5 Νοεμβρίου 1605: Η Συνωμοσία της Πυρίτιδας και ο μύθος του Γκάι Φοκς
Μια συνωμοσία που γεννήθηκε μέσα από τις θρησκευτικές εντάσεις
Snapshot
- Η Συνωμοσία της Πυρίτιδας το 1605 ήταν απόπειρα καθολικών συνωμοτών να ανατινάξουν το Κοινοβούλιο του Ηνωμένου Βασιλείου με στόχο τη δολοφονία του βασιλιά Ιακώβου Α΄ και την ανατροπή της πολιτικής εξουσίας.
- Ο Γκάι Φοκς, που είχε αναλάβει τη φύλαξη 36 βαρελιών πυρίτιδας στο υπόγειο του Παλατιού του Ουέστμινστερ, συνελήφθη μετά από ανώνυμη επιστολή που προειδοποιούσε για τη συνωμοσία.
- Η 5η Νοεμβρίου καθιερώθηκε ως η Νύχτα των Πυρών, με εορτασμούς που περιλαμβάνουν φωτιές, πυροτεχνήματα και καύση ομοιωμάτων του Γκάι Φοκς, διατηρώντας ζωντανή τη μνήμη της αποτροπής της συνωμοσίας.
- Ο Γκάι Φοκς εκτελέστηκε το 1606, ενώ οι υπόλοιποι συνωμότες σκοτώθηκαν ή καταδικάστηκαν σε θάνατο για εσχάτη προδοσία.
- Η μορφή του Γκάι Φοκς μετατράπηκε σε διεθνές σύμβολο αντίστασης και εξέγερσης, ιδιαίτερα μέσα από το κόμικ και την ταινία V for Vendetta, όπου η μάσκα του χρησιμοποιείται σε διαδηλώσεις και κινήματα όπως οι Anonymous.
«Θυμήσου, θυμήσου την 5η Νοεμβρίου, την πυρίτιδα, την προδοσία και τη συνωμοσία». Με αυτούς τους στίχους, κάθε χρόνο, στο Ηνωμένο Βασίλειο, αναβιώνει η μνήμη ενός από τα πιο ιδιαίτερα και δραματικά επεισόδια της αγγλικής ιστορίας: της Συνωμοσίας της Πυρίτιδας του 1605, της απόπειρας μιας ομάδας καθολικών συνωμοτών να ανατινάξουν το Κοινοβούλιο κατά τη διάρκεια συνεδρίασης, παρουσία του βασιλιά Ιακώβου Α΄.
Έχουν περάσει 421 χρόνια από εκείνη τη νύχτα, όταν μια επίθεση που θα μπορούσε να προκαλέσει τεράστια καταστροφή αποτράπηκε μόλις λίγες ώρες πριν από την εκτέλεσή της. Κεντρικό πρόσωπο της ιστορίας ήταν ο Γκάι Φοκς, ο άνθρωπος που είχε αναλάβει τη φύλαξη των βαρελιών με την πυρίτιδα, τα οποία είχαν κρυφτεί στο υπόγειο του Παλατιού του Ουέστμινστερ. Η ανακάλυψή τους έγινε από τον σερ Τόμας Κνίβετ, δικαστικό λειτουργό και ειρηνοδίκη, κατά τη διάρκεια έρευνας που διέταξαν οι αρχές.
Μια συνωμοσία που γεννήθηκε μέσα από τις θρησκευτικές εντάσεις
Για να κατανοήσουμε τα αίτια της συνωμοσίας, πρέπει να επιστρέψουμε στις αρχές του 17ου αιώνα, σε μια Αγγλία που βρισκόταν αντιμέτωπη με βαθιές θρησκευτικές διαιρέσεις.
Μετά τη ρήξη του Ερρίκου Η΄ με την Καθολική Εκκλησία της Ρώμης, οι Άγγλοι καθολικοί είχαν βιώσει δεκαετίες διακρίσεων και περιορισμών. Η άνοδος του Ιακώβου Α΄ στον θρόνο, το 1603, είχε δημιουργήσει προσδοκίες για μεγαλύτερη θρησκευτική ανεκτικότητα, ωστόσο η πολιτική του Στέμματος δεν άλλαξε στον βαθμό που επιθυμούσαν οι καθολικοί.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, μια ομάδα συνωμοτών, με επικεφαλής τον Ρόμπερτ Κέιτσμπι, έναν καθολικό ευγενή, σχεδίασε την εξόντωση του βασιλιά και των σημαντικότερων εκπροσώπων των θεσμών, την πρόκληση εξέγερσης και την ανατροπή των πολιτικών ισορροπιών της χώρας.
