Μαθητές και φοιτητές στους δρόμους: Η εκπαίδευση γίνεται ολοένα και πιο δύσκολη για τους πολλούς

Χιλιάδες μαθητές, φοιτητές και εκπαιδευτικοί βγήκαν στους δρόμους, συμμετέχοντας σε πανεκπαιδευτικά συλλαλητήρια και διεκδικώντας καλύτερες συνθήκες εκπαίδευσης. Στο επίκεντρο των αιτημάτων τους βρέθηκαν η αναβάθμιση των σχολικών και πανεπιστημιακών υποδομών, η ενίσχυση της δημόσιας εκπαίδευσης, οι προσλήψεις εκπαιδευτικών και η αντιμετώπιση της ακρίβειας, με ιδιαίτερη έμφαση στο αυξημένο κόστος της φοιτητικής στέγης.

Πίσω όμως από τα επιμέρους αιτήματα αναδεικνύεται ένα ευρύτερο ζήτημα που απασχολεί ολοένα και περισσότερες οικογένειες. Η εκπαιδευτική διαδρομή των νέων γίνεται ολοένα και πιο απαιτητική, καθώς οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο δεν περιορίζονται μόνο στις συνθήκες φοίτησης, αλλά επηρεάζουν και τις δυνατότητες που έχουν να σχεδιάσουν το μέλλον τους.

Ιδιαίτερα κατά τη μετάβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, το αυξημένο κόστος της φοιτητικής στέγης και της καθημερινής διαβίωσης δημιουργεί σημαντικές οικονομικές πιέσεις στις οικογένειες. Σε αρκετές περιπτώσεις, μάλιστα, οι οικονομικές δυνατότητες επηρεάζουν όχι μόνο τον τόπο σπουδών, αλλά ακόμη και τις ίδιες τις εκπαιδευτικές επιλογές των νέων.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο αν προσφέρουμε πρόσβαση στην εκπαίδευση, αλλά αν εξασφαλίζουμε πραγματικά ίσες ευκαιρίες σε όλους τους νέους.

Ένα εκπαιδευτικό σύστημα χωρίς μακροπρόθεσμο όραμα

Οι ελλείψεις εκπαιδευτικών, τα πολυπληθή τμήματα και τα προβλήματα των σχολικών υποδομών επανέρχονται συχνά στον δημόσιο διάλογο. Όταν σε μια σχολική αίθουσα βρίσκονται 25 ή και περισσότεροι μαθητές, η δυνατότητα εξατομικευμένης υποστήριξης περιορίζεται, ενώ τα εκπαιδευτικά κενά επηρεάζουν τη συνέχεια και την ποιότητα της μαθησιακής διαδικασίας.

Ωστόσο, το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν περιορίζεται σε αυτές τις ελλείψεις. Είναι η αίσθηση ότι η εκπαίδευση στη χώρα μας λειτουργεί πολλές φορές με βασικό στόχο να ολοκληρωθεί η σχολική χρονιά, να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα της καθημερινότητας και να προχωρήσουμε στην επόμενη.

Μοιάζει να μας απασχολεί περισσότερο το πώς θα λειτουργήσει το σχολείο σήμερα και λιγότερο το τι σχολείο θέλουμε να έχουμε αύριο.

Παράλληλα, ιδιαίτερα στο Λύκειο, η εκπαιδευτική διαδικασία εξακολουθεί να περιστρέφεται σε μεγάλο βαθμό γύρω από τις Πανελλαδικές Εξετάσεις. Η προετοιμασία για την εισαγωγή στο πανεπιστήμιο είναι ασφαλώς σημαντική, δεν μπορεί όμως να αποτελεί τον μοναδικό προσανατολισμό του σχολείου.

Η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, της δημιουργικότητας, της συνεργασίας και η ανάπτυξη δεξιοτήτων πρέπει να αποκτήσουν ουσιαστικότερο ρόλο. Το ίδιο ισχύει και για τη δυνατότητα των μαθητών να ανακαλύπτουν τα ενδιαφέροντα και τις ικανότητές τους, ώστε να μπορούν να λαμβάνουν πιο συνειδητές αποφάσεις για το μέλλον τους.

