Βία ανηλίκων: Γιατί αφήνουμε τα παιδιά έρμαια των ενορμήσεών τους – Έτσι θα κλείσει ο φαύλος κύκλος
Βία ανηλίκων και παιδική παραβατικότητα. Ακόμα και σε ακραίες μορφές, που ξεπερνούν το «bullying» και φτάνουν ή ξεπερνούν το όριο της απόπειρας ανθρωποκτονίας, από άλλο παιδί. Συμβαίνει πια παντού, από τις σχολικές αίθουσες ακόμα και τάξεων δημοτικού, μέχρι τα άλλοτε αθώα παρκάκια και τους δρόμους περιοχών που κάποτε θεωρούσαμε απόλυτα ασφαλή.
Το πιο ανησυχητικό από όλα -κι αυτό που καθιστά το πρόβλημα ως εκτεταμένο φαινόμενο κοινωνικό παθογένειας, ή πιο απλά, ως «μάστιγα», είναι ότι πλέον οι συμπεριφορές αυτές έχουν αποκτήσει -ας μην κρυβόμαστε- ένα προφίλ «κανονικότητας». Σε κανέναν δεν κάνουν εντύπωση πια όλα αυτά τα νοσηρά περιστατικά, τα οποία λίγα χρόνια νωρίτερα θα γίνονταν πρωτοσέλιδα και πρώτα θέματα στα δελτία ειδήσεων.
Το Newsbomb ανοίγει τον φάκελο της βίας των ανηλίκων, σκιαγραφώντας το φαινόμενο και αναζητώντας ουσιαστικές λύσεις – οι οποίες γίνονται όλο και πιο επιτακτικές, στον επίπεδο του παρόντος αλλά πρωτίστως, του μέλλοντός μας.
Συζητάμε με μια εκ των πλέον ειδικών, με υψηλή κατάρτιση και τεράστια εμπειρία ακόμα και σε αυτές τις υποθέσεις που θα προτιμούσαμε να μην μάθουμε ποτέ.
Η Ιφιγένεια Παντελάκη, MD, MSc, Ψυχίατρος παιδιού και εφήβου – Ψυχοθεραπεύτρια Ενηλίκων και Πραγματογνώμων Αθηνών & Πειραιώς, αντιμετωπίζει το πρόβλημα της μετατροπής των αθώων παιδικών ψυχών σε ακραία κακοποιητικούς ανθρώπους, καθημερινά στο ιατρείο της. Έχει ολοκληρωμένη άποψη και για το «γιατί» -που από εδώ ξεκινάει το πρόβλημα- αλλά και για το «πώς» θα αλλάξουμε αυτή την κατάσταση και θα επιτρέψουμε στα παιδιά μας να επιστρέψουν στην παιδικότητα που τους αξίζει -αλλά φαίνεται ότι την έχασαν απότομα και βίαια. Διότι, πρωτίστως, το πρόβλημα ξεκινάει και μπορεί να τελειώσει από τους ενηλίκους, γονείς ή και μη…
«Τα παιδιά βρίσκονται έρμαια των ενορμήσεών τους, υποχείρια της επιθετικότητας τους και κάθε επιθετική τους ενέργεια εκτίθεται στα media προς συλλογική αποφυγή, αλλά τελικώς καταλήγει σε παραδειγματισμό», μας λέει, και με τον τρόπο αυτόν εξηγεί τον φαύλο κύκλο της βίας.
Η Ιφιγένεια Παντελάκη αναφέρεται και στο φαινόμενο της γονικής αποξένωσης, που αφορά πια σε δεκάδες χιλιάδες παιδιά δυστυχώς, και που επιτείνει ακόμα περισσότερο την κατάσταση αυτή.
Το πρωτεύον, κατά την επιστήμονα, είναι και το πιο δύσκολο -δηλαδή να κοιτάξουμε όλοι πρώτα τον καθρέφτη μας. «Ο ενήλικας πρέπει να αναγνωρίσει την ευθύνη που έχει πρωτίστως απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό. Και να βρει το πώς θα παράξει ψυχικό νόημα κατά τη διάρκεια της ανατροφής. Θα του πρότεινα μονάχα να περνάει με το παιδί του ποιοτικό χρόνο και να του εμπνεύσει το πώς θα διακρίνει το αποδεκτό από το μη αποδεκτό- το καλό από το κακό», τονίζει με βεβαιότητα, ενώ περιγράφει και τα πρώτα «καμπανάκια» που μπορεί να δώσει ένα παιδί το οποίο προετοιμάζεται για τις απευφκταίες αυτές συμπεριφορές...
