Explainer: Ποιον ευνοεί η εξέγερση «χωρίς αρχηγούς» στο Ιράν - Το «μπούμερανγκ» και οι διάδοχοι
Πολύ ρομαντικό να υποθέτουμε πως σε μια χώρα σαν το Ιράν έχει μέλλον μια... ακέφαλη εξέγερση δίχως πάτρωνες και πυροδοτούμενη μονάχα από την λαϊκή αντίσταση.
Μπορεί να φαίνεται παράδοξο, αλλά ουκ ολίγοι αναλυτές πιστεύουν ότι η τρέχουσα κατάσταση στους δρόμους της Τεχεράνης αντί να αποδομεί το καθεστώς των μουλάδων δημιουργεί μια ψυχολογική αμυντική ασπίδα ενάντια σε ξένες επιθέσεις.
Κι αυτό επειδή μεταξύ άλλων φαίνεται να στερούνται ηγεσίας εντός ή εκτός Ιράν.
Αυτό παραμένει και το μέγιστο ερώτημα. Ποιος ή ποιοι ηγούνται αυτών των διαμαρτυριών κατά τη διάρκεια των οποίων σύμφωνα με αναφορές τουλάχιστον 100 άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους;
Η αντιπολίτευση στο Ιράν προέρχεται από ένα ευρύ φάσμα κοινωνικών ομάδων: ακτιβίστριες για τα δικαιώματα των γυναικών, φοιτητές, εργάτες, εθνοτικές μειονότητες, μοναρχικοί, κοσμικοί ρεπουμπλικάνοι και ακόμη και παραδοσιακές θρησκευτικές ομάδες.
Ο κ. Σωτήρης Ρούσσος, καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και επιστημονικός υπεύθυνος του Κέντρου Μεσογειακών, Μεσνατολικών και Ισλαμικών Σπουδών προσανατολίζει τον προβληματισμό του στο ζήτημα της ηγεσίας του κινήματος των διαδηλωτών.
Συγκεκριμένα αναρωτιέται:
Τι δεν ξέρω για την εξέγερση εν εξελίξει στο Ιράν.
1. Δεν ξέρω και δεν έχω βρει πληροφορίες για μια ηγεσία, πρόσωπο η ομάδα, που να ενοποιεί πολιτικά την εξέγερση. Τα περί υιού του σάχη είναι τουλάχιστον φαιδρά.
2. Δεν ξέρω και δεν έχω βρει πληροφορίες για κάποιο πολιτικό φορέα, οργάνωση ή δίκτυο που να ενοποιεί την εξέγερση. Στην ισλαμική επανάσταση τον ρόλο αυτό έπαιξε το δίκτυο νέων ιερωμένων και τζαμιών του Χομεϊνί
Προς το παρόν φαίνεται ότι οι ΗΠΑ και το Ισραήλ δεν έχουν βρει κάποιον εντός της εξέγερσης και για αυτό κάποια λόμπυ στις ΗΠΑ και το Ισραήλ υποστηρίζουν τον "διάδοχο" . Ειδικά το Ισραήλ δεν καίγεται για νέα ηγεσία στο Ιράν. Η καλύτερη εξέλιξη για το Τελ Αβιβ θα ήταν η πλήρης παράλυση του Ιράν για καμιά πενταετία η και περισσότερο.
Κατά την ταπεινή μου άποψη μια ηγεσία μέσα από την μεταρρυθμιστική πτέρυγα του ιερατείου -καποιος σαν τον Ρουχανί ή τον Καρουμπί (πολύ μεγάλος στα 89) - ομαλή αντικατάσταση του Χαμενεϊ με παραίτηση και εκλογή νέου θρησκευτικού ηγέτη κάποιου από τους παραπάνω, με συνταγματική αναθεώρηση και δημοψήφισμα γιια το νέο Σύνταγμα θα μπορούσε να είναι μια διαδικασία που θα έφερνε την αλλαγή που χρειάζεται η χώρα αυτή.
