Ράμα κατά Φάρατζ: Τον χτυπά η «αλβανική κατάρα» για τα περί Αλβανών φυλακισμένων στη Βρετανία
«Την αλβανική κατάρα πρέπει να την προσέχει κανείς, γιατί όποιος τα βάζει με τους Αλβανούς δεν έχει καλό πολιτικό τέλος», λέει ο Ράμα σε συνέντευξή του στον Independent.
Snapshot
- πρωθυπουργός της Αλβανίας, Έντι Ράμα, κατηγορεί τον Νάιτζελ Φάρατζ και τη Σουέλα Μπρέιβερμαν για «επαίσχυντη» στάση και πολιτική αποτυχία λόγω των αρνητικών σχολίων τους για τους Αλβανούς μετανάστες στο Ηνωμένο Βασίλειο.
- Ο Ράμα αποδίδει την πολιτική υποχώρηση του Φάρατζ στην «αλβανική κατάρα» και τον κατηγορεί για αθέτηση υπόσχεσης να επισκεφθεί την Αλβανία για να επαληθεύσει τα στοιχεία σχετικά με τους φυλακισμένους Αλβανούς στη Βρετανία.
- Ο Αλβανός πρωθυπουργός επισημαίνει ότι η στοχοποίηση κοινοτήτων για πολιτικούς σκοπούς είναι «επαίσχυντη» και ενδεχομένως ρατσιστική, ενώ εκφράζει ανησυχία για τη διάβρωση της δημοκρατίας από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
- Η Αλβανία έχει μεταβεί από κομμουνιστική απομόνωση σε δημοκρατία με αναπτυσσόμενο ιδιωτικό τομέα, διεθνείς επενδύσεις και τουρισμό, αλλά παραμένουν προβλήματα διαφθοράς, ανεξαρτησίας θεσμών και κοινωνικών ανισοτήτων.
- Ο Ράμα στοχεύει στην ένταξη της Αλβανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση έως το 2030 και υποστηρίζει ότι η ανάπτυξη μπορεί να συνδυαστεί με την προστασία του περιβάλλοντος, όπως στο επενδυτικό σχέδιο για το νησί Σάσων.
Ο Νάιτζελ Φάρατζ κινδυνεύει να πέσει θύμα μιας «αλβανικής κατάρας», επειδή χαρακτηρίζει τους Αλβανούς εγκληματίες, προειδοποιεί περιπαικτικά ο πρωθυπουργός της Αλβανίας.
Τα ειρωνικά σχόλια του Έντι Ράμα για τον ηγέτη του Reform UK, ο οποίος βρίσκεται υπό πίεση, έρχονται μετά από σειρά αιχμηρών δηλώσεων στελεχών του κόμματος για τους Αλβανούς μετανάστες στη Βρετανία.
Ο Φάρατζ είχε δηλώσει πέρυσι ότι «ένας στους 50 Αλβανούς στη Βρετανία βρίσκεται στη φυλακή», προκαλώντας την οργισμένη αντίδραση του Αλβανού πρωθυπουργού, ο οποίος αμφισβήτησε τα στοιχεία και τον προσκάλεσε να επισκεφθεί τη χώρα. Τώρα ο Ράμα κατηγορεί τον Φάρατζ για «επαίσχυντη» στάση και για αθέτηση της υπόσχεσής του να μεταβεί στην Αλβανία, ώστε να ελέγξει τα πραγματικά δεδομένα.
Παράλληλα, εξαπολύει νέα επίθεση, αποδίδοντας σκωπτικά τη δημοσκοπική υποχώρηση του Φάρατζ σε μια «αλβανική κατάρα» και υποστηρίζοντας ότι οι ελπίδες του να κατακτήσει την εξουσία «δεν οδηγούν πουθενά».
Σε αποκλειστική συνέντευξή του στον Independent, ο Ράμα ισχυρίζεται ότι άλλο ένα θύμα της «αλβανικής κατάρας» είναι η Σουέλα Μπρέιβερμαν, επίσης στέλεχος του Reform.
