Ρήξη στις σχέσεις Τουρκίας- Αζερμπαϊτζάν: Μαντίλα και Ισραήλ
Ανάμεσα στην Τουρκία του Ερντογάν και το Αζερμπαϊτζάν του Αλίεφ, η ρήξη έχει συντελεστεί. Από την απαγόρευση της μαντίλας έως τις σχέσεις με το Τελ Αβίβ, το χρονικό μιας πρωτοφανούς διπλωματικής κρίσης μεταξύ των δύο αδελφών χωρών
Snapshot
- Η ρήξη στις σχέσεις Τουρκίας-Αζερμπαϊτζάν προκλήθηκε από την απαγόρευση της μαντίλας σε σχολεία του Αζερμπαϊτζάν και τη διαφωνία για τις σχέσεις με το Ισραήλ.
- Το Αζερμπαϊτζάν κατηγορεί την Τουρκία για απόπειρα αποσταθεροποίησης μέσω της ανάμειξης στις εσωτερικές του υποθέσεις.
- Η Τουρκία καταδίκασε την απαγόρευση της μαντίλας ως παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων, ενώ το Μπακού απάντησε με κυρώσεις και απαγόρευση εισόδου σε Τούρκους πολίτες.
- Το Αζερμπαϊτζάν ενισχύει τη συμμαχία του με το Ισραήλ, σε αντίθεση με την Τουρκία που έχει αποστασιοποιηθεί από την κυβέρνηση Νετανιάχου.
- Μια τηλεφωνική επικοινωνία Ερντογάν-Αλίεφ και η πρόσκληση για τη Σύνοδο Κορυφής του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών ενδέχεται να συμβάλουν στην εξομάλυνση των σχέσεων.
«Δύο κράτη, ένα έθνος». Όπως ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, ο οποίος πραγματοποίησε επίσκεψη-αστραπή στο Μπακού στα μέσα Οκτωβρίου, έτσι και οι πολιτικοί στην Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν αρέσκονται να υπενθυμίζουν τους δεσμούς που ενώνουν τις χώρες τους γύρω από την τουρκική ταυτότητα και γλώσσα. Ωστόσο, από τα τέλη Σεπτεμβρίου, οι δύο αδελφές χώρες συγκρούονται όσο ποτέ άλλοτε για όσα τις χωρίζουν.
Το καθεστώς του Μπακού κατηγορεί τον δυτικό γείτονά του για «απόπειρα αποσταθεροποίησης». Ο φιλοκυβερνητικός ειδησεογραφικός ιστότοπος Qafqazinfo καταγγέλλει μάλιστα ευθέως την επιζήμια δράση των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών, της ΜΙΤ, και ορισμένων οργανώσεων που παρουσιάζει ως προκάλυμμά τους, όπως η υπηρεσία συνεργασίας TİKA και η ισλαμιστική ανθρωπιστική οργάνωση IHH.
Στόχος τους, σύμφωνα με το δημοσίευμα του Qafqazinfo, φέρεται να είναι «η ανάμειξη στις εσωτερικές υποθέσεις του Αζερμπαϊτζάν, η οικοδόμηση ενός δικτύου πιστών στην Τουρκία, η διεξαγωγή επιχειρήσεων συλλογής πληροφοριών και η υποδαύλιση εσωτερικών αναταραχών». Πρόκειται για πρωτοφανείς κατηγορίες στις σχέσεις των δύο χωρών.
Από τη μία πλευρά, η Τουρκία κυβερνάται εδώ και είκοσι τρία χρόνια από το ισλαμιστικό και εθνικιστικό καθεστώς του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Από την άνοδό του στην εξουσία, ο Ερντογάν δεν έπαψε να αμφισβητεί τα κοσμικά θεμέλια του τουρκικού κράτους, τα οποία έθεσε ο Μουσταφά Κεμάλ «Ατατούρκ», προς όφελος του πολιτικού Ισλάμ.
Από την άλλη, το Αζερμπαϊτζάν, μια μετασοβιετική δικτατορία με άφθονο πετρέλαιο και φυσικό αέριο, κυβερνάται από την οικογένεια Αλίεφ. Με σιιτική θρησκευτική παράδοση, σε αντίθεση με τη σουνιτική Τουρκία, η αζερική κοινωνία έχει απομακρυνθεί σε μεγάλο βαθμό από το Ισλάμ έπειτα από δεκαετίες σοβιετικής εξουσίας.
Η κρίση της μαντίλας
Οι αρμονικές σχέσεις τους κλονίστηκαν στις 21 Σεπτεμβρίου, όταν θεσπίστηκαν στο Αζερμπαϊτζάν νέοι κανόνες για την ενίσχυση του κοσμικού χαρακτήρα των σχολείων. Οι ρυθμίσεις απαγορεύουν ενδύματα «που διασπούν την ομοιομορφία της υποχρεωτικής σχολικής ενδυμασίας ή δεν συνάδουν με την αρχή της κοσμικότητας».
