Καισαριανή: Η διαδρομή των ντοκουμέντων και η σημείωση «δολοφονία ομήρων» - Ειδικός αποκωδικοποιεί

Snapshot

• Οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν από ερασιτέχνη που είχε ειδική άδεια από τους ναζί και ανήκε στις ομάδες προπαγάνδας.
• Προέρχονται από δύο διαφορετικές μηχανές, τυπώθηκαν στην Ελλάδα και λογοκρίθηκαν από το ναζιστικό καθεστώς
• Στο πίσω μέρος γράφουν: «Δολοφονία ομήρων».

Snapshot powered by AI

Ο ερασιτέχνης φωτογράφος, που ανήκε στις ομάδες προπαγάνδας των ναζί, είχε ειδική άδεια για να φωτογραφίσει την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών ηρώων στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του ‘44.

Οι φωτογραφίες προέρχονται από δύο διαφορετικές φωτογραφικές μηχανές, τυπώθηκαν στην Ελλάδα και λογοκρίθηκαν από το ναζιστικό καθεστώς. Διακινήθηκαν πιθανότατα στα ιδιωτικά δίκτυα των βετεράνων φασιστών του Γ' Ράιχ πριν καταλήξουν στα χέρια του εμπόρου από το Βέλγιο.

Αυτά είναι τα συμπεράσματα του ομότιμου καθηγητή Ιστορίας της Φωτογραφίας στο Πανεπιστήμιο της Βόννης στη Γερμανία, Rolf Sachsse, που ειδικεύεται στην ναζιστική φωτογραφία και μίλησε στο Newsbomb για την ιστορία των φωτογραφιών της Καισαριανής. Ο Rolf Sachsse ασχολείται με τη φωτογραφία των γερμανικών ναζιστικών στρατευμάτων από την δεκαετία του 1980 και έχει γράψει το βιβλίο Erziehung zum Wegsehen (Η εκπαίδευση του να αποστρέφεις το βλέμμα, 2003), το οποίο αποτελεί τη μόνη ολοκληρωμένη μέχρι σήμερα ιστορία της ναζιστικής φωτογραφίας στη Γερμανία.

Έχει ερμηνεύσει και μεταγράψει τις επιγραφές στις περισσότερες από τις περίπου 3.000 φωτογραφίες της συλλογής Βύρωνα Μήτου, η οποία περιλαμβάνει φωτογραφικό υλικό από την Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και την Κρήτη την περίοδο της Κατοχής.

Τον ρωτώ, λοιπόν, τη γνώμη του για τις φωτογραφίες της Καισαριανής. «Το παράξενο για εμένα είναι ότι είναι σε διαφορετικά φορμάτ. Επομένως πρέπει να ήταν διαφορετικές φωτογραφικές μηχανές. Μπορεί να μην είναι μόνο ένας ο φωτογράφος ή μπορεί να είναι ένα άτομο που χρησιμοποιεί δύο διαφορετικές φωτογραφικές μηχανές. Πρέπει να παραδεχθώ ότι είναι ένας καλός ερασιτέχνης φωτογράφος που πρέπει να ξέρει κάτι από φωτογραφία. Οι εικόνες είναι συγκροτημένες», λέει ο Rolf Sachsse.

Τι ενδιαφέρον παρουσιάζει για την ιστορία το εάν ήταν ερασιτέχνης ή επαγγελματίας ο φωτογράφος; Οι ερασιτέχνες φωτογράφοι των ναζί ανήκαν στις λεγόμενες ομάδες προπαγάνδας. Σε αυτές μπορούσαν να φωτογραφίζουν από τοπία μέχρι ανθρώπους για να δείξουν στους συμπατριώτες τους πόσο καλά περνούν στο εξωτερικό ή να πάρουν ειδική άδεια και να φωτογραφίσουν ένα κομμάτι από τις θηριωδίες πριν και μετά, το οποίο στη συνέχεια λογοκρινόταν και δεν επιτρεπόταν να εμφανιστεί στο κοινό. Δεν επιτρεπόταν να φωτογραφίσουν την εκτέλεση ή τα πτώματα.

«Όταν οι Γερμανοί διέπρατταν θηριωδίες όπως το ‘’Μαύρο Σάββατο’’ στη Θεσσαλονίκη έφερναν αεροπορικώς έναν άλλον φωτογράφο, έναν επαγγελματία φωτογράφο. Δεν ήθελαν μία ομάδα προπαγάνδας γιατί δεν ήταν μία κλειστή πηγή. Πράγματα έβγαιναν έξω από τις ομάδες προπαγάνδας χωρίς κάποιος να το προσέξει, οπότε έστελναν φωτογράφους ειδικά για αυτούς τους λόγους. Ουσιαστικά το έκαναν επειδή τους ήξεραν, ήταν σχετικά νέοι, μπορούσαν να τους πάρουν τα αρνητικά, να κρατήσουν τις φωτογραφίες και να μην αποκαλυφθούν στο κοινό», σημειώνει ο καθηγητής.