Η Μπρέιβερμαν, η οποία είχε κάνει και εκείνη υποτιμητικά σχόλια για τους Αλβανούς, αποπέμφθηκε δύο φορές από τη θέση της υπουργού Εσωτερικών σε κυβερνήσεις των Συντηρητικών. Έχει επίσης δεχθεί επικρίσεις για το τελευταίο επαγγελματικό της βήμα: σύμφωνα με δημοσιεύματα, έλαβε 100.000 λίρες για να εμφανιστεί δεμένη με χειροπέδες με το μοντέλο Κέιτι Πράις στο τηλεοπτικό ριάλιτι διασημοτήτων «Celebrity Handcuffed».
«Την αλβανική κατάρα πρέπει να την προσέχει κανείς, γιατί όποιος τα βάζει με τους Αλβανούς δεν έχει καλό πολιτικό τέλος», λέει ο Ράμα.
«Η Σουέλα Μπρέιβερμαν δεν βρίσκεται πια πουθενά, σωστά; Κάποιοι άλλοι επίσης δεν βρίσκονται πουθενά. Έχω πει στον “φίλο” μου τον Νάιτζελ Φάρατζ: “Πρόσεχε, γιατί υπάρχει αλβανική κατάρα”».
Ο Ράμα, ο μακροβιότερος εν ενεργεία πρωθυπουργός της Ευρώπης, δηλώνει ότι ο Φάρατζ αποδέχθηκε την πρόσκληση να επισκεφθεί την Αλβανία, αλλά δεν τήρησε την υπόσχεσή του.
«Είναι εξαιρετικός στο να δίνει υποσχέσεις, αλλά δεν φαίνεται εξίσου καλός στο να τις τηρεί».
Οι αναφορές του στην «αλβανική κατάρα» δεν είναι κυριολεκτικές. Εκφράζουν την περιφρόνησή του για πολιτικούς όπως ο Φάρατζ και η Μπρέιβερμαν, τους οποίους κατηγορεί ότι μετατρέπουν έναν ολόκληρο λαό σε πολιτικό στόχο.
«Είναι επαίσχυντο να στοχοποιείς κοινότητες, εθνότητες, χρώματα δέρματος, γλώσσες και διαφορετικούς πολιτισμούς για πολιτικούς σκοπούς», τονίζει.
Το θεωρεί ρατσισμό;
«Μπορεί να είναι ρατσιστικό. Μπορεί και να μην είναι. Αλλά και στις δύο περιπτώσεις είναι επαίσχυντο».
«Η δημοκρατία κατασπαράσσεται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης»
Στη συνέντευξη, που καλύπτει ευρύ φάσμα θεμάτων, ο αγγλόφιλος Ράμα, ο οποίος κυβερνά την Αλβανία εδώ και 13 χρόνια, στη μετακομμουνιστική εποχή της χώρας, υποστηρίζει ότι η δημοκρατία «κατασπαράσσεται από το κακό των μέσων κοινωνικής δικτύωσης», τα οποία έχουν προσφέρει βήμα σε «ναζί και παιδόφιλους».
Επαινεί τον Άντι Μπέρναμ, χαρακτηρίζοντάς τον «πραγματική δύναμη της φύσης», δηλώνει ότι εμπνεύστηκε να ασχοληθεί με την πολιτική από τον Τόνι Μπλερ και την «καταπληκτική» κυβέρνησή του των Νέων Εργατικών και μιλά για τον θαυμασμό του προς τη Μάργκαρετ Θάτσερ. Υποστηρίζει ότι το Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκεται σε «απελπιστική» κατάσταση μετά την «αυτοκαταστροφή» του Brexit.
Περιγράφει επίσης πώς υπέστη κάταγμα στο κρανίο σε μια βίαιη απόπειρα δολοφονίας από πολιτικούς εχθρούς του, οι οποίοι τον άφησαν σαν «σκατά σκύλου μέσα στη βροχή». Παράλληλα, απορρίπτει τις καταγγελίες περί διαφθοράς γύρω από επενδυτικό σχέδιο δισεκατομμυρίων δολαρίων για μαρίνα στην Αλβανία, στο οποίο εμπλέκονται η κόρη του Ντόναλντ Τραμπ, Ιβάνκα, και ο σύζυγός της, Τζάρεντ Κούσνερ.