Διαβάστε τη συνέντευξη:
Newsbomb: Ως παιδοψυχίατρος, που βλέπετε καθημερινά παιδιά και οικογένειες, πώς θα ορίζατε σήμερα την ενδοσχολική βία και τη βία μεταξύ ανηλίκων; Ποια μορφή της σας ανησυχεί περισσότερο;
Ιφιγένεια Παντελάκη: Δεν θα έλεγα ότι υπάρχει ένας ακριβής ορισμός ο οποίος να αποδίδει το φαινόμενο της βίας μεταξύ ανηλίκων και της βίας στο σχολικό περιβάλλον. Η βία δεν είναι μόνο πράξη, είναι ένας τρόπος να σχετίζεται κανείς, ώστε να αυξάνει έστω και φαινομενικά τη δύναμη του εις βάρος κάποιου άλλου.
Τα φαινόμενα ποικίλουν και αποκλίνουν πλέον από τον ξυλοδαρμό της εποχής μας στο προαύλιο, με ένα συνεχές συμπεριφορών που εκκινεί από τη λεκτική ταπείνωση και κορυφώνεται στη σεξουαλική παρενόχληση και τον εκβιασμό. Λόγω της αλλαγής της εξωτερικής μας πραγματικότητας, έχει αλλάξει και εδώ τρόπος και η πλέον διαδεδομένη μορφή βίας είναι δυστυχώς ψηφιακή.
Αυτό που με ανησυχεί περισσότερο είναι ότι αυτές οι συμπεριφορές αρχίζουν και αποκτούν ένα προφίλ «κανονικότητας». Και πώς αλλιώς θα μπορούσε να γίνει; Αν τελικά όλοι στο κινητό μας τηλέφωνο εκτιθέμεθα σε ανάλογο υλικό όπου κανείς επιτίθεται, επιβάλλεται, παραβιάζει τα όρια του άλλου. Και βεβαίως το κινητό μας είναι πάντα στο χέρι μας.
Τι έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια και βλέπουμε τόσο συχνά περιστατικά βίας από ανηλίκους; Ποιοί θεωρείτε ότι είναι οι βαθύτεροι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες πίσω από αυτή την έξαρση;
Ο Φρόιντ πριν από έναν αιώνα προσδιόρισε την ανθρώπινη ύπαρξη να κινείται μέσα από δύο ρεύματα: τη σεξουαλικότητα και την επιθετικότητα. Μας εμπνέει δηλαδή, τρόπον τινά, όλους μας, μια «φυσιολογική» επιθετικότητα την οποία πρέπει να την διαχειριστούμε και να την στρέψουμε με υγιής τρόπους, είτε σε εκτόνωση, είτε ιδανικά σε δημιουργικότητα. Όσο πιο νέοι είμαστε, βρισκόμαστε και σε καλύτερη εφαπτόμενη με αυτό το ρεύμα της επιθετικότητας μας. Το κανάλι που θα διοχετεύσει αυτό το ρεύμα, όταν είμαστε παιδιά, το δομούν οι γονείς και η κοινωνία μας. Άρα κάτι πάσχει σε επίπεδο κοινωνικών θεσμών και στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι οικογένειες μας.
Σε κάθε περίπτωση η συνθήκη δεν είναι ρυθμισμένη και τελικώς τα παιδιά βρίσκονται έρμαια των ενορμήσεων τους, υποχείρια της επιθετικότητας τους και κάθε επιθετική τους ενέργεια εκτίθεται στα media προς συλλογική αποφυγή, αλλά τελικώς καταλήγει σε παραδειγματισμό. Μιλάμε δηλαδή για ένα φαύλο κύκλο, όπου η προσπάθεια να προστατεύσουμε, καταλήγει σε επικοινωνία μίας συμπεριφοράς που ίσως και να σαγηνεύει και να καταλήγει πρότυπο για τον έφηβο του σήμερα.