Εξηγεί ότι στη συνέχεια είτε κρατούσαν τις φωτογραφίες με τα εγκλήματα πολέμου για προσωπική χρήση είτε για να δείχνουν στους ανωτέρους τους τη «δουλειά» που έκαναν στο μέτωπο και να ανέβουν στα στρατιωτικά κλιμάκια. «Οι φωτογραφίες της Καισαριανής δεν φαίνονται να προήλθαν από επαγγελματίες», διευκρινίζει ο Rolf Sachsse.

«Τυπώθηκαν στην Ελλάδα»

Αυτό που κυρίως ενδιαφέρει τον Rolf Sachsse για την ταυτοποίηση της διαδρομής των φωτογραφιών είναι η πίσω πλευρά τους. «Η πίσω πλευρά έχει ενδιαφέρον γιατί δείχνει εάν τυπώθηκε στη Γερμανία ή εάν τυπώθηκε στην Ελλάδα. Όλες οι ερασιτεχνικές φωτογραφίες στην Ελλάδα στη διάρκεια της Κατοχής είχαν αριθμό για την λογοκρισία στο πίσω μέρος», αναφέρει ο Rolf Sachsse.

Όταν οι ναζί κατέλαβαν την Ελλάδα ένα από τα πρώτα πράγματα που έκαναν ήταν να επιτάξουν όλα τα φωτογραφικά εργαστήρια και να τα βάλουν να εργάζονται για την προπαγανδιστική μηχανή τους. Όταν το φωτογραφικό υλικό, όμως, προερχόταν από τις ομάδες προπαγάνδας, τις οποίες δεν μπορούσαν να ελέγξουν και να φιλτράρουν αυστηρά, χρησιμοποιούσαν έναν αριθμό λογοκρισίας στο πίσω μέρος. Αυτό σήμαινε ότι η φωτογραφία δεν έπρεπε να εκτεθεί δημόσια.

«Είναι ενδιαφέρον ότι οι φωτογραφίες στο πίσω μέρος έχουν τον αριθμό 649. Αυτό είναι αριθμός λογοκρισίας. Επομένως τυπώθηκαν στην Ελλάδα, είτε στην Αθήνα ή όπου βρισκόταν αυτός που τράβηξε τις φωτογραφίες. Αυτός είναι ο αριθμός που λέει ότι είναι τυπωμένες στην Ελλάδα», εξηγεί ο καθηγητής. Πάνω από τον αριθμό και την ημερομηνία γράφει στα γερμανικά: «Δολοφονία ομήρων».

«Το παράξενο είναι ότι η γραφή δεν είναι η παλιά γερμανική γραφή. Πρέπει να ήταν πιο σύγχρονος (σ.σ. αυτός που το έγραψε). Βασικά αυτός ο τρόπος γραφής είναι μεταπολεμικός. Μπορεί αυτή η φωτογραφία να τυπώθηκε στην Ελλάδα και να μεταφέρθηκε στη Γερμανία όπου κάποιος έγραψε πίσω μεταγενέστερα. Αυτό σημαίνει ότι το άτομο με αυτόν τον γραφικό χαρακτήρα δεν είναι το ίδιο άτομο που τράβηξε τη φωτογραφία», λέει ο Rolf Sachsse.

Αυτός που έγραψε στο πίσω μέρος, όμως, γνώριζε καλά τι έδειχνε η φωτογραφία. «Ναι ήξεραν τι έδειχνε η φωτογραφία αυτοί που έγραψαν αργότερα τη λέξη», αναφέρει ο καθηγητής.

Καταρρίπτουν τον μύθο

Οι ναζί, λοιπόν, φωτογράφιζαν τις θηριωδίες τους αλλά φρόντιζαν αυτές οι εικόνες να μένουν στα χέρια των δικών τους κλειστών κλαμπ. Γι’ αυτό όπως εξηγεί ο καθηγητής, το υλικό αυτό εντοπίζεται εξαιρετικά σπάνια.

«Έκανα πολλές συνεντεύξεις με ναζί φωτογράφους και πάντα έλεγαν - φυσικά δεν ήταν αλήθεια- ότι απαγορευόταν να φωτογραφίζουν εκτελέσεις και σήμαινε θανατική ποινή εάν το έκαναν. Φυσικά αυτό είναι απολύτως ψευδές. Με μία ομάδα ιστορικών στην δεκαετία του 1990 κοιτάξαμε όλες τις περιπτώσεις και δεν είχε υπάρξει καμία δίωξη, τίποτα. Οπότε είναι ένας μύθος».