Ο σοσιαλιστής Ράμα απορρίπτει τη λεγόμενη «Επανάσταση των Φλαμίνγκο»: τις εκτεταμένες κινητοποιήσεις φοιτητών και περιβαλλοντικών οργανώσεων κατά της κυβέρνησής του, με αφορμή έργα που χρηματοδοτούνται από το εξωτερικό, όπως το σχέδιο της Ιβάνκα Τραμπ, και τις καταγγελίες ότι απειλούν τα φλαμίνγκο και άλλα είδη άγριας ζωής.
Τα σχόλιά του για τον Φάρατζ και την «αλβανική κατάρα» αποτελούν μια χαρακτηριστικά προκλητική παρέμβαση από τον ηγέτη μιας χώρας που έχει γνωρίσει έναν από τους πιο εντυπωσιακούς μετασχηματισμούς στην Ευρώπη: από τις φασιστικές εισβολές και μία από τις πιο καταπιεστικές κομμουνιστικές δικτατορίες της σύγχρονης ιστορίας, σε μια χώρα που έχει στραφεί στις εκλογές, τον καπιταλισμό, τον τουρισμό και τις διεθνείς επενδύσεις.
Στο γραφείο του στα Τίρανα, οι κηρομπογιές που βρίσκονται διάσπαρτες πάνω στο τραπέζι δίνουν την πρώτη ένδειξη ότι ο Ράμα δεν είναι ένας συνηθισμένος πρωθυπουργός: είναι ταλαντούχος καλλιτέχνης, με έργα που έχουν παρουσιαστεί σε εκθέσεις.
Η δεύτερη ένδειξη είναι ο ίδιος. Με ύψος περίπου 2,03 μέτρα, είναι ένας επιβλητικός, μεγαλόσωμος άνδρας, με χέρια καλλιτέχνη, διάθεση για αντιπαράθεση και θεατρικότητα ανάλογη του εντυπωσιακού του αναστήματος. Μόλις έχει επιστρέψει αεροπορικώς από το Δουβλίνο, όπου συμμετείχε σε σύνοδο της ΕΕ, και εμφανίζεται ιδιαίτερα εξωστρεφής.
Από την απομόνωση στο άνοιγμα προς τον κόσμο
Για να κατανοήσει κανείς την υπερηφάνεια του Ράμα για την πρόοδο της Αλβανίας, πρέπει να γνωρίζει από πού ξεκίνησε η χώρα.
Η Ιταλία εισέβαλε το 1939 και η ναζιστική Γερμανία την κατέλαβε το 1943. Μετά την αποχώρηση των Γερμανών, η κομμουνιστική αντίσταση ανέλαβε την εξουσία υπό τον Ενβέρ Χότζα, ο οποίος επέβαλε τέσσερις δεκαετίες σταλινικής δικτατορίας.
Η ιδιωτική επιχειρηματική δραστηριότητα απαγορεύτηκε, η θρησκεία τέθηκε εκτός νόμου και οι πολιτικοί αντίπαλοι φυλακίζονταν ή εκτελούνταν. Αφού διέρρηξε διαδοχικά τις σχέσεις του με τη Γιουγκοσλαβία, τη Σοβιετική Ένωση και την Κίνα, ο Χότζα έστρεψε την Αλβανία στην εσωστρέφεια, αποκόπτοντάς την σχεδόν ολοκληρωτικά από τον έξω κόσμο. Χιλιάδες τσιμεντένια καταφύγια κατασκευάστηκαν για μια εισβολή που δεν έγινε ποτέ.
Η απομόνωση ήταν τόσο ακραία, ώστε η Αλβανία συγκρινόταν συχνά με τη Βόρεια Κορέα. Τα ταξίδια στο εξωτερικό υπόκειντο σε αυστηρούς περιορισμούς, οι εξωτερικές επιρροές αντιμετωπίζονταν με καχυποψία και ο άκαμπτος κεντρικός σχεδιασμός οδηγούσε την οικονομία στην εξαθλίωση.