«Δεν πρόκειται για ισλαμοφοβία, αλλά για παιδαγωγική», υποστηρίζει αμυνόμενος ο διευθυντής του Vision TV, ενός ακόμη φιλοκυβερνητικού μέσου προπαγάνδας.
Η ισλαμική μαντίλα, την οποία στοχεύουν ευθέως οι νέοι κανόνες, είναι μάλλον σπάνια στο Αζερμπαϊτζάν, αντιμετωπίζεται με αποδοκιμασία και υπόκειται σε αυστηρούς περιορισμούς. Από την έναρξη, όμως, της σχολικής χρονιάς, μαθήτριες και εκπαιδευτικοί έχουν αποκλειστεί από τις αίθουσες διδασκαλίας με αυτή την αιτιολογία. Αιτία είναι μια νομοθετική αλλαγή για την ενίσχυση του κοσμικού δημόσιου σχολείου. Βίντεο με δύο μαθήτριες να κλαίνε, αφού τους απαγορεύτηκε η είσοδος στο σχολείο τους, προκάλεσε συγκίνηση πολύ πέρα από τα σύνορα της χώρας.
Στην Τουρκία, συντηρητικά και εθνικιστικά κόμματα διέκριναν ομοιότητες με όσα συνέβαιναν τριάντα χρόνια νωρίτερα υπό το τουρκικό στρατιωτικό καθεστώς. Η εφημερίδα Türkiye, που λειτουργεί ως μιντιακή βιτρίνα του Κόμματος Εθνικιστικής Δράσης (MHP) των «Γκρίζων Λύκων», κάνει λόγο για «κρίση της μαντίλας». Υποστηρίζει ότι «οι εικόνες που κυκλοφορούν στα κοινωνικά δίκτυα θυμίζουν τα γεγονότα της 28ης Φεβρουαρίου 1997», παραπέμποντας στο τελευταίο στρατιωτικό πραξικόπημα στην Τουρκία.
Ο εθνικιστής ηγέτης Ντεβλέτ Μπαχτσελί, σύμμαχος του Ερντογάν, προειδοποίησε πάντως για «σπόρους διχόνοιας» που, όπως υποστήριξε, σπέρνονται ανάμεσα στις δύο τουρκόφωνες χώρες.
Ο ίδιος ο Τούρκος πρόεδρος επέκρινε την απόφαση του Μπακού ήδη από τις 22 Σεπτεμβρίου, κατά την ομιλία του στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη.
«Οι απαγορεύσεις της μαντίλας που έχουν επιβληθεί στα σχολεία ορισμένων χωρών συνιστούν προσβολή των πλέον θεμελιωδών δικαιωμάτων», δήλωσε ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Υπενθυμίζεται ότι, προκειμένου να παρακάμψει μια αντίστοιχη απαγόρευση, ο πρώην δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης είχε στείλει τις δύο κόρες του για σπουδές στις Ηνωμένες Πολιτείες στις αρχές της δεκαετίας του 2000.
Κυρώσεις και μαύρες λίστες
«Αναμένουμε από το Αζερμπαϊτζάν να διορθώσει το συντομότερο αυτό το λάθος», δήλωσε από την πλευρά του ο επικεφαλής σύμβουλος του Ερντογάν, Οκτάι Σαράλ.
Απαντώντας, το Κόμμα Νέου Αζερμπαϊτζάν (YAP) του προέδρου Ιλχάμ Αλίεφ χαρακτήρισε τις επικρίσεις «λαϊκιστικές» και «ανεύθυνες». Το Μπακού κατήγγειλε εκατοντάδες λογαριασμούς παραπληροφόρησης στα κοινωνικά δίκτυα και κατηγόρησε την Άγκυρα και την Τεχεράνη για συντονισμένες ενέργειες αποσταθεροποίησης.
Ακόμη μία ένδειξη της οργής του αυταρχικού ηγέτη Αλίεφ απέναντι στον μεγαλύτερο σε ηλικία Τούρκο ομόλογό του: την Τετάρτη 21 Οκτωβρίου επιβλήθηκε απαγόρευση εισόδου στο Αζερμπαϊτζάν σε τουλάχιστον 31 Τούρκους υπηκόους.
Πρόκειται για πρόσωπα των οποίων οι δημόσιες τοποθετήσεις συνιστούν, κατά το Μπακού, «απειλή για την εθνική ασφάλεια» και απόπειρα «ανατροπής της κυβέρνησης». Ο κατάλογος περιλαμβάνει πολιτικούς, δημοσιογράφους και πανεπιστημιακούς, όλους προσκείμενους στο κόμμα του Ερντογάν.