Οι φωτογραφίες των 200 αγωνιστών καταρρίπτουν και αυτόν τον μύθο ότι δεν έγιναν εγκλήματα πολέμου και ότι οι ναζί δεν τα κατέγραφαν με φωτογραφικές κάμερες.

Πού διακινήθηκαν

Όπως αναλύει ο καθηγητής στο Newsbomb οι φωτογραφίες αυτές έχουν τρία στάδια. Το πρώτο είναι ο ναζί φωτογράφος να πάρει την άδεια της Βέρμαχτ να φωτογραφίσει. Το δεύτερο είναι να εμφανίσει το φιλμ και να περάσει από τη λογοκρισία και το τρίτο είναι να του επιτρέψουν να κρατήσει ιδιωτικά αυτές τις φωτογραφίες. Σε αυτή τη διαδρομή μία φωτογραφία μπορεί να αλλάξει αρκετά χέρια.

«Οι φωτογραφίες της Καισαριανής ήταν σε μία ημι-ιδιωτική κατάσταση σε κλαμπ βετεράνων σε συναντήσεις και μέρη που γνώριζαν και εκεί πολλοί» λέει. Τον ρωτώ για τον κύκλο του περιοδικού βετεράνων ναζί «Αγριόπαπια» (Wildente). «Είναι ένα πραγματικά πολύ βρώμικο περιοδικό», σημειώνει.

Φωτογραφίες όπως της Καισαριανής δεν θα έμπαιναν ποτέ στις σελίδες του, όπως μου λέει ο καθηγητής, γιατί στόχος των βετεράνων μεταπολεμικά από τη δεκαετία του 1950 ήταν να «ξεπλύνουν» τα εγκλήματά τους και να κατασκευάσουν ένα αφήγημα ότι απλώς έκαναν την δουλειά ως στρατιώτες σε ένα πολεμικό μέτωπο. Ο κύκλος των ατόμων αυτού του περιοδικού υπό το μέλος των μονάδων προπαγάνδας του Γιόζεφ Γκέμπελς, Günther Heysing, όμως, θα μπορούσε να διακινεί και να έχει στην κατοχή του φωτογραφίες, όπως της Καισαριανής.

«Αν θέλεις να ανακαλύψεις από πού προέρχονται αυτές οι φωτογραφίες πρέπει να δεις ποιος συνέλεγε αυτές τις φωτογραφίες. Δεν είναι απαραίτητα οι ίδιοι οι φωτογράφοι που κατέχουν τις φωτογραφίες. Έχεις κλαμπ, ομάδες βετεράνων και φυσικά είναι ναζί, παλιοί ναζί, νεοναζί οτιδήποτε. Και επί του παρόντος σε αυτή την δημοπρασία στο eΒay, όπως αυτή που έχετε εσείς, έχουμε πολλά παιδιά παλιών στρατιωτών που κληρονομούν αυτό το υλικό και προσπαθούν να το ξεφορτωθούν και αυτοί οι δημοπράτες λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο όπως μία αγορά με παλιατζίδικα», τονίζει.

«Δεν ήξεραν τι είχαν στα χέρια τους»

Επομένως το πιθανότερο είναι οι φωτογραφίες της Καισαριανής να βγήκαν στο eBay κατά λάθος καθώς ο έμπορος από το Βέλγιο αλλά και ο άνθρωπος που του τις έδωσε δεν κατάλαβαν από την αρχή την σημασία τους; «Όχι δεν ήξεραν τι είχαν στα χέρια τους. Με την συλλογή του Βύρωνα Μήτου αυτοί που συνέλεγαν τις φωτογραφίες και τις πούλησαν στον κ. Μήτου είχαν ήδη ‘καθαρίσει’ την συλλογή από θηριωδίες, από εκτελέσεις κλπ. Και ήταν πολύ δύσκολο να βρεις τι έδειχναν οι φωτογραφίες».

Όσο για το εάν το γερμανικό κράτος έχει κάποιο μηχανικό προκειμένου να εντοπίζει τέτοιου είδους υλικό που έχει μεγάλη σημασία για την νεότερη ιστορία ο Rolf Sachsse απαντά: «Όχι δεν έχουν μηχανισμό για να εντοπίζουν τέτοιο υλικό. Πώς θα γίνει αυτό; Είναι ιδιωτικό υλικό. Μέχρι και σήμερα δεν έχω τους καθαρούς αριθμούς αλλά στην Θεσσαλονίκη μόνο στην διάρκεια της Κατοχής πρέπει να τραβήχτηκαν πάνω από 100.000 φωτογραφίες. Είναι τεράστιος όγκος επειδή όποιος είχε βαθμό πάνω από έναν απλό στρατιώτη είχε και από μία κάμερα. Ήταν μέρος της προπαγάνδας. Αν πηγαίνεις στον πόλεμο παίρνεις την φωτογραφική μηχανή και τραβάς φωτογραφίες».

Διαβάστε επίσης