυματίες
Το φύλο, οι ηλικίες, τα επαγγέλματα και άλλα στοιχεία για τους 1.100 και πλέον τραυματίες του Πολυτεχνείου
Snapshot
- Περισσότεροι από 1.100 πολίτες τραυματίστηκαν κατά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου το 1973, με τον πραγματικό αριθμό πιθανόν να είναι μεγαλύτερος λόγω μη καταγραφών.
- Το 80% των τραυματιών ήταν άντρες και το 20% γυναίκες, με το 60% να είναι ηλικίας 18-30 ετών και σημαντική παρουσία εργατών, μαθητών και φοιτητών.
- Το 78% των τραυματισμών προκλήθηκε από αστυνομικούς και χωροφύλακες, ενώ το 22% από στρατιωτικούς, με τα τραύματα να προέρχονται κυρίως από πυρά, ξυλοδαρμούς και δακρυγόνα.
- Οι τραυματισμοί σημειώθηκαν κυρίως στην οδό Πατησίων και το κέντρο της Αθήνας, με τις περισσότερες σοβαρές επιθέσεις να λαμβάνουν χώρα στα γεγονότα της 16ης και 17ης Νοεμβρίου.
- Υπήρξαν 76 τραυματίες από πυροβολισμούς σε ζωτικά σημεία που σώθηκαν λόγω άμεσης ιατρικής φροντίδας, ενώ πολλοί τραυματίες υπέστησαν μακροχρόνιες αναπηρίες ή προβλήματα υγείας.
Με τον όρο «εξέγερση του Πολυτεχνείου» έμειναν στην ιστορία τα γεγονότα που ξεκίνησαν την Τετάρτη 14 Νοεμβρίου 1973 με την κατάληψη του κτιρίου του ΕΜΠ στην οδό Πατησίων από μερικούς φοιτητές, στους οποίους αργότερα προστέθηκαν μαθητές και πολιτικοποιημένοι εργάτες κορυφώθηκαν στις 3 π.μ. της Παρασκευής 16 προς Σάββατο 17 Νοεμβρίου 1973, με την είσοδο του άρματος μάχης ΑΜΧ - 30, γαλλικής κατασκευής, με αριθμό κυκλοφορίας ΕΣ 84337 και συνεχίστηκαν, με μικρότερη ένταση, ως και τη Δευτέρα 19 Νοεμβρίου 1973.
Ένας από τους ανθρώπους που γνωρίζουν όσο ελάχιστοι, το θέμα του Πολυτεχνείου είναι ο Λεωνίδας Καλλιβρετάκης. Φοιτητής της Φιλοσοφικής κι ο ίδιος τότε, με αντιδικτατορική δράση είχε υποστεί διώξεις από το στρατιωτικό καθεστώς της 21ης Απριλίου. Από το 1988 ως το 2020 εργάστηκε στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (από το 2001 ως διευθυντής ερευνών). Στο βιβλίο του “ΤΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ” (Β’ Έκδοση, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΘΕΜΕΛΙΟ, 2024) καταγράφει πολλά άγνωστα γεγονότα της εξέγερσης και μαρτυρίες που βλέπουν για πρώτη φορά το φως της δημοσιότητας. Ο Καλλιβρετάκης ξεκίνησε τη συλλογή στοιχείων, αμέσως μετά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου. Από το 2001 ως το 2003 η έρευνα έγινε συστηματικά, σου πλαίσιο του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, ενώ στη συνέχεια αποτέλεσε αυτοτελές έργο στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών.
