Οι άνθρωποι κρατούσαν αναμνηστικά αντικείμενα πριν από 500.000 χρόνια – Τι αποκαλύπτει νέα μελέτη
Νέα επιστημονική μελέτη από το Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ υποστηρίζει ότι οι πρώιμοι άνθρωποι συνέλεγαν πέτρες και άλλα αντικείμενα όχι μόνο για την πρακτική τους αξία, αλλά και για τις αναμνήσεις που τους προκαλούσαν
Snapshot
- Οι πρώιμοι άνθρωποι διατηρούσαν αντικείμενα με συναισθηματική και προσωπική σημασία πριν από περίπου 500.000 χρόνια, σύμφωνα με μελέτη του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ.
- Αρχαιολογικά ευρήματα στο Ισραήλ, όπως πολύχρωμα βότσαλα και εργαλεία με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, υποδηλώνουν ότι τα αντικείμενα αυτά δεν είχαν μόνο πρακτική χρήση αλλά λειτουργούσαν ως φορείς μνήμης.
- Τα αντικείμενα πιθανώς βοηθούσαν στην ανάκληση προσωπικών εμπειριών και στην ενίσχυση της αξιοπιστίας αφηγήσεων μέσα στις πρώιμες ανθρώπινες ομάδες.
- Η διατήρηση αυτών των αντικειμένων μπορεί να συνέβαλε στην εξέλιξη της αυτοβιογραφικής μνήμης και στην ανάπτυξη της ανθρώπινης ταυτότητας μέσω της αλληλεπίδρασης πολιτισμού και βιολογίας.
- Η μελέτη συνδέει την εμφάνιση αυτής της συμπεριφοράς με περιβαλλοντικές αλλαγές και επισημαίνει ότι απαιτούνται περαιτέρω έρευνες για την επιβεβαίωση της μνημονικής και συναισθηματικής αξίας των ευρημάτων.
Πολλοί άνθρωποι κρατούν ένα κοχύλι από μια παραλία που επισκέφθηκαν ή μια πέτρα από κάποια εκδρομή στο βουνό. Αν και για τους υπόλοιπους μπορεί να πρόκειται για ένα συνηθισμένο αντικείμενο, για εκείνον που το έχει στην κατοχή του μπορεί να συνδέεται με μια συγκεκριμένη ημέρα, έναν τόπο ή ένα πρόσωπο.
Σύμφωνα με νέα μελέτη του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ, η συγκεκριμένη συνήθεια ενδέχεται να έχει πολύ βαθύτερες ρίζες στην ανθρώπινη ιστορία, καθώς οι πρώιμοι άνθρωποι φαίνεται πως διατηρούσαν αντικείμενα με συναισθηματική και προσωπική σημασία ήδη πριν από περίπου 500.000 χρόνια.
Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Evolutionary Anthropology και συνδυάζει στοιχεία από την αρχαιολογία, την εξελικτική θεωρία, την ψυχολογία και τη νευροεπιστήμη. Σε αντίθεση με παλαιότερες προσεγγίσεις, που επικεντρώνονταν κυρίως στη μεταγενέστερη προϊστορία και στη συμβολική ή κοινωνική αξία των αντικειμένων, οι ερευνητές εξέτασαν μια πολύ παλαιότερη περίοδο, επιχειρώντας να κατανοήσουν τι μπορούσε να σημαίνει ένα συγκεκριμένο αντικείμενο για τον άνθρωπο που το επέλεγε και το διατηρούσε.
Τα αρχαιολογικά ευρήματα που οδηγούν στο συμπέρασμα
Τα σημαντικότερα στοιχεία προέρχονται από διαφορετικές προϊστορικές θέσεις στο Ισραήλ.
Στο σπήλαιο Κεσέμ (Qesem Cave) εντοπίστηκαν μικρά, πολύχρωμα βότσαλα, τα οποία είχαν μεταφερθεί από άλλες περιοχές, χωρίς να υπάρχουν ενδείξεις ότι χρησιμοποιούνταν για κάποια πρακτική εργασία. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η παρουσία τους στο σπήλαιο ενδέχεται να συνδεόταν με την αισθητική ή τη συναισθηματική τους αξία.
