Explainer: Υπνοθεραπεία, μύθοι και αλήθειες: Τι είναι, πού μπορεί να βοηθήσει και τι λέει η επιστήμη

Η υπνοθεραπεία δεν είναι «μαγικό» εργαλείο, ούτε μια διαδικασία κατά την οποία ο άνθρωπος κοιμάται, χάνει τον έλεγχο ή γίνεται υποχείριο του θεραπευτή. Πρόκειται για μια θεραπευτική παρέμβαση που αξιοποιεί την ύπνωση —μια κατάσταση αυξημένης συγκέντρωσης και χαλάρωσης— στο πλαίσιο της ψυχοθεραπείας και με συγκεκριμένους θεραπευτικούς στόχους.

Η ψυχολόγος και κλινική υπνοθεραπεύτρια Έφη Μαγγανά, με μεταπτυχιακό στην Ψυχολογία της Υγείας στο Παρίσι και εξειδίκευση στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) και την κλινική υπνοθεραπεία, μιλά στο Newsbomb για τις δυνατότητες αλλά και τα όρια της μεθόδου. Εξηγεί ότι η υπνοθεραπεία μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά στην ψυχοθεραπεία, μεταξύ άλλων στη διαχείριση του άγχους, σε φοβίες, σε ψυχοσωματικά συμπτώματα και στον χρόνιο πόνο, χωρίς όμως να αποτελεί λύση για κάθε άνθρωπο ή κάθε δυσκολία.

Παράλληλα, αποσαφηνίζει διαδεδομένους μύθους: ο θεραπευόμενος δεν κοιμάται ούτε χάνει τη συνείδησή του, η ύπνωση δεν μπορεί να «σβήσει» αναμνήσεις και δεν υπάρχει επιστημονική τεκμηρίωση για αναδρομές σε προηγούμενες ζωές ή για την ξαφνική γνώση άγνωστων γλωσσών. Υπογραμμίζει, ακόμη, ότι απαιτείται σωστή αξιολόγηση, ενημέρωση και εφαρμογή της μεθόδου αποκλειστικά από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία.

Διαβάστε τη συνέντευξη:

Newsbomb: Κυρία Μαγγανά, πώς θα ορίζατε την υπνοθεραπεία;

Έφη Μαγγανά: Η υπνοθεραπεία είναι η θεραπευτική αξιοποίηση της ύπνωσης μέσα σε ένα ευρύτερο θεραπευτικό πλαίσιο. Είναι μια παρέμβαση που χρησιμοποιεί την ύπνωση ως εργαλείο, ώστε ο άνθρωπος να εστιάσει διαφορετικά στην εμπειρία του και να δουλέψει πάνω σε σκέψεις, συναισθήματα και συμπεριφορές.

Η ύπνωση είναι μια εμπειρία που χαρακτηρίζεται από αυξημένη εστίαση της προσοχής, απορρόφηση και αυξημένη ανταπόκριση σε προτάσεις που χρησιμοποιεί ο θεραπευτής κατά τη διαδικασία. Δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος κοιμάται ή χάνει τον έλεγχό του.

Πώς περιγράφετε τον στόχο της διαδικασίας;

Στο θεραπευτικό πλαίσιο, ο στόχος είναι να βοηθηθεί το άτομο να αξιοποιήσει τους εσωτερικούς του πόρους, να αποκτήσει μεγαλύτερη πρόσβαση σε τρόπους διαχείρισης των δυσκολιών του και να διευκολυνθεί η αλλαγή. Η αλλαγή είναι κάτι που μαθαίνεται.

Η υπνοθεραπεία δεν αποτελεί συνήθως θεραπεία από μόνη της. Λειτουργεί συχνά συμπληρωματικά με την ψυχοθεραπεία, ανάλογα με το αίτημα, τις ανάγκες και τα χαρακτηριστικά του κάθε θεραπευόμενου.

Μπορεί να εφαρμοστεί σε όλους;

Όχι. Δεν εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους ανθρώπους και δεν είναι μια μέθοδος που ταιριάζει απαραίτητα σε κάθε περίπτωση. Υπάρχουν περιορισμοί και γι’ αυτό χρειάζεται να προηγείται αξιολόγηση.

Ορισμένοι άνθρωποι μπορούν να μπουν πιο εύκολα σε αυτή την κατάσταση αυξημένης εστίασης, ενώ άλλοι χρειάζονται περισσότερο χρόνο. Το γεγονός ότι κάποιος μπορεί να δυσκολεύεται περισσότερο δεν σημαίνει ότι δεν συνεργάζεται ή ότι «αντιστέκεται»· απλώς η διαδικασία προσαρμόζεται στον άνθρωπο.

