Η ξεχασμένη Αλεξάνδρεια: Η ανακάλυψη μιας χαμένης μητρόπολης στον Τίγρη

Ιδρυμένη από τον Μέγα Αλέξανδρο στο αποκορύφωμα των κατακτήσεών του, η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη υπήρξε κάποτε στο κέντρο ενός παγκόσμιου δικτύου εμπορίου που συνέδεε τη Μεσοποταμία με τον Περσικό Κόλπο και την Ινδία.

Κι όμως, ανάμεσα στην παρακμή της σφηνοειδούς γραφής και την εμφάνιση του Ισλάμ, η πόλη εξαφανίστηκε όχι μόνο από το τοπίο αλλά και από τις ιστορικές πηγές. Μόλις τον 21ο αιώνα η αρχαιολογία άρχισε να ανακτά τη χαμένη της ιστορία.

Η ίδρυση μετά την πτώση των Περσών

Μετά την κατάρρευση της αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών, ο Αλέξανδρος ίδρυσε την πόλη στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. Επιστρέφοντας από εκστρατείες που έφτασαν έως την κοιλάδα του Ινδού, οραματίστηκε μια θαλάσσια εμπορική οδό που θα ένωνε τη Μεσοποταμία με τον ευρύτερο κόσμο.

Την ίδια στιγμή, όμως, η νότια Μεσοποταμία άλλαζε ραγδαία, καθώς τα φερτά υλικά του Τίγρη και του Ευφράτη έσπρωχναν σταδιακά την ακτογραμμή του Περσικού Κόλπου νοτιότερα.

Για να διατηρηθεί η πρόσβαση στη θάλασσα, ιδρύθηκε ένα λιμάνι κοντά στη συμβολή του Τίγρη με τον ποταμό Καρούν: η Χάραξ Σπασίνου. Σύμφωνα με Ρωμαίους συγγραφείς, επρόκειτο για ένα ακμαίο εμπορικό κέντρο, αν και η ακριβής του θέση παρέμενε για δεκαετίες αντικείμενο διαφωνίας.

Από τα αεροφωτογραφικά ίχνη στη σύγχρονη έρευνα

Το πρώτο σημαντικό στοιχείο ήρθε τη δεκαετία του 1960, όταν ο Βρετανός ερευνητής Τζον Χάνσμαν εντόπισε τεράστια οχυρωματικά έργα σε αεροφωτογραφίες της Βασιλικής Αεροπορίας. Το σημείο, γνωστό σήμερα ως Τζέμπελ Χαγιαμπέρ, αποδείχθηκε εξαιρετικά δύσκολο για περαιτέρω έρευνα. Βρίσκεται μόλις 15 χιλιόμετρα από τα ιρανικά σύνορα και υπήρξε πεδίο σφοδρών μαχών στον πόλεμο Ιράν-Ιράκ τη δεκαετία του 1980, ενώ στα ερείπια είχε εγκατασταθεί και στρατιωτικό στρατόπεδο.

Η κατάσταση άλλαξε το 2014, όταν διεθνείς επιστημονικές ομάδες επέστρεψαν στη νότια περιοχή του Ιράκ. Κατά την επίσκεψη τοπικών αξιωματούχων, οι ερευνητές εντυπωσιάστηκαν από το μέγεθος των ερειπίων: τείχη μήκους άνω του ενός χιλιομέτρου, που σε σημεία φτάνουν τα οκτώ μέτρα ύψος.

Μεταγενέστερες μελέτες αποκάλυψαν ότι κάτω από το επίπεδο τοπίο κρυβόταν η αρχαία Αλεξάνδρεια στον Τίγρη. Το 2016, στο ερευνητικό πρόγραμμα εντάχθηκε και ο Στέφαν Χάουζερ από το Πανεπιστήμιο της Κωνσταντίας, ειδικός στον ελληνιστικό κόσμο της Εγγύς Ανατολής. Οι πρώτες εργασίες περιορίστηκαν σε επιφανειακές έρευνες και τηλεπισκόπηση, λόγω ζητημάτων ασφαλείας.

Χιλιάδες λήψεις από drones και συστηματική επιτόπια έρευνα έφεραν στο φως κεραμικά, πλίνθους και βιομηχανικά κατάλοιπα σε μια έκταση που ξεπερνά τα 500 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Γεωφυσικές έρευνες με μαγνητόμετρα χαρτογράφησαν μια τεράστια, προσεκτικά σχεδιασμένη πόλη με εκτεταμένους δρόμους, ογκώδη οικοδομικά τετράγωνα, ναούς, εργαστήρια, κανάλια και ακόμη και συγκροτήματα που θυμίζουν παλάτια. Ορισμένα από τα οικοδομικά τετράγωνα συγκαταλέγονται στα μεγαλύτερα της αρχαιότητας.

Οι διαφορετικοί προσανατολισμοί του πολεοδομικού πλέγματος μαρτυρούν διαδοχικές φάσεις ανάπτυξης και ξεχωριστές ζώνες για κατοικία, λατρεία, βιοτεχνία και γεωργία. Δορυφορικές εικόνες αποκάλυψαν επίσης αρχαία αρδευτικά συστήματα βόρεια της πόλης, τα οποία εξασφάλιζαν πρόσβαση σε εκτεταμένες σιτοπαραγωγικές εκτάσεις.

Κόμβος παγκόσμιου εμπορίου και σταδιακή παρακμή

Η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη φαίνεται πως υπήρξε, από το 300 π.Χ. έως το 300 μ.Χ., βασικός κόμβος μακρινών εμπορικών διαδρομών. Προϊόντα από την Ινδία, το Αφγανιστάν και πιθανώς την Κίνα περνούσαν από το λιμάνι της, τροφοδοτώντας αγορές σε πόλεις όπως η Σελεύκεια και η Κτησιφών, βορειότερα. Η επιτυχία της, ωστόσο, εξαρτιόταν απόλυτα από την πρόσβασή της στους ποταμούς.

«Συνειδητοποιούμε πλέον ότι έχουμε το ισοδύναμο της Αλεξάνδρειας στον Νείλο. Η λογική είναι η ίδια: μια πόλη ιδρύεται στο σημείο όπου συναντώνται η ανοιχτή θάλασσα και τα ποτάμια συστήματα, δηλαδή οι κύριες αρτηρίες μεταφοράς προς το εσωτερικό. Η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη εκπλήρωνε άριστα τον ρόλο της ως κεντρικός κόμβος του αρχαίου παγκόσμιου εμπορίου για πάνω από 550 χρόνια», τονίζει ο καθηγητής Χάουζερ.

Η παρακμή ήρθε όταν ο Τίγρης μετακινήθηκε δυτικότερα και η ακτογραμμή του Περσικού Κόλπου απομακρύνθηκε. Μέχρι τον 3ο αιώνα μ.Χ., η πόλη βρισκόταν πια μακριά τόσο από το ποτάμι όσο και από τη θάλασσα και εγκαταλείφθηκε σε μεγάλο βαθμό.

Η επανανακάλυψη της Αλεξάνδρειας στον Τίγρη αλλάζει σήμερα την εικόνα μας για το αρχαίο παγκόσμιο εμπόριο και την αστική ανάπτυξη. Νέες ανασκαφές προγραμματίζονται, με στόχο να αποκαλύψουν κι άλλα μυστικά μιας πόλης που κάποτε ένωνε κόσμους και στη συνέχεια χάθηκε στην άμμο της ιστορίας.