Μεταξύ εκείνων που έχουν εκφραστεί εντονότερα συγκαταλέγεται η αντιπρόεδρος της κοινοβουλευτικής ομάδας του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), Λεϊλά Σαχίν. Η 53χρονη αποτελεί σύμβολο για τους ισλαμιστές.
Το 1998, όταν ήταν φοιτήτρια, της είχε απαγορευτεί η είσοδος σε τουρκικό πανεπιστήμιο εξαιτίας της μαντίλας της. Στη συνέχεια επέλεξε να εγκατασταθεί στην Αυστρία, από όπου έδωσε δικαστική μάχη προσφεύγοντας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Το Δικαστήριο απέρριψε τελικά την προσφυγή της το 2005.
Διαφωνίες σχετικά με το Ισραήλ
Το άλλο σημείο τριβής ανάμεσα στην Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν είναι οι σχέσεις τους με το Ισραήλ. Η Άγκυρα, παραδοσιακή σύμμαχος του εβραϊκού κράτους, έχει αποστασιοποιηθεί από την κυβέρνηση του Μπενιαμίν Νετανιάχου. Τον Μάιο του 2024 είχε ήδη περιορίσει τις εξαγωγές της προς το Ισραήλ, ενώ το 2025 απαγόρευσε στα πλοία της να προσεγγίζουν ισραηλινά λιμάνια.
Το περασμένο καλοκαίρι, η αντιπαράθεση ανάμεσα στον Ερντογάν και τον Νετανιάχου οξύνθηκε. Ο δεύτερος χαρακτήρισε τον πρώτο «αντισημίτη δικτάτορα», απαντώντας σε ένταλμα σύλληψης για «γενοκτονία» που εξέδωσε η τουρκική Δικαιοσύνη. Η Τουρκία παρουσιάζεται ως απειλή. Στη Συρία, οι δύο χώρες βρίσκονται αντιμέτωπες και ο ισραηλινός στρατός, ο οποίος κατέχει τη νότια Συρία, έχει πραγματοποιήσει σειρά επιθέσεων εναντίον στρατιωτικών εγκαταστάσεων που υπήρχαν υποψίες ότι χρησιμοποιούνταν από τουρκικές δυνάμεις.
Την ίδια στιγμή, το Μπακού έχει, αντιθέτως, ενισχύσει τη συμμαχία του με το Τελ Αβίβ. Το 2020, το Ισραήλ υπήρξε ένας από τους βασικούς συμμάχους και προμηθευτές όπλων του Αζερμπαϊτζάν, όταν εκείνο εξαπέλυσε την επιχείρηση ανακατάληψης του Ναγκόρνο Καραμπάχ.
Στη συνέχεια, ο πόλεμος εναντίον του Ιράν μετέτρεψε το αζερικό έδαφος σε στρατηγικό παρατηρητήριο. Μέσα σε ένα εχθρικό περιβάλλον, το Ισραήλ στηρίζεται επίσης σε αυτό το μικρό κράτος του Νότιου Καυκάσου για τον εφοδιασμό του με υδρογονάνθρακες. Εισάγει από το Αζερμπαϊτζάν έως και το 40% του πετρελαίου και του φυσικού αερίου του. Οι πόροι αυτοί μεταφέρονται μέσω του αγωγού Μπακού–Τιφλίδα–Τσεϊχάν, που διέρχεται από την Τουρκία.
Οι διαφωνίες αυτές προσέλαβαν συγκρουσιακό χαρακτήρα στα μέσα Οκτωβρίου, με την επίσκεψη του Ισραηλινού προέδρου Ισαάκ Χέρτσογκ στο Μπακού. Από το 2024, η Τουρκία απαγορεύει στα ισραηλινά κρατικά αεροσκάφη να διέρχονται από τον εναέριο χώρο της, εξακολουθεί όμως να επιτρέπει τις πολιτικές πτήσεις από και προς το Ισραήλ. Εξαιτίας αυτών των περιορισμών, ο Μπενιαμίν Νετανιάχου είχε ματαιώσει επίσκεψή του στο Αζερμπαϊτζάν.
Αυτή τη φορά, ο πρόεδρος Χέρτσογκ χρησιμοποίησε πολιτικό αεροσκάφος της αζερικής εταιρείας AZAL για να μεταβεί στο Μπακού, χωρίς να ενημερώσει την Άγκυρα.
Μια τηλεφωνική επικοινωνία ανάμεσα στον Ερντογάν και τον Αλίεφ, στις 21 Οκτωβρίου, θα μπορούσε να συμβάλει στην εξομάλυνση της διαφοράς. Ο ηγέτης του Αζερμπαϊτζάν προσκλήθηκε να συμμετάσχει στη 13η Σύνοδο Κορυφής του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών, η οποία πρόκειται να πραγματοποιηθεί στα τέλη του μήνα στην Άγκυρα.