Ο Καλλιβρετάκης έχει καταλήξει σ’ έναν προσωρινό κατάλογο 26 νεκρών. Για τους “νεκρούς του Πολυτεχνείου” έχει γίνει πολύ μεγάλη συζήτηση. Αν και έχουν περάσει 53 χρόνια από τα γεγονότα, δεν είναι βέβαιο ότι έχουν καταγραφεί όλοι και ίσως ποτέ να μην μάθουμε τον πραγματικό αριθμό των θυμάτων. Εκτός όμως από τους νεκρούς του Πολυτεχνείου υπήρχαν και άλλα θύματα, οι τραυματίες. Μερικοί από αυτούς υπέκυψαν στα σοβαρά τραύματά τους, ακόμα και μήνες μετά τον τραυματισμό τους στο Πολυτεχνείο και συμπεριλαμβάνονται στους νεκρούς. Άλλοι και άλλες, τραυματίστηκαν μεν σοβαρά, αλλά επέζησαν. Κάποιοι όμως με χρόνια προβλήματα υγείας., ακόμα και με βαριές μορφές αναπηρίας. Τέλος, πολλοί τραυματίστηκαν ελαφρά και μετά την ιατρική περίθαλψή τους συνέχισαν τη ζωή τους έχοντας όμως πάντα τις οδυνηρές εμπειρίες από τον τραυματισμό τους και όλα όσα έζησαν τον Νοέμβριο του 1973. Σε αυτούς αφιερώνει το κεφάλαιο “ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ” του βιβλίου του ο Λεωνίδας Καλλιβρετάκης.
Οι τραυματίες του Πολυτεχνείου - Γιατί πιστεύεται ότι ήταν περισσότεροι από 1.103 που αναφέρει ο Εισαγγελέας Τσεβάς;
Αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση ξεκίνησε δικαστική έρευνα για τα θύματα του Πολυτεχνείου. Ανατέθηκε στον Εισαγγελέα Δημήτριο Τσεβά, έναν εξαίρετο δικαστικό λειτουργό που σκοτώθηκε σε τροχαίο στις 26 Μαρτίου 1993. Εκτός από τους νεκρούς που κατέγραψε τότε ο Τσεβάς και ήταν 18 (αργότερα ο αριθμός τους διευρύνθηκε από τις έρευνες του Εισαγγελέα Ιωάννη Ζαγίνη το 1976, του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη κ.ά.) πιστοποίησε την ύπαρξη και άλλων 1.103 πολιτών που τραυματίστηκαν στα γεγονότα του Πολυτεχνείου, με βάση καταστάσεις που έλαβε από νοσοκομεία, κλινικές και κάποιους ιδιώτες γιατρούς. Ο Εισαγγελέας Τσεβάς κάνει όμως μνεία για “ανεξακρίβωτου πλήθος ετέρων πολιτών”, οι οποίοι “ή εφυγαδεύοντο υπό των ιατρών ή ενοσηλεύονται οίκοι (= στο σπίτι) ή και ουδαμού προς νοσηλεία κατέφυγαν, φοβούμενοι προφανώς δυσαρέστους δι’ αυτούς ή τας οικογένειάς των εξελίξεις”.
Το κλίμα τρομοκρατίας που επικρατούσε εκείνες τις ημέρες έγινε ακόμα χειρότερο με τη διαταγή (17/11) από τον τότε Αρχηγό των ΕΔ Στρατηγό Ζαγοριανάκο, με την οποία απαγόρευε ρητά “την προσωρινήν περίθαλψιν κατ’ οίκον προσώπων μη ενοικούντων μετά της οικογένείας ήτις παρέχει των περίθαλψιν, εάν τούτο δεν δηλωθεί εντός τριών ωρών εις την οικείαν αστυνομική αρχήν”. Οι παραβάτες θα παραπέμπονταν “ενώπιον των Εκτάκτων Στρατοδικείων”.
Πάντως, τόσο στον Γαλλικό Μάη του 1968, όσο και στο Αμερικανικό Κίνημα 1964-1973, οι τραυματίες ήταν πολλαπλάσιοι των νεκρών και οι μη νοσηλευθέντες τραυματίες, πολλαπλάσιοι των νοσηλευθέντων. Και μάλιστα σε χώρες (Γαλλία, ΗΠΑ) σαφώς πολύ πιο δημοκρατικές από την Ελλάδα του 1973…
Το φύλο, οι ηλικίες και τα επαγγέλματα των τραυματιών
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει ο Λ. Καλλιβρετάκης το 80% των τραυματιών ήταν άντρες και το 20% γυναίκες. Το 60% των τραυματιών ήταν άτομα μεταξύ 18 και 30 ετών, το 26% άτομα ηλικίας άνω των 30 ετών και το 13% άτομα κάτω των 18 ετών. Το 21% των τραυματιών ήταν εργάτες διαφόρων ειδικοτήτων, κυρίως οικοδόμοι (ελαιοχρωματιστές, μαραγκοί, υδραυλικοί, σιδεράδες, ηλεκτρολόγοι κ.ά.), αλλά και φαναρτζήδες, τσαγκάρηδες, λιθογράφοι, ναυτεργάτες κ.ά. Μερικοί από αυτούς εργάζονταν και παράλληλα φοιτούσαν σε νυχτερινά Γυμνάσια και τεχνικές σχολές.