Τι εκτιμάει Ισραηλινός αναλυτής
Ο Ron Ben-Yishai, ένας εξέχων στρατιωτικός αναλυτής που γράφει για το ισραηλινό Ynet, επισημαίνει ότι, παρόλο που υπάρχει δυσαρέσκεια, αυτές οι διαμαρτυρίες εξακολουθούν να στερούνται ενιαίας ηγεσίας και της ικανότητας για άμεση ανατροπή. Ο Ben-Yishai και οι συνάδελφοί του σημειώνουν ότι η ισραηλινή κοινότητα πληροφοριών φοβάται βαθιά το φαινόμενο της «συγκέντρωσης γύρω από τη σημαία». Η ιστορική εμπειρία από τον οκταετή πόλεμο Ιράν-Ιράκ δείχνει ότι μια μεγάλης κλίμακας ξένη επίθεση έχει υψηλές πιθανότητες να υποκινήσει εθνικιστικά συναισθήματα.
Όπως προειδοποιεί το The National Interest, μια στρατιωτική επίθεση θα μπορούσε να αντιστρέψει τη δυναμική των διαδηλώσεων. Αντί να εμβαθύνει το χάσμα, θα έδινε στην κυβέρνηση την δικαιολογία να καταστείλει κάθε διαφωνούσα φωνή ως «πέμπτη φάλαγγα» με δικαιολογημένη βία.
Ως εκ τούτου, οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων στο Τελ Αβίβ αντιμετωπίζουν ένα στρατηγικό δίλημμα: αν επιτεθούν, ενδέχεται να βοηθήσουν ακούσια το καθεστώς να επιλύσει την εσωτερική του κρίση μέσω της «ασφάλειας» της ατμόσφαιρας. Αν δεν επιτεθούν, το Ιράν θα εκμεταλλευτεί αυτό το περιθώριο για να ανασυγκροτηθεί. Η συνέχιση των διάσπαρτων διαμαρτυριών διατηρεί αυτή την αμφιταλάντευση και καθιστά το πολιτικό-κοινωνικό κόστος οποιασδήποτε στρατιωτικής δράσης απρόβλεπτο για το Ισραήλ.
Τρεις ομάδες που έχουν επιχειρήσει να αλλάξουν το καθεστώς των μουλάδων στην Τεχεράνη
To Newsbomb ήδη από το καλοκαίρι με αφορμή τη σύρραξη Ισραήλ- Ιράν είχε εστιάσει τόσο στην εσωτερική δυσαρέσκεια εντός της Ισλαμικής Δημοκρατίας, όσο και σε πιθανές διάδοχες καταστάσεις.
Όσον αφορά στο πρώτο σκέλος, είχαμε αναφέρει μιια έρευνα του 2022 από την Ομάδα Ανάλυσης και Μέτρησης Στάσεων στο Ιράν GAMAAN που διαπίστωσε ότι σχεδόν το 90% των Ιρανών δεν υποστηρίζουν την Ισλαμική Δημοκρατία ως σύστημα διακυβέρνησης. Επιπλέον, το 73% των ερωτηθέντων τάσσεται υπέρ του διαχωρισμού της θρησκείας από την πολιτική, αντιτιθέμενοι άμεσα στα θεοκρατικά θεμέλια του καθεστώτος. Οι εκκλήσεις για κοσμική δημοκρατία και σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων υπερβαίνουν τα ιδεολογικά όρια. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η συμμετοχή στις εκλογές, όσο περιορισμένη και αν είναι, έχει επίσης μειωθεί δραματικά. Στις προεδρικές εκλογές του 2021, η επίσημη συμμετοχή έπεσε στο 48% — το χαμηλότερο ποσοστό από το 1979 — με πολλούς ψηφοφόρους να ρίχνουν άκυρο σε ένδειξη διαμαρτυρίας.