Στην κοιλάδα Σαχνίν (Sakhnin Valley), οι αρχαιολόγοι εντόπισαν χειροπελέκεις κατασκευασμένους από πυριτόλιθο, στο εσωτερικό του οποίου υπήρχαν απολιθώματα ή ασυνήθιστοι γεωλογικοί σχηματισμοί. Σε ορισμένα εργαλεία, τα ιδιαίτερα αυτά χαρακτηριστικά διατηρήθηκαν στο κέντρο της επιφάνειάς τους, σε σημείο που μπορούσαν να είναι ορατά και να τα αγγίζει κανείς.
Αντίστοιχα ευρήματα από τις αρχαιολογικές θέσεις Ρεβαντίμ (Revadim), Τζαλτζούλια (Jaljulia) και το σπήλαιο Κεσέμ περιλαμβάνουν παλαιότερα εργαλεία από πυριτόλιθο, τα οποία είχαν παραμείνει στο φυσικό περιβάλλον για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ορισμένα είχαν ακονιστεί εκ νέου, ωστόσο διατηρούσαν σε μεγάλο βαθμό την αρχική τους επιφάνεια και τα ίχνη της προηγούμενης επεξεργασίας τους.
Οι επιστήμονες θεωρούν ότι η διατήρηση αυτών των χαρακτηριστικών ενδέχεται να μην ήταν τυχαία. Η παλαιωμένη όψη των αντικειμένων μπορεί να είχε αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για τους ανθρώπους που τα συνέλεγαν, καθώς αποτελούσε ένα είδος ιστορικού αποτυπώματος της διαδρομής τους.
Πώς τα αντικείμενα συνδέονται με την ανθρώπινη μνήμη
Σύμφωνα με την ερευνητική ομάδα, τα αντικείμενα αυτά ενδέχεται να λειτουργούσαν ως φορητά μέσα εξωτερικής μνήμης. Ένα βότσαλο που είχε μεταφερθεί από μια μακρινή περιοχή, για παράδειγμα, θα μπορούσε να επαναφέρει στη μνήμη του κατόχου του μια συγκεκριμένη διαδρομή ή ένα σημαντικό γεγονός.
Παράλληλα, η εμφάνιση και η υφή ενός αντικειμένου ενδέχεται να βοηθούσαν τον άνθρωπο να ξεχωρίζει όσα είχε βιώσει προσωπικά από όσα είχε ακούσει από άλλους ή είχε φανταστεί. Η συγκεκριμένη γνωστική λειτουργία είναι γνωστή στην ψυχολογία ως «παρακολούθηση της πηγής της μνήμης» (source monitoring).
Οι ερευνητές επισημαίνουν επίσης ότι ένα αντικείμενο μπορούσε να μεταφέρεται από έναν τόπο σε άλλον και να παρουσιάζεται σε άλλα μέλη της ομάδας. Με αυτόν τον τρόπο, ενδεχομένως ενίσχυε την αξιοπιστία μιας προσωπικής αφήγησης, καθώς αποτελούσε ένα χειροπιαστό στοιχείο που συνδεόταν με μια εμπειρία.
Η διατήρηση αναμνήσεων είχε, άλλωστε, ιδιαίτερη σημασία για τις πρώιμες ανθρώπινες κοινωνίες. Η αναγνώριση συμμαχιών, η ανταλλαγή δώρων, οι αμοιβαίες υποχρεώσεις και τα δικαιώματα που συνδέονταν με συγκεκριμένες περιοχές απαιτούσαν αξιόπιστη μνήμη και εμπιστοσύνη μεταξύ των μελών μιας ομάδας.
Η εξέλιξη της αυτοβιογραφικής μνήμης και η αίσθηση του εαυτού
Η μελέτη προχωρά ένα βήμα παραπέρα, εξετάζοντας κατά πόσο η συγκεκριμένη συμπεριφορά θα μπορούσε να έχει επηρεάσει την εξέλιξη του ανθρώπινου εγκεφάλου.