Ας πάμε ειδικά στη γονική αποξένωση, όπου έχετε και εξειδίκευση. Πώς μπορεί ένα παιδί που έχει «στραφεί» εναντίον του ενός γονέα, να εμφανίσει αργότερα βίαιες ή επιθετικές συμπεριφορές προς συνομηλίκους;
Αν με ρωτάτε θεωρώ σχεδόν βέβαιο ότι θα εμφανίσει παθολογική επιθετικότητα, είτε στην παιδική -εφηβική, είτε στην ενήλικη ζωή. Αυτά τα παιδιά, γνωστά και ως «παιδιά του Αρμαγεδδώνα», έχουν μάθει να σχετίζονται μέσα από την βία. Αξιολογώ ως ακραία μορφή βίας την αποξένωση από τον ίδιο σου τον γονιό και μάλιστα όταν αυτή επιβάλλεται από τον έτερο γονέα. Μιλάμε δηλαδή για μία ανατροφή, μέσα σε ένα περιβάλλον εμπόλεμο, όπου ο πόλεμος έχει τους χαρακτήρες του πολέμου στο Βιετνάμ. Δεν υπάρχει νικητής και ηττημένος, παρά μόνο απώλειες.
Ένα αποξενωμένο παιδί έχει μάθει ότι η βία είναι ο τρόπος που λειτουργούμε μέσα στο σπίτι μας. Έτσι θα λειτουργήσει και έξω από το σπίτι. Δυστυχώς ή ευτυχώς στον κύκλο της βίας, βεβαίως, υπάρχουν ρόλοι που εναλλάσσονται και το εν λόγω παιδί θα μπορούσε να βρεθεί είτε από τη θέση του θύματος, είτε από τη θέση του θύτη.
Σε ένα παιδί που έχει μεγαλώσει μέσα σε συγκρουσιακό διαζύγιο, χειρισμούς, γονική αποξένωση, τι αποτύπωμα αφήνει αυτό στην ικανότητά του να εμπιστεύεται, να ρυθμίζει τον θυμό του και να σχετίζεται με τους άλλους;
Θα πω ότι παίζει σημαντικό ρόλο η αναπτυξιακή ηλικία που ξεκινούν να λαμβάνουν χώρα οι εν λόγω συμπεριφορές και συνθήκες. Στα πρώτα πέντε χρόνια της ζωής οι συνέπειες δεν είναι απλά επιζήμιες, θα τις χαρακτήριζα ολέθριες. Όσο η ηλικία αυξάνεται όμως, και το παιδί έχει ζήσει μία καλή εποχή με τον γονέα που σήμερα αποξενώνεται, οι συνθήκες αλλάζουν.
Δυστυχώς η επιλογή της γονεϊκότητας είναι μία τεράστια απόφαση, με τεράστια ευθύνη, την οποία στις πλείστες περιπτώσεις, οι γονείς δεν γνωρίζουν, ούτε αναλαμβάνουν αυτή την ευθύνη τελικά. Ένα συγκρουσιακό διαζύγιο από μόνο του δεν υπονομεύει την ικανότητα του ατόμου για εμπιστοσύνη και αυτορρύθμιση. Ακραίες αποξενωτικές συνθήκες όμως, ειδικά σε νεαρές ηλικίες (<15 ετών) και παιχνίδια χειραγώγησης των γονέων που εμπλέκουν τα ανήλικα, είναι ικανοί παράγοντες για βαθιά, ίσως και ανεπανόρθωτη ψυχική βλάβη. Η οποία ναι, επηρεάζει την ικανότητα να ελέγξει κανείς το θυμό του και το πώς θα σχετιστεί συνολικά.
Στις υποθέσεις γονικής αποξένωσης, εργάζεστε για την επανένωση παιδιού–γονέα. Πώς επηρεάζει η επιτυχής επανένωση τη μελλοντική συναισθηματική σταθερότητα του παιδιού και τον κίνδυνο να εκδηλώσει βίαιες συμπεριφορές;
Είναι λυπηρό και αχρείαστο να αναφέρω τα ποσοστά επιτυχίας των εν λόγω παραβάσεων. Η reunification therapy θα απαιτούσε πέρα από σοβαρό και εκπαιδευμένο θεραπευτικά ειδικό και μια εξειδικευμένη δομή φιλοξενίας με ευρύτερη διεπιστημονική ομάδα, προκειμένου να λειτουργήσει αποτελεσματικά. Αυτό δυστυχώς, ως στιγμής, απουσιάζει από τη χώρα μας. Το αποτέλεσμα είναι τυχαίο και στις ιδανικές περιπτώσεις που η παρέμβαση επανένωσης λειτουργεί, αυξάνει σημαντικά για το παιδί την ψυχική λειτουργικότητα. Το ρίσκο για μέλλουσες αρνητικές συμπεριφορές μειώνεται σημαντικά, αλλά κυρίως αυξάνεται η ικανότητα του ατόμου για συγχώρεση, η επεξεργασία της όποιας ενοχής και η πίστη ότι οι ανθρώπινες σχέσεις αξίζουν.