Όσον αφορά στο δεύτερο σκέλος, τα τελευταία τριάντα χρόνια έχουν εντοπιστεί τρεις κύριες ιρανικές ομάδες που έχουν επιχειρήσει να αλλάξουν το καθεστώς των μουλάδων στην Τεχεράνη.
Η μία είναι η Λαϊκή ομάδα Μουτζαχεντίν, γνωστή και ως Μοτζαχεντίν-ε-Χαλκ -Mojahedin-e-Khalq (MEK) ή Λαϊκή Οργάνωση Μουτζαχεντίν του Ιράν - People’s Mojahedin Organization of Iran (PMOI), η οποία έχει την έδρα της κυρίως στην εξορία. Ξεκίνησε τη δεκαετία του 1960 ως ισλαμιστική-μαρξιστική φοιτητική πολιτοφυλακή, η οποία διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην ανατροπή του Σάχη κατά τη διάρκεια της ιρανικής επανάστασης του 1979.
Αντικαπιταλιστές, αντιιμπεριαλιστές και αντιαμερικανοί, οι μαχητές της MEK σκότωσαν δεκάδες αστυνομικούς του Σάχη σε μάχες στους δρόμους κατά τη δεκαετία του 1970. Η ομάδα έβαλε στο στόχαστρο ξενοδοχεία, αεροπορικές εταιρείες και πετρελαϊκές εταιρείες που ανήκαν στις ΗΠΑ και ήταν υπεύθυνη για το θάνατο έξι Αμερικανών στο Ιράν.
«Θάνατος στην Αμερική με αίμα και φωτιά στα χείλη κάθε μουσουλμάνου είναι η κραυγή του ιρανικού λαού», έλεγε ένα από τα πιο διάσημα τραγούδια της. «Μακάρι να εξαφανιστεί η Αμερική».
Τέτοιες επιθέσεις βοήθησαν να προετοιμαστεί το έδαφος για την επιστροφή του εξόριστου Αγιατολάχ Ρουχόλα Χομεϊνί, ο οποίος όμως γρήγορα αναγνώρισε τη ΜΕΚ ως σοβαρή απειλή για το σχέδιό του να μετατρέψει το Ιράν σε ισλαμική δημοκρατία υπό τον έλεγχο του κλήρου.
Οι καλά οπλισμένοι αντάρτες της μεσαίας τάξης, αν και δημοφιλείς μεταξύ των θρησκευτικών φοιτητών και των διανοουμένων, αποδείχθηκαν ανίκανοι να αντισταθούν στην οργάνωση και τη σκληρότητα του Χομεϊνί.
Ο Χομεϊνί χρησιμοποίησε τις υπηρεσίες ασφαλείας, τα δικαστήρια και τα μέσα ενημέρωσης για να αποκόψει την πολιτική υποστήριξη της MEK και στη συνέχεια να την συντρίψει εντελώς. Αφού αντεπιτέθηκε, σκοτώνοντας περισσότερους από 70 ανώτερους ηγέτες της Ισλαμικής Δημοκρατίας σε τολμηρές βομβιστικές επιθέσεις, ο Χομεϊνί διέταξε βίαιη καταστολή των μελών και των συμπαθούντων της MEK. Οι επιζώντες εγκατέλειψαν τη χώρα.
Για σχεδόν δύο δεκαετίες, υπό την ηγεσία του πικραμένου ηγέτη τους Μασούντ Ρατζάβι, η MEK πραγματοποίησε επιθέσεις εναντίον πολιτικών και στρατιωτικών στόχων πέρα από τα σύνορα του Ιράν και βοήθησε τον Σαντάμ να καταστείλει τους εγχώριους εχθρούς του. Ωστόσο, μετά τη συμμαχία της με τον Σαντάμ, ο οποίος βομβάρδισε αδιακρίτως ιρανικές πόλεις και χρησιμοποίησε συστηματικά χημικά όπλα σε έναν πόλεμο που στοίχισε τη ζωή ενός εκατομμυρίου ανθρώπων, η MEK έχασε σχεδόν όλη την υποστήριξη που είχε διατηρήσει στο Ιράν.