Οι συγγραφείς προτείνουν ότι, εφόσον η διατήρηση αντικειμένων που συνδέονταν με προσωπικές εμπειρίες έγινε σταδιακά συστηματική πρακτική, ενδέχεται να δημιουργήθηκαν νέες εξελικτικές πιέσεις στους μηχανισμούς του εγκεφάλου που σχετίζονται με την ανάκληση και την αξιολόγηση των αναμνήσεων.
Η διαδικασία αυτή θα μπορούσε να ενισχύσει την ανάπτυξη της αυτοβιογραφικής μνήμης, δηλαδή της ικανότητας του ανθρώπου να οργανώνει τις προσωπικές του εμπειρίες σε μια συνεχή αφήγηση της ζωής του.
Πρόκειται για μια λειτουργία που βρίσκεται στον πυρήνα της ανθρώπινης ταυτότητας, καθώς συμβάλλει στη διαμόρφωση της αίσθησης του εαυτού και στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το παρελθόν μας.
Οι ερευνητές περιγράφουν αυτή τη διαδικασία ως μια αλληλεπίδραση πολιτισμού και βιολογικής εξέλιξης, κατά την οποία οι πρακτικές των ανθρώπινων ομάδων θα μπορούσαν να επηρεάσουν σταδιακά τους μηχανισμούς της μνήμης.
Ο ρόλος των περιβαλλοντικών αλλαγών
Ο καθηγητής Ραν Μπαρκάι (Ran Barkai) συνδέει την εμφάνιση αυτής της συμπεριφοράς με σημαντικές περιβαλλοντικές μεταβολές που σημειώθηκαν την ίδια περίοδο.
Η εξαφάνιση μεγάλων ζώων, και ιδιαίτερα των ελεφάντων, ενδέχεται να ανάγκασε τους πρώιμους ανθρώπους να αναπτύξουν νέες μεθόδους κυνηγιού και να εξερευνήσουν διαφορετικές περιοχές αναζητώντας τροφή. Στα νέα κυνηγετικά πεδία υπήρχαν ζώα όπως τα πλατώνια και τα άγρια βοοειδή.
Ο Μπαρκάι εκτιμά ότι τα αντικείμενα που έφερναν πίσω από αυτές τις περιοχές μπορεί να λειτουργούσαν ως ένας προσωπικός σύνδεσμος με τους τόπους που εξασφάλιζαν πλέον την επιβίωσή τους.
Με άλλα λόγια, μια πέτρα ή ένα παλαιό εργαλείο θα μπορούσε να διατηρεί ζωντανή την ανάμνηση μιας περιοχής, μιας διαδρομής ή μιας σημαντικής εμπειρίας.
Τι γνωρίζουμε και τι παραμένει υπό διερεύνηση
Οι ίδιοι οι επιστήμονες διευκρινίζουν ότι η ερμηνεία αυτή αποτελεί ερευνητική υπόθεση και όχι αποδεδειγμένο γεγονός. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι κάθε ασυνήθιστη πέτρα ή παλιό εργαλείο που εντοπίζεται σε έναν αρχαιολογικό χώρο αποτελούσε προσωπικό ενθύμιο.
Για τον λόγο αυτό, προτείνουν νέες αρχαιολογικές, αναπτυξιακές και πειραματικές έρευνες, οι οποίες θα μπορούσαν να διαχωρίσουν τη μνημονική και συναισθηματική αξία των αντικειμένων από άλλες πιθανές εξηγήσεις, όπως η αισθητική τους εμφάνιση ή η ανταλλακτική τους αξία.
Το βασικό συμπέρασμα της μελέτης είναι ότι η ανάγκη του ανθρώπου να συνδέει αντικείμενα με προσωπικές εμπειρίες ενδέχεται να είναι πολύ παλαιότερη από ό,τι πιστευόταν μέχρι σήμερα. Αν η υπόθεση επιβεβαιωθεί από μελλοντικές έρευνες, τα αναμνηστικά δεν θα αποτελούν απλώς μια σύγχρονη ανθρώπινη συνήθεια, αλλά μια συμπεριφορά με βαθιές ρίζες στην προϊστορία.