Πώς ξεκινά πρακτικά μια υπνοθεραπευτική διαδικασία;

Δεν ξεκινάμε κατευθείαν με ύπνωση. Αρχικά λαμβάνεται αναλυτικό ιστορικό και συζητάμε τι απασχολεί τον άνθρωπο, ποια είναι τα αιτήματά του και ποιοι θεραπευτικοί στόχοι μπορούν να τεθούν.

Στη συνέχεια αξιολογούμε αν η ύπνωση είναι κατάλληλη για τη συγκεκριμένη περίπτωση. Εφόσον κριθεί ότι μπορεί να αξιοποιηθεί, ο θεραπευτής καθοδηγεί σταδιακά το άτομο σε μια κατάσταση αυξημένης εστίασης και χαλάρωσης.

Μπορούν να χρησιμοποιηθούν τεχνικές αναπνοής, εστίασης της προσοχής, νοερές απεικονίσεις, φαντασία ή άλλες τεχνικές, ανάλογα με τον θεραπευτικό στόχο και τον άνθρωπο. Αφού επιτευχθεί η κατάλληλη κατάσταση εστίασης, χρησιμοποιούνται συγκεκριμένες θεραπευτικές παρεμβάσεις.

Ο θεραπευόμενος έχει επίγνωση όσων συμβαίνουν;

Βεβαίως. Η ύπνωση είναι μια κατάσταση σχετικής εγρήγορσης, κατά την οποία ο θεραπευόμενος παραμένει σε επαφή με το περιβάλλον του, ενώ είναι πιο χαλαρός και περισσότερο συγκεντρωμένος. Ο άνθρωπος παραμένει σε επαφή με το περιβάλλον και με τον θεραπευτή. Ακούει τη φωνή του, μπορεί να σκέφτεται, να επικοινωνεί, να κινηθεί, να εκφράσει τι νιώθει ή ακόμη και να στραφεί σε κάποια άλλη σκέψη.

Δεν κοιμάται και δεν χάνει τον έλεγχο. Η ύπνωση είναι μια κατάσταση εγρήγορσης, κατά την οποία το άτομο είναι πιο χαλαρωμένο και πιο απορροφημένο. Σπάνια μπορεί κάποιος να αποκοιμηθεί, όμως αυτό δεν είναι ο στόχος της διαδικασίας.

Τι αλλάζει σε αυτή την κατάσταση και γιατί μπορεί να βοηθήσει ψυχοθεραπευτικά;

Όταν προηγείται η ύπνωση, το άτομο βρίσκεται σε μια κατάσταση μεγαλύτερης απορρόφησης, χαλάρωσης και συγκέντρωσης. Αυτό μπορεί να διευκολύνει τη θεραπευτική δουλειά, για παράδειγμα στη διαχείριση του άγχους ή στην επεξεργασία μιας φοβίας.

Ο άνθρωπος μπορεί να είναι πιο δεκτικός σε θεραπευτικές προτάσεις, χωρίς όμως να παύει να έχει συνείδηση της διαδικασίας. Η ερευνητική βιβλιογραφία στη νευροφυσιολογία της ύπνωσης δείχνει ότι κατά την υπνωτική εμπειρία μπορεί να παρατηρούνται μεταβολές στη λειτουργία συγκεκριμένων εγκεφαλικών περιοχών. Οι μεταβολές αυτές, ωστόσο, εξαρτώνται από το είδος της υποβολής, το ίδιο το άτομο και το θεραπευτικό πλαίσιο.

Δεν μπορούμε, επομένως, να ισχυριστούμε ότι η υπνοθεραπεία είναι αποτελεσματική για κάθε πρόβλημα ή για όλους τους ανθρώπους.

Σε ποιες περιπτώσεις μπορεί να αξιοποιηθεί;

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί θεραπευτικά σε φοβίες, στη διαχείριση του άγχους, σε ψυχοσωματικά συμπτώματα που συνδέονται με το άγχος, στην ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και συμπληρωματικά σε περιπτώσεις κατάθλιψης. Επίσης, μπορεί να έχει εφαρμογή στη διαχείριση του χρόνιου πόνου.

Μπορεί να αξιοποιηθεί και σε αλλαγές συμπεριφοράς ή συνήθειες που επιβαρύνουν την υγεία, πάντοτε όμως με βάση τη συνολική αξιολόγηση της περίπτωσης και χωρίς υποσχέσεις άμεσης ή καθολικής επιτυχίας.

Μπορεί, για παράδειγμα, να βοηθήσει κάποιον να κόψει το κάπνισμα;

Η υπνοθεραπεία μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά σε ένα θεραπευτικό πλάνο αλλαγής συμπεριφοράς. Δεν είναι σωστό, όμως, να παρουσιάζεται ως μια μέθοδος που εγγυάται ότι κάποιος θα κόψει το κάπνισμα σε μία συνεδρία ή σε έναν προκαθορισμένο αριθμό συνεδριών.