Μετά την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ, η MEK ξεκίνησε μια πολυδάπανη εκστρατεία λόμπινγκ για να ανατρέψει τον χαρακτηρισμό της ως τρομοκρατικής οργάνωσης, παρά τις αναφορές που την εμπλέκουν σε δολοφονίες Ιρανών πυρηνικών επιστημόνων το 2012. Το 2009, το Ηνωμένο Βασίλειο αφαίρεσε τη MEK από τον κατάλογο των τρομοκρατικών οργανώσεων. Η κυβέρνηση Ομπάμα αφαίρεσε την οργάνωση από τον αμερικανικό κατάλογο τρομοκρατικών οργανώσεων το 2012 και αργότερα βοήθησε στις διαπραγματεύσεις για τη μετεγκατάστασή της στην Αλβανία. Ωστόσο, στην Αλβανία, η MEK αγωνίζεται να κρατήσει τα μέλη της, τα οποία έχουν αρχίσει να αποστατούν.
Κανένας στρατηγικός αναλυτής δεν πιστεύει ότι η MEK έχει την ικανότητα ή την υποστήριξη εντός του Ιράν για να ανατρέψει την Ισλαμική Δημοκρατία.
Το Πράσινο Κίνημα
Η δεύτερη ομάδα ήταν το Πράσινο Κίνημα που εμφανίστηκε κατά τη διάρκεια των αμφισβητούμενων προεδρικών εκλογών του 2009, οι οποίες κατέληξαν με την παράνομη επανεκλογή του σκληροπυρηνικού Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ. Το κίνημα, που χαρακτηριζόταν από ειρηνικές διαδηλώσεις και έμφαση στις δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις, είχε ως στόχο να αμφισβητήσει το ιρανικό καθεστώς και να υποστηρίξει μεγαλύτερες ελευθερίες και ανθρώπινα δικαιώματα.
Το Πράσινο Κίνημα προχώρησε με γοργούς ρυθμούς με μαζικές διαδηλώσεις και πολιτική ανυπακοή μέχρι τις 14 Φεβρουαρίου 2010, όταν η απόπειρά του να οργανώσει μια συγκέντρωση υποστήριξης των αναδυόμενων αραβικών επαναστάσεων κατεστάλη βίαια.
Οι ηγέτες του συνελήφθηαν, υποβλήθηκαν σε παράνομες δίκες και φυλακίστηκαν. Ωστόσο, ο Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί, ο οποίος αναγνωρίστηκε παγκοσμίως ως ο ηγέτης - σύμβολο του κινήματος, παρέμεινε γενναία στη θέση του και, σε μια σειρά δημόσιων δηλώσεων που κορυφώθηκαν με το Manshur-e Jonbesh-e Sabz [το Χάρτη του Πράσινου Κινήματος], ένωσε τον ιρανικό λαό για να γράψει ένα νέο κεφάλαιο στον μακρύ και ταραχώδη αγώνα του για τη δημοκρατία.
Ωστόσο, τέθηκε σε κατ' οίκον περιορισμό και το κίνημα εξασθένησε με την πάροδο των ετών, με ορισμένους από τους υποστηρικτές του να δηλώνουν ότι είχαν πίστη στα θεσμικά θεμέλια της Ισλαμικής Δημοκρατίας και επιθυμούσαν μόνο δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις.
Διευκρίνισαν επίσης ότι δεν υποστηρίζουν το δυτικό μοντέλο δημοκρατίας και δεν θα ανεχθούν ποτέ την παρέμβαση της Δύσης στην εσωτερική πολιτική του Ιράν.