Από την κλινική σας εμπειρία, βλέπετε συχνά πίσω από έναν ανήλικο-θύτη (ή μια «παρέα θυτών») ιστορίες παραμέλησης, κακοποίησης ή αποσύνδεσης από τους γονείς; Ποιο είναι το «προφίλ» που συναντάτε πιο συχνά;
Είναι ένα σύνθετο φαινόμενο. Ο άξονας παραμέληση-κακοποίηση -αποσύνδεση από γονέα αποτελεί σίγουρα αιτιολογικό παράγοντα. Ένας συναισθηματικά κακοποιημένο παιδί, ως έφηβος μπορεί να γίνει βίαιος, σε ένα καθεστώς απόγνωσης, με ασυνείδητο στόχο να διαχειριστεί τα τραύματα του. Σαφώς και ένας ανήλικος ο οποίος έχει μία δομημένη, εγκατεστημένη και υγιή σχέση με το γονιό του δεν θα επιδοθεί με την ίδια ευκολία σε βίαιες συμπεριφορές, συγκριτικά με τον ανήλικο που παραμελείται και δεν έχει σχέση με τον πατέρα ή τη μητέρα του.
Σε τέτοιες περιπτώσεις συχνά, δεν έχουν εμπνευστεί με καθαρό τρόπο τα όρια, ώστε το παιδί να αναγνωρίζει τι είναι επιτρεπτό και τι όχι, και μέχρι που φτάνει η δική του ελευθερία και που παραβιάζει την ελευθερία του άλλου. Χωρίς ωστόσο αυτό, ντετερμινιστικά να σημαίνει ότι κάθε συναισθηματικά κακοποιημένο παιδί, θα επιδοθεί σε βίαιες συμπεριφορές και θα ταυτιστεί με τις επιθέσεις που το ίδιο έχει βιώσει. Ο λαός μας άλλωστε λέει και τη φράση «από το αγκάθι βγαίνει ρόδο». Σημαντικό ρόλο επίσης παίζει το περιβάλλον συνομηλίκων και η συμπεριφορά που έχουν οι φίλοι του θύτη-εφήβου ή αν θέλετε και ο τρόπο που οι οικογένειες των φίλων του θύτη-έφηβου λειτουργούν.
Ποια είναι τα πρώτα «καμπανάκια» που μπορεί να δώσει ένα παιδί πριν φτάσει στη βίαιη συμπεριφορά; Τι πρέπει να προσέχουν γονείς και εκπαιδευτικοί στην καθημερινότητα – στις αντιδράσεις, στο λόγο, στις σχέσεις του παιδιού;
Τα συμπτώματα στα ανήλικα παιδιά είναι συχνά ακαθόριστα. Ένα πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσει κανείς ότι το παιδί αλλάζει. Ότι η συμπεριφορά του είναι διαφορετική από πριν. Η πτώση της επίδοσης στα μαθήματα και η έλλειψη ενδιαφέροντος γενικά για την ακαδημαϊκή εξέλιξη, είναι ένα σημείο τόσο για τους γονείς όσο και για τους εκπαιδευτικούς να καταλάβουν ότι κάτι συμβαίνει.
Οι διαταραχές του ύπνου και της όρεξης, για παράδειγμα έφηβοι που δεν κοιμούνται καθόλου, κοιμούνται τα ξημερώματα ή έφηβοι οι οποίοι δεν τρώνε, αδυνατίζουν υπερβολικά και ασχολούνται συνέχεια με το σώμα τους ή και αντίθετα συμπτώματα υπερφαγίας και αιφνίδια εγκατάσταση παχυσαρκίας. Αυτά θα μπορούσαν να είναι τα πρώτα συμπτώματα τα οποία υποκρύπτουν μία συναισθηματικού χαρακτήρα δυσκολία.