Ο Χότζα πέθανε το 1985, αλλά το κομμουνιστικό καθεστώς επιβίωσε έως το 1991. Η κατάρρευσή του έφερε χαοτική μετάβαση στον καπιταλισμό, μαζική μετανάστευση και, το 1997, την κατάρρευση απατηλών επενδυτικών σχημάτων που βύθισε τη χώρα σχεδόν στην αναρχία.
Σήμερα, η Αλβανία διαθέτει ανταγωνιστικές εκλογές, αναπτυσσόμενο ιδιωτικό τομέα, διεθνείς επενδύσεις και ακμάζουσα τουριστική βιομηχανία. Εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ το 2009 και διαπραγματεύεται την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Παραμένουν σοβαρές ανησυχίες για τη διαφθορά, την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και την ανεξαρτησία των θεσμών. Ωστόσο, η απόσταση που έχει διανύσει από την Αλβανία του Χότζα είναι εντυπωσιακή.
Ο Ράμα υπήρξε ένας από τους βασικούς αρχιτέκτονες, αλλά και ωφελημένους, αυτού του μετασχηματισμού.
Από τότε που ανέλαβε την πρωθυπουργία, επτά διαφορετικοί ένοικοι έχουν περάσει από την Ντάουνινγκ Στριτ. Δεν το αντιμετωπίζει ως αφορμή για αστεϊσμούς, αλλά ως ένδειξη μιας ευρύτερης πολιτικής παθογένειας.
«Η περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου είναι ακόμη πιο απελπιστική από εκείνη της Ευρώπης», λέει, εκφράζοντας την ελπίδα ότι ο νέος πρωθυπουργός της Βρετανίας μπορεί να αναστρέψει την «πορεία αυτοκαταστροφής» που προκάλεσε το Brexit.
Συνάντησε για πρώτη φορά τον Άντι Μπέρναμ την προηγουμένη και είναι σαφώς πιο ενθουσιώδης μαζί του απ’ ό,τι με τον Φάρατζ.
«Πραγματική δύναμη της φύσης», λέει. Η απήχηση του Μπέρναμ, εξηγεί, στηρίζεται στην εμπειρία του στην τοπική αυτοδιοίκηση, την οποία ο Ράμα αποκαλεί πραγματικό πεδίο μάχης της πολιτικής: εκεί όπου φαινομενικά μικρά προβλήματα έχουν τεράστια σημασία για τους απλούς πολίτες.
«Έχει φανατικούς θαυμαστές στο υπουργικό μου συμβούλιο, γιατί είναι νέοι και εξακολουθούν να “γράφουν” στο Instagram, σε αντίθεση με εμένα», λέει γελώντας. «Του είπα: “Θαυμάζω αυτό που κάνεις, αλλά εγώ είμαι πολύ μεγάλος για το Instagram”».
Η επίθεση που παραλίγο να του στοιχίσει τη ζωή
Ο Ράμα απέχει πολύ από το πρότυπο του συμβατικού τεχνοκράτη. Πολύ πριν αναλάβει κυβερνητικά καθήκοντα, ήταν ένας διανοούμενος με αιχμηρό δημόσιο λόγο, καλλιτέχνης και καθηγητής στην Ακαδημία Τεχνών των Τιράνων. Αυτοχαρακτηρίζεται «επαγγελματίας ταραχοποιός», μια ιδιότητα που παραλίγο να του κοστίσει τη ζωή.
Τον Ιανουάριο του 1997, όπως αφηγείται, δύο άνδρες τού επιτέθηκαν ενώ επέστρεφε πεζός στο σπίτι με τη σύντροφό του. Οπλισμένοι με μεταλλικούς σωλήνες και γάντια με καρφιά, του προκάλεσαν κάταγμα στο κρανίο και του έσπασαν τη μύτη σε πέντε σημεία. Δείχνει μια βαθιά ουλή στην κορυφή του κεφαλιού του.