Οι μοναρχικοί και ο γιος του Σάχη
Τρίτον, υπάρχουν οι μοναρχικοί που εγκατέλειψαν τη χώρα κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1979. Ένας από αυτούς είναι ο γιος του πρώην Σάχη του Ιράν, Ρεζά Παχλάβι, ο οποίος σήμερα ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες και θεωρητικά θα μπορούσε να επιστρέψει στο Ιράν για να διεκδικήσει τον θρόνο του πατέρα του.
Τα μηνύματά του από το καλοκαίρι είναι διαρκή.
«Μην εγκαταλείπετε τους δρόμους. Η καρδιά μου είναι μαζί σας. Ξέρω ότι σύντομα θα είμαι στο πλευρό σας», δήλωσε χθες ο Ρεζά Παχλεβί , εξόριστος γιος του τελευταίου Σάχη του Ιράν, σε μήνυμα στο X που απευθύνεται σε αντικυβερνητικούς διαδηλωτές στο Ιράν. «Με την εκτεταμένη και θαρραλέα παρουσία σας στους δρόμους σε όλο το Ιράν για τρίτη συνεχόμενη νύχτα, έχετε αποδυναμώσει σοβαρά τον κατασταλτικό μηχανισμό του Χαμενεΐ και το καθεστώς του», είπε.
Μάλιστα, όταν ο Ντόναλντ Τραμπ κέρδισε για πρώτη φορά τις προεδρικές εκλογές το 2016, ο Ρεζά Παχλαβί του ζήτησε να συνεργαστεί με τις κοσμικές και δημοκρατικές δυνάμεις του Ιράν.
Λίγο μετά την επανεκλογή του Τραμπ πέρυσι, ο Παχλαβί έδωσε συνέντευξη στο περιοδικό Newsweek, σκιαγραφώντας το όραμά του για ένα δημοκρατικό Ιράν που θα ευημερούσε χάρη στις σχέσεις του με τη Δύση, θα ζούσε ειρηνικά με το Ισραήλ και θα βρισκόταν σε αρμονία με τους γείτονές του.
«Ο μόνος στόχος της ζωής μου είναι οι Ιρανοί να μπορούν επιτέλους να πάνε στις κάλπες και να ψηφίσουν σύμφωνα με τη συνείδησή τους και να αποφασίσουν για το μέλλον τους», δήλωσε μιλώντας για μια «συνταγματική μοναρχία».
Σύμφωνα με τον ίδιο, το σημερινό καθεστώς στην Τεχεράνη είναι μισητό από τουλάχιστον το 80% του πληθυσμού, ο οποίος όχι μόνο θα προτιμούσε τις ελευθερίες δυτικού τύπου, αλλά και κοιτάζει προς χώρες όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και βλέπει την ευημερία που έχει στερηθεί.
Πιστεύει επίσης ότι, μόλις ο λαός εξεγερθεί, υπό τις κατάλληλες συνθήκες, θα ενωθούν μαζί του και βασικά μέλη του καθεστώτος, όχι μόνο ο στρατός, αλλά και, κυρίως, ορισμένα τμήματα του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης – ένα είδος πανίσχυρης πραιτοριανής φρουράς με ισχυρή παρουσία στην οικονομία, την οποία χαρακτήρισε διεφθαρμένη.
Ο Παχλαβί είπε ότι ακόμη και πολλοί μουσουλμάνοι κληρικοί αντιπαθούν το καθεστώς και «αισθάνονται απειλούμενοι ή αποδυναμωμένοι, ως αποτέλεσμα αυτού του καθεστώτος που στο όνομα του Ισλάμ έχει προκαλέσει τόσο μεγάλο κακό». Το Ισλάμ, είπε, «δεν είναι πλέον προτεραιότητα του λαού».
Ωστόσο, τελικά, ο Παχλαβί, όπως και το MRK και το Πράσινο Κίνημα, δεν φαίνεται να έχει αρκετή υποστήριξη εντός του Ιράν για να ανατρέψει το καθεστώς.