Αργότερα μπορεί να δούμε συμπεριφορές που διακρίνονται από έλλειψη ενσυναίσθησης, ένα σκληρό ή σαρκαστικό χιούμορ, μυστικοπάθεια, έντονη ενασχόληση με το κινητό τηλέφωνο και ένα είδος διπλής ζωής να εξελίσσεται μέσα από αυτό, αλλαγή στην παρέα των συνομηλίκων και άλλα, τα οποία πάντα συνδέονται με μία σημαντική αλλαγή στην αρχική λειτουργικότητα του παιδιού.
Το κλειδί είναι να αφουγκραστεί κανείς ότι αυτό το παιδί δεν ήταν έτσι-κάτι άλλαξε.
Συχνά πάντως η κοινωνία σπεύδει να μιλήσει για «σκληρά» παιδιά, «άγριες» παρέες. Από την πλευρά της παιδοψυχιατρικής, πόσο δίκαιο ή άδικο είναι αυτό; Τι χάνουμε όταν βλέπουμε μόνο την επιφάνεια της βίας και όχι την ιστορία πίσω από το παιδί;
Θα ήταν αδιαμφισβήτητα πιο σοβαρό να μιλήσει κανείς για σκληρή ή άγρια πράξη και όχι να χαρακτηρίσει το παιδί ή μία ομάδα παιδιών. Όχι μόνο στα παιδιά και στον ενήλικο κόσμο, οι άνθρωποι πράττουμε και με λάθος τρόπους. Σίγουρα οι πράξεις μας έχουν βαρύτητα, αλλά δεν είμαστε οι πράξεις μας. Και σαφώς έχει ένα νόημα τι προηγήθηκε αυτών των πράξεων και σε τι στιγμιότυπο αυτές λαμβάνουν χώρα. Τι ιστορία ζωής ζήσαμε πριν και τι επιλογές για αλλαγή έχουμε από εδώ και πέρα. Άλλωστε και εγώ ξέρετε, όπως και εσείς, έχουμε έναν νεφρό, που παράγει ούρα, απεκκρίνει δηλαδή άχρηστα προϊόντα του μεταβολισμού. Αλλά δεν είμαστε ο νεφρός. Να με συγχωρείτε για το γλαφυρό παράδειγμα...
Βλέπουμε ότι η βία, όπως είπατε κι εσείς νωρίτερα, «βγαίνει» πια και σε βίντεο, γίνεται μέρος της ψηφιακής ζωής των παιδιών. Πώς επηρεάζει το διαδίκτυο και τα social media το βίωμα της βίας για θύτες και θύματα;
Γνωρίζουμε όλοι ότι τα παιδιά αρέσκονται στο μιμητισμό. Καταλαβαίνουμε ότι οι προσλαμβάνουσες καθορίζουν και τις συμπεριφορές μας με έναν τρόπο. Πόσο μάλλον των παιδιών. Τελικά αυτό που βλέπω γίνεται οικείο, άρα είτε το ανέχομαι πιο εύκολα, είτε το αναπαράγω, χωρίς ντροπή. Δεν γνωρίζω όμως τον τρόπο με τον οποίο αυτό το φαινόμενο μπορεί να ανακοπεί ουσιαστικά. Και με την ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας, τα όποια γονεϊκά φίλτρα (όταν αυτά εφαρμόζονται) αποδεικνύονται ελλιπή τελικά.
Αν είχατε απέναντί σας έναν γονέα που φοβάται ότι το παιδί του μπορεί να γίνει είτε θύμα είτε θύτης, ποιες συγκεκριμένες κινήσεις θα του προτείνατε για το σπίτι και την καθημερινή σχέση μαζί του;
Θα του πρότεινα μονάχα να περνάει με το παιδί του ποιοτικό χρόνο και να του εμπνεύσει το πώς θα διακρίνει το αποδεκτό από το μη αποδεκτό- το καλό από το κακό. Αυτός ο δυισμός παράγει ψυχικό νόημα κατά τη διάρκεια της ανατροφής.
Σε επίπεδο πολιτικής και θεσμών, ποιες παρεμβάσεις θεωρείτε απολύτως αναγκαίες; Μιλάμε για δομές ψυχικής υγείας στα σχολεία, ενημέρωση γονέων, αλλαγές στον τρόπο που λειτουργεί η Δικαιοσύνη στις υποθέσεις ανηλίκων;
Κοιτάξτε. Το ζήτημα δεν είναι να ανοίγουν δομές και να εργάζεται νέο και ανεκπαίδευτο προσωπικό με μοριοδότηση. Φυσικά και υπάρχει ανάγκη για στοχευμένες παρεμβάσεις και εξειδικευμένη εργασία για τις υποθέσεις κακοποίησης ανηλίκων. Είτε σωματικής, είτε συναισθηματικής. Η βαρύτητα είναι ανάλογη. Δεν ξέρω και κατά πόσο είναι ο ρόλος μου να τοποθετηθώ σε τέτοια ζήτημα στα οποία εκφράζεται και μια κάποια πολιτική θέση.