«Ήμουν εντελώς ανυπεράσπιστος, εκτεθειμένος στα χτυπήματα», θυμάται. Πιστεύει ότι τους άνδρες είχε στείλει το τότε καθεστώς με σκοπό να τον σκοτώσουν. Ένας από τους δράστες έχει έκτοτε πεθάνει. Ο Ράμα λέει ότι δεν τον αντιμετώπισε ποτέ.
Εκείνη την εποχή ενδιαφερόταν ελάχιστα για την κομματική πολιτική. Ανεξάρτητος και φιλελεύθερος, μοίραζε τον χρόνο του μεταξύ Αλβανίας και Γαλλίας και πίστευε ότι οι διανοούμενοι όφειλαν να απευθύνονται στην κοινωνία με ανεξάρτητη φωνή.
Μετά την επίθεση αποφάσισε ότι δεν θα επέστρεφε ποτέ στην Αλβανία.
«Ένιωθα σαν ένα κομμάτι σκατά μέσα στη βροχή, σαν σκατά σκύλου», λέει. «Και είπα ότι δεν θα γυρίσω πίσω».
Όμως επέστρεψε. Ο καλλιτέχνης που είχε αμφισβητήσει την κρατική εξουσία έγινε τελικά ο ισχυρότερος εκπρόσωπός της.
Η τέχνη παραμένει κεντρικό στοιχείο της ταυτότητάς του. Επί κομμουνισμού, η καλλιτεχνική έκφραση ελεγχόταν αυστηρά, με το καθεστώς να υπαγορεύει τι μπορούσε να ζωγραφιστεί και πώς έπρεπε να αποδίδεται ο κόσμος. Ο Ράμα, αντίθετα, στράφηκε στη σύγχρονη ευρωπαϊκή τέχνη, την αφαίρεση και το χρώμα.
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές πράξεις αμφισβήτησής του ήταν να βάψει τις μουντές πολυκατοικίες των Τιράνων σε φωτεινά παστέλ χρώματα, αλλάζοντας την όψη μιας πόλης που έβγαινε από δεκαετίες κομμουνιστικής διακυβέρνησης.
Μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού, πρωτοστάτησε στη φοιτητική εξέγερση στην Ακαδημία Τεχνών, διεκδικώντας πνευματική ελευθερία.
«Δεν με ενδιέφερε η κομματική πολιτική», λέει. «Ήμουν ανεξάρτητος, φιλελεύθερος».
Η ειρωνεία είναι μεγάλη. Ο άνθρωπος που κάποτε θεωρούσε την κυβέρνηση όργανο καταπίεσης κατέχει πλέον το ισχυρότερο αξίωμα της χώρας. Το κατά πόσον έχει διατηρήσει αρκετό από τον σκεπτικισμό του νεαρού αντιφρονούντα, ώστε να αμφισβητεί και τη δική του εξουσία, είναι πιο δύσκολο ερώτημα.
Οι διαδηλώσεις και η «ελευθερία της απήχησης»
Η Αλβανία έχει γνωρίσει πρόσφατα μερικές από τις μεγαλύτερες διαδηλώσεις μετά την πτώση του κομμουνισμού. Στο επίκεντρο βρίσκονται η διαφθορά, το κόστος ζωής και ένα σχεδιαζόμενο συγκρότημα πολυτελείας στο νησί Σάσων, με τη συμμετοχή του γαμπρού του Ντόναλντ Τραμπ, Τζάρεντ Κούσνερ, και άλλων διεθνών επενδυτών.
Το νησί, το οποίο φιλοξενεί σημαντικά ενδιαιτήματα άγριας ζωής, μεταξύ άλλων και φλαμίνγκο, έχει γίνει σύμβολο ευρύτερων ανησυχιών για την πορεία της χώρας. Διαδηλωτές έστησαν ακόμη και μια προτομή του Ράμα και στη συνέχεια την γκρέμισαν, σε μια σαφή αναφορά στην ανατροπή του αγάλματος του Χότζα το 1991.