Χρειάζεται να δούμε τον άνθρωπο, τη σχέση του με τη συνήθεια, τα κίνητρα, τη δυσκολία που αντιμετωπίζει και την πορεία της θεραπείας. Δεν μπορεί κανείς να γνωρίζει εξαρχής τον αριθμό των συνεδριών που θα χρειαστούν ή να δώσει εγγύηση αποτελέσματος.

Γενικά χρησιμοποιείται συμπληρωματικά στην ψυχοθεραπεία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως σε μια συγκεκριμένη φοβία, μπορεί να χρησιμοποιηθεί πιο στοχευμένα ως εργαλείο. Ακόμη και τότε, όμως, είναι απαραίτητο να ληφθεί αναλυτικό ιστορικό και να διερευνηθεί πώς προέκυψε και πώς συνδέεται η φοβία με την εμπειρία του ανθρώπου.

Δεν είναι τόσο απλό όσο το «φοβάμαι τις αράχνες, κάνω ύπνωση και σταματώ να φοβάμαι». Μπορεί να υπάρξει πολύ καλό θεραπευτικό αποτέλεσμα, αλλά η πορεία διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Υπάρχει κάποια ιδιαίτερη αίσθηση κατά τη διάρκεια της ύπνωσης;

Μερικές φορές, επειδή το άτομο είναι πολύ συγκεντρωμένο και λιγότερο επηρεασμένο από εξωτερικά ερεθίσματα, μπορεί να μεταβάλλεται η αντίληψη του χρόνου. Κάποιος μπορεί να έχει την αίσθηση ότι πέρασαν λίγα λεπτά, ενώ στην πραγματικότητα έχει περάσει περισσότερη ώρα.

Επίσης, μπορεί να χρησιμοποιούνται εικόνες και νοερές απεικονίσεις —για παράδειγμα η εικόνα μιας παραλίας ή ενός ασφαλούς και ήρεμου τόπου— στο πλαίσιο της χαλάρωσης και της εστίασης. Αυτό δεν είναι κάτι «μυστήριο» ή μαγικό, αλλά μέρος μιας θεραπευτικής διαδικασίας.

Είναι και θέμα «χημείας» μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου;

Πιο σωστό είναι να μιλάμε για επικοινωνία, εμπιστοσύνη και θεραπευτική συμμαχία. Είναι βασικό ο άνθρωπος να θέλει να μπει στη διαδικασία, να έχει ενημερωθεί αναλυτικά για το τι πρόκειται να συμβεί, να μπορεί να κάνει ερωτήσεις και να νιώθει ασφάλεια.

Ο θεραπευτής οφείλει να εξηγεί τη διαδικασία, να απαντά στις απορίες και να αποφεύγει παρανοήσεις, όπως ότι θα ασκήσει έλεγχο στον θεραπευόμενο ή ότι εκείνος θα «κοιμηθεί» και δεν θα γνωρίζει τι συμβαίνει.

Πόσες συνεδρίες χρειάζονται;

Δεν υπάρχει συγκεκριμένος αριθμός συνεδριών. Η διάρκεια εξαρτάται από τον άνθρωπο, το αίτημα, την πορεία της θεραπείας και τη θεραπευτική σχέση που αναπτύσσεται.

Δεν είναι ορθό να υπόσχεται κάποιος ότι ένα πρόβλημα θα λυθεί σε μία συνεδρία ή ότι η διακοπή μιας συνήθειας θα επιτευχθεί με βεβαιότητα σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Η θεραπευτική πορεία αξιολογείται σταδιακά.

Είναι ασφαλής μέθοδος;

Η υπνοθεραπεία θεωρείται ασφαλής όταν εφαρμόζεται από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία, μετά από σωστή αξιολόγηση και με σαφές θεραπευτικό πλαίσιο.

Δεν ενδείκνυται σε σοβαρές ψυχιατρικές καταστάσεις, όπως για παράδειγμα η σχιζοφρένεια, ούτε σε περιπτώσεις όπου το άτομο είναι αποσυνδεδεμένο από το περιβάλλον του. Σε τέτοιες περιπτώσεις απαιτείται διαφορετική και εξειδικευμένη αντιμετώπιση.

Γι’ αυτό είναι κρίσιμο να γίνεται από επαγγελματίες με κατάλληλη εκπαίδευση, κατάρτιση και εξειδίκευση.

Τι ισχύει για τις ψευδείς αναμνήσεις, για τις οποίες γίνεται λόγος;

Η μνήμη δεν είναι μια απολύτως ακριβής καταγραφή όλων των γεγονότων. Ανακατασκευάζεται και μπορεί να επηρεαστεί από εμπειρίες, συναισθήματα, προσδοκίες, πεποιθήσεις, οικογενειακές αφηγήσεις ή φωτογραφίες.