Ανάμεσα στους συμμετέχοντες ήταν και ο Γκάι Φοκς, ο οποίος είχε αποκτήσει στρατιωτική εμπειρία στη Φλάνδρα, υπηρετώντας στον ισπανικό στρατό.
36 βαρέλια για να αλλάξουν την ιστορία
Το σχέδιο προέβλεπε την ανατίναξη της Βουλής των Λόρδων κατά την επίσημη έναρξη των εργασιών του Κοινοβουλίου, όταν θα βρίσκονταν εκεί ο βασιλιάς, τα μέλη και των δύο κοινοβουλευτικών σωμάτων, καθώς και πολλές σημαντικές πολιτικές προσωπικότητες.
Οι συνωμότες νοίκιασαν έναν υπόγειο χώρο κάτω από το Παλάτι του Ουέστμινστερ και έκρυψαν εκεί 36 βαρέλια πυρίτιδας, καλύπτοντάς τα με ξύλα και άλλα υλικά.
Στον Γκάι Φοκς ανατέθηκε η φύλαξη των εκρηκτικών και η πυροδότηση του φυτιλιού. Η επίθεση είχε στόχο να σκοτώσει τον βασιλιά και τους ηγέτες του κράτους, ανοίγοντας τον δρόμο για μια ριζική αλλαγή στην πολιτική και θρησκευτική εξουσία της Αγγλίας.
Η ανώνυμη επιστολή που αποκάλυψε τη συνωμοσία
Το σχέδιο παραλίγο να πετύχει, όμως μια ανώνυμη επιστολή άλλαξε την πορεία των γεγονότων.
Στις 26 Οκτωβρίου 1605, ο λόρδος Μόντιγκλ έλαβε ένα μήνυμα με το οποίο τον προειδοποιούσαν να μην παραστεί στην επίσημη έναρξη των εργασιών του Κοινοβουλίου. Η επιστολή έκανε λόγο για επικείμενο κίνδυνο και τον συμβούλευε να εγκαταλείψει το Λονδίνο.
Ο παραλήπτης παρέδωσε το έγγραφο στις αρχές. Οι υποψίες οδήγησαν σε σειρά ερευνών και τη νύχτα μεταξύ 4 και 5 Νοεμβρίου οργανώθηκε έρευνα στους υπόγειους χώρους του Παλατιού του Ουέστμινστερ.
Ο σερ Τόμας Κνίβετ ήταν εκείνος που εντόπισε τον Γκάι Φοκς κοντά στα βαρέλια με την πυρίτιδα. Ο συνωμότης συνελήφθη και τα εκρηκτικά κατασχέθηκαν. Το Κοινοβούλιο είχε σωθεί.
Από την καταδίκη στη γέννηση της Νύχτας των Πυρών
Μετά τη σύλληψή του, ο Φοκς οδηγήθηκε στον Πύργο του Λονδίνου, όπου ανακρίθηκε και βασανίστηκε. Οι έρευνες οδήγησαν στον εντοπισμό και των υπόλοιπων συμμετεχόντων στη συνωμοσία.
Ο Ρόμπερτ Κέιτσμπι και ορισμένοι από τους συνεργάτες του σκοτώθηκαν στις 8 Νοεμβρίου, κατά τη διάρκεια σύγκρουσης με τις κυβερνητικές δυνάμεις στο Χόλμπιτς Χάουζ. Οι υπόλοιποι επιζώντες δικάστηκαν και καταδικάστηκαν για εσχάτη προδοσία.
Ο Γκάι Φοκς εκτελέστηκε στις 31 Ιανουαρίου 1606.
Η αποκάλυψη της συνωμοσίας παρουσιάστηκε από το Στέμμα ως μια σωτήρια αποτροπή της τελευταίας στιγμής και η 5η Νοεμβρίου καθιερώθηκε ως επίσημη ημέρα εορτασμού.
Έτσι γεννήθηκε η Νύχτα των Πυρών (Bonfire Night), γνωστή και ως Νύχτα του Γκάι Φοκς (Guy Fawkes Night), μια παράδοση που παραμένει ιδιαίτερα δημοφιλής στο Ηνωμένο Βασίλειο μέχρι σήμερα.