Το 17% ήταν μαθητές και μαθήτριες και το 15% φοιτητές και φοιτήτριες. Το 9% ήταν ιδιωτικοί υπάλληλοι και το 8% μικροεπιχειρηματίες και ελεύθεροι επαγγελματίες (λογιστές, βιοτέχνες, έμποροι, ασφαλιστές, αργυροχρυσοχόοι, μοδίστρες, κουρείς, ζαχαροπλάστες, κρεοπώλες, ψητοπώλες κ.ά.). Σε ποσοστά κάτω από 4% υπήρχαν δημόσιοι υπάλληλοι (κυρίως υπάλληλοι υπουργείων, αλλά και εκπαιδευτικοί), γιατροί, νοσηλεύτριες, δικηγόροι, δημοσιογράφοι και καλλιτέχνες (σκηνοθέτες, ηθοποιοί, ζωγράφοι κ.ά.). Τέλος, το 13% των τραυματισμένων γυναικών ήταν νοικοκυρές, οι περισσότερες δε από αυτές ήταν άνω των 40 ετών.
Πώς και από ποιους προήλθαν οι τραυματισμοί;
Το 14% των τραυματισμών προήλθε από δακρυγόνα (από τα οποία 3 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους), το 26% από ξυλοδαρμούς και χτυπήματα, κυρίως με κλομπ (6 νεκροί) και το 58% από πυρά (17 νεκροί), ενώ υπήρχαν και τραυματισμοί κατά την εισβολή του άρματος μάχης στο Πολυτεχνείο (Καλλιόπη Ρηγοπούλου, Σωτήρης Κοκκίνης, Νίκος Πατσαβός), καθώς και από ξιφολόγχη στρατιώτη (Γιώργος Χωριανόπουλος). Το 78% των τραυματισμών προκλήθηκε από αστυνομικούς και χωροφύλακες και το 22% από στρατιωτικούς. Το 45% των τραυματισμών έγινε την Παρασκευή 16/11 (υπήρχαν και 10 νεκροί), το Σάββατο 17/11, το ποσοστό ήταν ίδιο (45%), ενώ υπήρχαν και 10 νεκροί. Τέλος από 18-22 Νοεμβρίου, 6 άτομα, έχασαν τη ζωή τους και τραυματίστηκαν αρκετοί (το 10% του συνόλου των τραυματιών). Το 61% των τραυματισμών σημειώθηκε στην οδό Πατησίων και τις παρόδους της, το 35% στο κέντρο της Αθήνας (από την Πλατεία Ομονοίας ως την Πλατεία Συντάγματος και στις οδούς Αλεξάνδρας, Αχαρνών και Γ’ Σεπτεμβρίου) και ένα ποσοστό 4% στις συνοικίες εκτός του κέντρου.
Υπήρχε ανθρωποκτόνος πρόθεση στα χτυπήματα κατά των τραυματιών;
76 άτομα τραυματίστηκαν από πυρά, στο κεφάλι, στο στήθος και την κοιλιά. Σώθηκαν από τύχη, γιατί δεν πλήγηκε κάποιο ζωτικό τους όργανο, μεταφέρθηκαν έγκαιρα σε νοσοκομεία και εγχειρίστηκαν επιτυχώς από ικανούς και ευσυνείδητους γιατρούς. Αν κάτι απ’ όλα αυτά δεν συνέβαινε θα είχαμε ως και 100 νεκρούς… Ενδιαφέρον στοιχείο τέλος είναι ότι οι πολίτες προσπαθούσαν να διαφύγουν όταν έρχονταν αντιμέτωποι με αστυνομικούς και χωροφύλακες (έτσι εξηγείται ότι το 9% των τραυματισμών προήλθε από πυρά στην πλάτη), ενώ αντιμετώπιζαν “κατά μέτωπο” τα στρατιωτικά τμήματα, καθώς φαίνεται ότι δεν περίμεναν άμεση επίθεση από αυτά…