Ωστόσο, η άποψη μου είναι σίγουρα το να αξιολογούνται με αυστηρότητα και οι ειδικοί ψυχικής υγείας. Τόσο σε επίπεδο προσόντων, όσο και σε επίπεδο επικαιροποιημένης γνώσης. Τα όποια προσόντα ένας ειδικός ισχυρίζεται ότι φέρει δηλαδή, να ελέγχονται θεσμικά και ο ίδιος ο ειδικός να εξετάζεται περιοδικά, τόσο σε επίπεδο δικής του ψυχικής επάρκειας (λόγου χάρη θα μπορούσε να είναι ο ίδιος χρήστης ή βίαιος και να μην είναι σε θέση να αναγνωρίσει ως πάσχουσες τις εν λόγω συμπεριφορές σε ένα παιδί), αλλά και σε επίπεδο επιστημονικών γνώσεων. Επιπλέον, εκτιμώ ότι είναι απαραίτητη για αυτή την χώρα η ταχυστοποίηση του συστήματος δικαιοσύνης που αφορά το οικογενειακό δίκαιο, που εμπλέκει ανήλικα. Όσο οι χρόνοι αναμονής αυξάνουν, οι επιπτώσεις στα παιδιά νομιμοποιούνται.
Ποιος είναι ο ρόλος της πρόληψης; Σε ποια ηλικία πρέπει να ξεκινά η συστηματική δουλειά με τα παιδιά για τη διαχείριση θυμού, ορίων και σχέσεων; Μπορούμε πραγματικά να «προλάβουμε» τη βία;
Μπορούμε να προλάβουμε τη βία όταν έχουμε όλοι μια κοινή αντίληψη για το τι συνιστά βία. Αν η μητέρα μου με δέρνει και πιστεύει ότι έτσι με διαπαιδαγωγεί, ακόμη και αν είμαι 4 ετών, θα μάθω ότι αυτό συνιστά παιδαγωγικό μέτρο. Άρα η ερώτηση σας είναι πολύ δύσκολο να απαντηθεί. Και όπως είπαμε και νωρίτερα, η γονεϊκότητα συνιστά μια ελεύθερη επιλογή, ακόμη και των ανέτοιμων για αυτή την εργασία ανθρώπων.
Πάντως αν είμαι τυχερός άνθρωπος, ώστε να έχω αρκετά καλούς γονείς (όχι τέλειους - αρκετά καλούς ) δεν εκτιμώ ότι χρειάζεται εξειδικευμένη θεραπευτική βοήθεια για ένα ανήλικο παιδί. Οι παρεμβάσεις μας πρέπει να είναι στοχευμένες, να παράγουν κατά βάση πρωτογενή πρόληψη και να μην ψυχιατρικοποιείται η κάθε παιδική και εφηβική συμπεριφορά. Ένας σοβαρός γονέας θα εμπνεύσει όρια από την νηπιακή ηλικία, αναγνωρίζοντας το μέτρο ανάμεσα σε αυστηρότητα και επιτρεπτικότητα.
Τέλος, με βάση όσα βλέπετε στο ιατρείο και στους θεσμούς, είστε αισιόδοξη ή απαισιόδοξη για το αν μπορούμε, ως κοινωνία, να ανακόψουμε αυτή την έξαρση βίας μεταξύ ανηλίκων; Και τι θα έπρεπε να αλλάξει πρώτα από όλα;
Είμαι πάντα αισιόδοξη. Για να αλλάξει ο αέρας που αναπνέουν οι ανήλικοι, θα πρέπει οι ενήλικες να αντιμετωπίζουμε τη ζωή με την ευθύνη που της αναλογεί. Αν κάθε ενήλικας αναγνωρίσει την ευθύνη που έχει πρωτίστως απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό, τότε όλα τα παιδιά θα απολαύσουν μια ποιοτική ζωή, όπου τα όρια της προσωπικότητας του καθενός θα είναι καλά προσδιορισμένα. Αυτό αποκλείει την οποία μορφή βίας.