Κάθε χρόνο, το βράδυ της 5ης Νοεμβρίου, πόλεις και κωμοπόλεις της Βρετανίας φωτίζονται από μεγάλες φωτιές και εντυπωσιακά πυροτεχνήματα. Σε πολλές περιοχές καίγονται ομοιώματα του Γκάι Φοκς, σε μια συμβολική αναπαράσταση της αποτυχίας της συνωμοσίας.
«Θυμήσου, θυμήσου την 5η Νοεμβρίου»: Το παιδικό τραγούδι που πέρασε στους αιώνες
Το γεγονός άφησε βαθύ αποτύπωμα και στη βρετανική λαϊκή κουλτούρα, όπως αποδεικνύει το γνωστό παιδικό τραγούδι που συνοδεύει την επέτειο:
Θυμήσου, θυμήσου την 5η Νοεμβρίου,
την πυρίτιδα, την προδοσία και τη συνωμοσία.
Δεν βλέπω κανέναν λόγο
για να ξεχαστεί ποτέ η προδοσία της πυρίτιδας.
Το ποίημα, στις διάφορες εκδοχές που έχουν διασωθεί με το πέρασμα του χρόνου, καλεί τους ανθρώπους να μη λησμονήσουν τη Συνωμοσία της Πυρίτιδας, την προδοσία και την απόπειρα δολοφονίας του βασιλιά.
Οι στίχοι έχουν μετατραπεί σε ένα είδος συλλογικής ιστορικής μνήμης για τη Βρετανία, καθώς επαναλαμβάνονται από γενιά σε γενιά και παραμένουν άρρηκτα συνδεδεμένοι με την 5η Νοεμβρίου.
Από τον Γκάι Φοκς στο V for Vendetta: Πώς ένας συνωμότης έγινε σύμβολο εξέγερσης
Η μνήμη του Γκάι Φοκς, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στην αγγλική ιστορία. Με το πέρασμα των αιώνων, η εικόνα του απέκτησε νέες σημασίες, μέχρι που μετατράπηκε σε διεθνές σύμβολο διαμαρτυρίας και αντίστασης στην εξουσία.
Μία από τις πιο γνωστές ερμηνείες της μορφής του προέρχεται από τον χώρο των κόμικς και του κινηματογράφου, μέσα από το διάσημο έργο V for Vendetta. Το κόμικ γράφτηκε από τον Άλαν Μουρ και εικονογραφήθηκε από τον Ντέιβιντ Λόιντ, ενώ μεταφέρθηκε στη μεγάλη οθόνη το 2005 από τον σκηνοθέτη Τζέιμς ΜακΤιγκ, με τις αδελφές Γουατσόφσκι να υπογράφουν το σενάριο.
Η ιστορία διαδραματίζεται σε μια δυστοπική Βρετανία, η οποία κυβερνάται από ένα ολοκληρωτικό καθεστώς. Κεντρικός ήρωας είναι ο V, μια μυστηριώδης φιγούρα που αντιστέκεται στην αυταρχική εξουσία φορώντας μια μάσκα εμπνευσμένη από το πρόσωπο του Γκάι Φοκς.
Η επιλογή αυτή δεν είναι τυχαία. Ο V ανασύρει τη μνήμη ενός ανθρώπου που το 1605 επιχείρησε να καταστρέψει το Κοινοβούλιο, μετατρέποντας την εικόνα του σε σύμβολο εξέγερσης απέναντι σε ένα καταπιεστικό σύστημα.
Η μάσκα, με το χαρακτηριστικό στιλιζαρισμένο χαμόγελο, το μουστάκι και το μυτερό γενάκι, έχει εξελιχθεί σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα διαμαρτυρίας παγκοσμίως. Έχει χρησιμοποιηθεί, μεταξύ άλλων, από το κίνημα των Anonymous, αλλά και σε πολυάριθμες διαδηλώσεις.
Έτσι, συντελέστηκε μια εντυπωσιακή ιστορική μεταμόρφωση: ο Γκάι Φοκς, ο οποίος για αιώνες θεωρούνταν προδότης του Στέμματος, μετατράπηκε στη σύγχρονη συλλογική συνείδηση στο πρόσωπο εκείνων που αμφισβητούν την κατεστημένη εξουσία.
Μια ιστορία που αποδεικνύει πώς η σημασία των ιστορικών προσώπων μπορεί να αλλάξει με το πέρασμα του χρόνου: ο άνθρωπος που ήθελε να ανατινάξει το αγγλικό Κοινοβούλιο έγινε, τέσσερις αιώνες αργότερα, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα αντίστασης στην εξουσία.