Το σχολείο οφείλει να προετοιμάζει τους νέους όχι μόνο για την επόμενη εξέταση, αλλά και για την επόμενη ημέρα της ζωής τους.

Όταν το κόστος καθορίζει τις εκπαιδευτικές επιλογές

Η οικονομική διάσταση της εκπαίδευσης γίνεται ακόμη πιο έντονη κατά τη μετάβαση από το σχολείο στο πανεπιστήμιο.

Για πολλές οικογένειες, η επιτυχία ενός παιδιού στις Πανελλαδικές Εξετάσεις συνοδεύεται από μια νέα οικονομική πρόκληση. Το κόστος της φοιτητικής στέγης, η διατροφή και οι μετακινήσεις δημιουργούν σημαντική επιβάρυνση, ιδιαίτερα όταν ο τόπος σπουδών βρίσκεται μακριά από την οικογενειακή κατοικία.

Το πρόβλημα, όμως, δεν περιορίζεται στις οικονομικές δυσκολίες. Επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές σχεδιάζουν τις σπουδές τους.

Μέσα από τη διαδικασία του επαγγελματικού προσανατολισμού διαπιστώνουμε ότι οι οικονομικές δυνατότητες της οικογένειας αποτελούν συχνά καθοριστική παράμετρο στη συμπλήρωση του μηχανογραφικού δελτίου. Υπάρχουν μαθητές που περιορίζουν τις επιλογές τους σε πανεπιστημιακά τμήματα κοντά στον τόπο κατοικίας τους, ακόμη και όταν τα ενδιαφέροντα και οι επαγγελματικές τους επιδιώξεις είναι διαφορετικά.

Η συνεκτίμηση των οικονομικών δεδομένων είναι ασφαλώς απαραίτητη. Όταν, όμως, το κόστος γίνεται ο βασικός παράγοντας που καθορίζει τις σπουδές ενός νέου, τότε τίθεται ένα ουσιαστικό ζήτημα ισότητας ευκαιριών.

Η ενίσχυση της φοιτητικής μέριμνας, η δημιουργία περισσότερων φοιτητικών εστιών και η υποστήριξη των οικογενειών αποτελούν αναγκαίες παρεμβάσεις.

Γιατί δεν αρκεί ένας νέος να καταφέρει να εισαχθεί στο πανεπιστήμιο. Πρέπει να έχει και τη δυνατότητα να ολοκληρώσει τις σπουδές που επέλεξε.

Τα δημόσια πανεπιστήμια χρειάζονται περισσότερες δυνατότητες

Τα ελληνικά δημόσια πανεπιστήμια διαθέτουν σημαντικό επιστημονικό και ερευνητικό δυναμικό, με παρουσία και διακρίσεις στη διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα. Για να αξιοποιήσουν, όμως, πλήρως τις δυνατότητές τους, χρειάζονται ουσιαστική υποστήριξη και μεγαλύτερα περιθώρια ανάπτυξης.

Η επαρκής χρηματοδότηση, η αναβάθμιση των υποδομών και η ενίσχυση της έρευνας αποτελούν βασικές προϋποθέσεις. Εξίσου σημαντική είναι η μεγαλύτερη αυτονομία των πανεπιστημίων, ώστε να μπορούν να αναπτύσσουν πρωτοβουλίες, διεθνείς συνεργασίες και σύγχρονα προγράμματα σπουδών.

Παράλληλα, χρειάζεται να ενισχυθούν οι υπηρεσίες συμβουλευτικής σταδιοδρομίας, η πρακτική άσκηση και η σύνδεση των σπουδών με την αγορά εργασίας.

Η επιτυχία ενός πανεπιστημίου δεν μπορεί να αποτιμάται μόνο από τον αριθμό των αποφοίτων του, αλλά και από τις γνώσεις, τις εμπειρίες και τις προοπτικές που προσφέρει στους φοιτητές του.