Η ύπνωση από μόνη της δεν δημιουργεί ψευδείς αναμνήσεις. Ωστόσο, η υποβολή μπορεί να επηρεάσει την ανάκληση. Επομένως, το γεγονός ότι μια ανάμνηση εμφανίζεται πολύ ζωντανά κατά τη διάρκεια της ύπνωσης δεν σημαίνει αυτομάτως ότι συνέβη ακριβώς έτσι.

Για τον λόγο αυτό, χρειάζεται μεγάλη προσοχή στις ερωτήσεις και στις διατυπώσεις του θεραπευτή. Άλλο είναι να τεθεί μια ανοιχτή ερώτηση, όπως «Τι θυμάσαι από εκείνη την περίοδο;» ή «Τι ένιωσες;», και άλλο να τεθεί μια καθοδηγητική ή υποβλητική ερώτηση που εισάγει πληροφορίες τις οποίες δεν έχει αναφέρει ο θεραπευόμενος.

Μπορεί ένας ακατάλληλα εκπαιδευμένος άνθρωπος να επηρεάσει την ανάκληση μιας μνήμης;

Υπάρχει κίνδυνος, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, όταν η μέθοδος εφαρμόζεται από ανθρώπους χωρίς επαρκή κατάρτιση, χωρίς δεοντολογία ή με ακατάλληλο τρόπο. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν υπάρχει θεραπευτική σχέση εμπιστοσύνης και όταν χρησιμοποιούνται καθοδηγητικές υποβολές.

Η υπνοθεραπεία δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να «αναζητήσει» μια υποτιθέμενη κρυμμένη ανάμνηση και να την αντιμετωπίσει ως αντικειμενικό γεγονός. Ο στόχος είναι η θεραπευτική επεξεργασία των εμπειριών και όχι η επιβεβαίωση ή η κατασκευή αναμνήσεων.

Μπορεί η υπνοθεραπεία να σβήσει μια επώδυνη ανάμνηση;

Όχι. Δεν μπορούμε να σβήσουμε αναμνήσεις ή να αφαιρέσουμε εντελώς από το μυαλό ενός ανθρώπου κάτι που έχει ζήσει.

Μπορεί, ωστόσο, αφού έχει προηγηθεί ψυχοθεραπευτική επεξεργασία, να αξιοποιηθεί συμπληρωματικά ώστε να βοηθηθεί το άτομο να διαχειριστεί ή να απαλύνει τον συναισθηματικό πόνο που συνδέεται με μια δύσκολη ανάμνηση. Αυτό είναι εντελώς διαφορετικό από την «διαγραφή» της μνήμης.

Και τώρα μια περίεργη ερώτηση, αν μου επιτρέπετε, δεδομένου ότι γίνεται πολύ λόγος για αυτό… Μπορεί η ύπνωση να… αποκαλύψει «προηγούμενες ζωές» ή να κάνει κάποιον να μιλήσει μια γλώσσα που δεν γνωρίζει;

Όχι. Δεν υπάρχει επιστημονική τεκμηρίωση ότι η ύπνωση μπορεί να οδηγήσει σε πραγματικές αναμνήσεις από προηγούμενες ζωές, ούτε ότι μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο να μιλήσει ξαφνικά μια γλώσσα που δεν έχει μάθει.

Στην κλινική υπνοθεραπεία υπάρχει η τεχνική της αναδρομής, δηλαδή η θεραπευτική στροφή σε προηγούμενες προσωπικές εμπειρίες του ανθρώπου, εφόσον αυτό έχει νόημα για τον συγκεκριμένο θεραπευτικό στόχο. Αυτό δεν έχει σχέση με «προηγούμενες ζωές».

Η αναδρομή δεν χρησιμοποιείται για να αποκαλυφθεί μια δήθεν κρυμμένη μνήμη και να αντιμετωπιστεί ως πραγματικό γεγονός. Χρησιμοποιείται, όταν κρίνεται χρήσιμο, για την επεξεργασία πραγματικών εμπειριών και της προσωπικής ιστορίας του θεραπευόμενου.

Ποιο είναι τελικά το βασικό σας μήνυμα για κάποιον που σκέφτεται να δοκιμάσει υπνοθεραπεία;

Να ενημερωθεί σωστά, να απευθυνθεί σε κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία και να κατανοήσει ότι η υπνοθεραπεία δεν είναι μια μαγική διαδικασία ούτε μια γρήγορη υπόσχεση λύσης για όλα.

Μπορεί να αποτελέσει ένα χρήσιμο θεραπευτικό εργαλείο, όταν επιλέγεται μετά από αξιολόγηση, εφαρμόζεται με επιστημονική γνώση και εντάσσεται σε μια σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στον θεραπευτή και τον θεραπευόμενο.