Ο Ράμα πιστεύει ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν παραμορφώσει τη συζήτηση, μετατρέποντάς την σε κάτι πιο επιζήμιο: μια επίθεση στον δημοκρατικό διάλογο.
«Έτσι γίναμε το σκηνικό ενός ξεσπάσματος οργής που έφερε την Αλβανία σε κάθε οθόνη υπολογιστή σε όλο τον κόσμο». Λέει ότι η εμπειρία τον έχει αναστατώσει βαθιά.
«Ήταν ανησυχητικό, γιατί ένιωσα στο πετσί μου τι καταστροφή είναι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Είδα πώς οι δημοκρατίες μας κατασπαράσσονται από το κακό των social media».
Υποστηρίζει ότι οι δημοκρατικές κοινωνίες κάποτε κατανοούσαν πως η δημοσίευση συνεπάγεται ευθύνες. Οι εφημερίδες μπορούσαν να διαφωνούν σφοδρά μεταξύ τους, αλλά οι διευθυντές και οι εκδότες ασκούσαν κάποιον έλεγχο σε όσα έφθαναν στο κοινό.
«Οι ναζί, οι εξτρεμιστές, οι παιδόφιλοι και όλα τα κατακάθια της κοινωνίας δεν μπορούσαν να έχουν την ελευθερία να απευθύνονται σε τόσο κόσμο και να αποκτούν θέση νομιμοποιημένου συνομιλητή στη δημόσια σφαίρα», λέει. «Σήμερα, όλοι οι ναζί του κόσμου συνδέονται μεταξύ τους, είναι μαζί και είναι περήφανοι, όπως και όλοι οι συνωμοσιολόγοι και όλες αυτές οι σαχλαμάρες».
Η περιγραφή του για την αλλαγή είναι ανατριχιαστική:
«Εμείς, οι δημοκρατίες, επιτρέψαμε να αντικατασταθεί η ελευθερία του λόγου από την ελευθερία της απήχησης».
Είναι μια εύστοχη φράση, ιδιαίτερα από κάποιον που μεγάλωσε σε μια χώρα όπου η ελευθερία της έκφρασης ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτη. Ωστόσο, η πρόκληση για κάθε δημοκρατικό ηγέτη είναι να διακρίνει τις απειλές κατά των δημοκρατικών θεσμών από τη θεμιτή κριτική προς την κυβέρνηση.
Η αντιπαράθεση για το νησί Σάσων αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Η επένδυση Κούσνερ και οι περιβαλλοντικές αντιδράσεις
Το σχέδιο αξιοποίησης του πρώην στρατιωτικού νησιού, στην είσοδο του κόλπου της Αυλώνας, έχει προσελκύσει διεθνές ενδιαφέρον λόγω του εξαιρετικού φυσικού τοπίου και του μεγέθους της επένδυσης που εξετάζεται. Ο Ράμα υποστηρίζει, ωστόσο, ότι ο βασικός λόγος είναι η σύνδεση με τον Τραμπ.
Η Ιβάνκα Τραμπ έχει περιγράψει πώς γοητεύτηκε από την ομορφιά του νησιού, θυμούμενη μια πεζοπορία χωρίς παπούτσια έως την κορυφή του βουνού του. Όμως η εμπλοκή της οικογένειας Τραμπ έχει προκαλέσει ερωτήματα για τους ισχυρούς επενδυτές, τις πολιτικές διασυνδέσεις και τις περιβαλλοντικές συνέπειες του έργου.
Ο Ράμα εκνευρίζεται εμφανώς με αυτό που θεωρεί διαστρεβλωμένη παρουσίαση των γεγονότων.
«Όταν συνάντησα τον Τζάρεντ Κούσνερ και όταν με ρώτησε εάν θα μπορούσε να εξετάσει μια πιθανή επένδυση στην Αλβανία, ο Ντόναλντ Τραμπ δεν ήταν πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών», λέει.
«Αντιμετώπιζε την ποινική Δικαιοσύνη στις ΗΠΑ και τότε φαινόταν ότι οι πιθανότητές του να πάει στη φυλακή ήταν πολύ μεγαλύτερες από τις πιθανότητες να πάει στον Λευκό Οίκο».