Μια γενιά που ανησυχεί για το μέλλον της

Πέρα από τις δυσκολίες της καθημερινότητας και το αυξημένο κόστος των σπουδών, υπάρχει μια ακόμη διάσταση που αξίζει να μας προβληματίσει: η αγωνία των νέων για το επαγγελματικό και προσωπικό τους μέλλον.

Για αρκετές δεκαετίες κυριαρχούσε η αντίληψη ότι κάθε νέα γενιά, μέσα από την εκπαίδευση και την εργασία, θα μπορούσε να εξασφαλίσει καλύτερες συνθήκες ζωής από την προηγούμενη. Σήμερα αυτή η προσδοκία δεν θεωρείται πλέον δεδομένη.

Η δυσκολία οικονομικής ανεξαρτησίας, το υψηλό κόστος στέγασης και η αβεβαιότητα για την επαγγελματική αποκατάσταση δημιουργούν σε πολλούς νέους την αίσθηση ότι ίσως να μην έχουν τις ίδιες δυνατότητες με τις προηγούμενες γενιές.

Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, δεν αρκεί να επισημαίνουμε τις δυσκολίες.

Πρέπει να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις ώστε οι νέοι να μπορούν να ονειρεύονται, να θέτουν στόχους και να πιστεύουν ότι έχουν τη δυνατότητα να τους πετύχουν.

Να έχουν πρόσβαση σε ποιοτική εκπαίδευση, σε ουσιαστική ενημέρωση για τις επιλογές τους, σε ευκαιρίες ανάπτυξης των ικανοτήτων τους και σε ένα περιβάλλον που θα ενθαρρύνει την προσπάθεια και την πρωτοβουλία.

Και εδώ έχουμε όλοι ευθύνη. Η Πολιτεία, τα εκπαιδευτικά ιδρύματα, η αγορά εργασίας, αλλά και οι φορείς επαγγελματικού προσανατολισμού. Οφείλουμε να βοηθήσουμε τους νέους να ανακαλύψουν τις δυνατότητές τους, να αποκτήσουν αυτοπεποίθηση και να σχεδιάσουν τη δική τους διαδρομή, χωρίς να αισθάνονται ότι το μέλλον τους είναι ήδη προδιαγεγραμμένο.

Πριν σχεδιάσουμε το μέλλον της εκπαίδευσης, ας ακούσουμε τους νέους

Οι πανεκπαιδευτικές κινητοποιήσεις επαναφέρουν στον δημόσιο διάλογο ζητήματα που δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται αποσπασματικά ή μόνο όταν οι μαθητές και οι φοιτητές βγαίνουν στους δρόμους.

Συζητάμε διαρκώς για εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, προγράμματα σπουδών, εξετάσεις και πανεπιστήμια. Πόσο χώρο δίνουμε, όμως, στους ίδιους τους νέους να εκφράσουν τις ανάγκες, τις ανησυχίες και τις προσδοκίες τους;

Η συμμετοχή τους στον διάλογο για την εκπαίδευση πρέπει να είναι ουσιαστική και διαρκής. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αίτημα μπορεί να υιοθετείται χωρίς αξιολόγηση, αλλά ότι οι μαθητές και οι φοιτητές πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ενεργοί συνομιλητές στη διαμόρφωση των εκπαιδευτικών πολιτικών.

Η χώρα χρειάζεται ένα εκπαιδευτικό σύστημα με μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, που θα προσφέρει πραγματικές ευκαιρίες σε κάθε νέο, ανεξάρτητα από τον τόπο κατοικίας του ή τις οικονομικές δυνατότητες της οικογένειάς του.

Ένα σύστημα που θα επενδύει όχι μόνο στη γνώση, αλλά και στις δυνατότητες, στις φιλοδοξίες και στα όνειρα της νέας γενιάς.

Γιατί, αν πραγματικά θέλουμε να σχεδιάσουμε μια καλύτερη εκπαίδευση για τους νέους, πρέπει πρώτα να μάθουμε να τους ακούμε.

*Ο Θανάσης Λέλες είναι επιστημονικός υπεύθυνος του Career Gate