«Είπα στον Τζάρεντ Κούσνερ: “Ναι, βεβαίως, είσαι ευπρόσδεκτος”. Γιατί; Επειδή είναι ένας Αμερικανός επενδυτής μαζί με άλλους σημαντικούς επενδυτές και εγώ κοιτάζω τα συμφέροντα της χώρας μου. Γιατί θα έπρεπε να με ενδιαφέρει ποιος είναι ο πεθερός του;»
Η υπεράσπισή του στηρίζεται στη φιλοδοξία μιας χώρας που επί δεκαετίες προσπαθεί να προσελκύσει επενδύσεις.
Ο Ράμα επιμένει ότι δεν έχει οριστικοποιηθεί καμία συμφωνία και ότι οι διαπραγματεύσεις συνεχίζονται εδώ και χρόνια. Όπως λέει, το αλβανικό κράτος διαπραγματεύεται το μερίδιο συμμετοχής του στο έργο, ενώ οι περιβαλλοντικές αξιολογήσεις πρέπει να καθορίσουν εάν αυτό θα προχωρήσει. Απορρίπτει την αντίληψη ότι η προστασία του περιβάλλοντος και η ανάπτυξη είναι κατ’ ανάγκην ασύμβατες.
«Μπορεί να είναι πολύ επιζήμιο να πιστεύεις ότι προστατεύεις μια φυσική περιοχή, ενώ την αφήνεις να υποβαθμίζεται και να ρυπαίνεται. Η κακή ανάπτυξη μπορεί να είναι πολύ επιζήμια, αλλά η αναζωογόνηση μιας προστατευόμενης περιοχής μέσω της ανάπτυξης μπορεί να είναι πολύ θετική».
Επικαλείται τις περιβαλλοντικές επιδόσεις της κυβέρνησής του, μεταξύ άλλων την επέκταση των προστατευόμενων περιοχών σε περισσότερο από το 20% της χώρας, τη δεκαετή απαγόρευση του κυνηγιού και τους περιορισμούς στην εκμετάλλευση των δασών.
Υποστηρίζει ότι, έπειτα από δεκαετίες στερήσεων, η Αλβανία χρειάζεται επενδύσεις, θέσεις εργασίας και υποδομές. Ωστόσο, η ακτογραμμή και τα φυσικά τοπία της συγκαταλέγονται επίσης στα μεγαλύτερα πλεονεκτήματά της. Γι’ αυτό, οι εγγυήσεις για την προστασία της άγριας ζωής στο Σάσων και οι ρυθμίσεις για την πρόσβαση του κοινού καθιστούν καθοριστικές τις δεσμεύσεις τόσο της κυβέρνησης όσο και των επενδυτών.
Η ανάπτυξη και οι προσδοκίες των πολιτών
Η τουριστική άνθηση μεταμορφώνει ήδη τη χώρα.
Όταν ο Ράμα ανέλαβε την εξουσία, λιγότεροι από δύο εκατομμύρια τουρίστες περνούσαν κάθε χρόνο τα σύνορα της Αλβανίας. Σήμερα, όπως λέει, ο αριθμός ξεπερνά τα 12 εκατομμύρια.
Οι επισκέπτες προσελκύονται από τις παραλίες, τα βουνά, τις σχετικά προσιτές τιμές και την αίσθηση ότι ανακαλύπτουν έναν τόπο που δεν έχει ακόμη παραδοθεί ολοκληρωτικά στον μαζικό τουρισμό.
Η οικονομία έχει επίσης αναπτυχθεί. Ο Ράμα δηλώνει ότι το ΑΕΠ αυξήθηκε μέσα σε μία δεκαετία από λιγότερα από 10 δισ. ευρώ σε περίπου 30 δισ. ευρώ. Το κόστος ζωής, ωστόσο, μαζί με τη διαφθορά και τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τροφοδοτεί τις διαμαρτυρίες.
Αναγνωρίζει ότι ο οικονομικός μετασχηματισμός δημιουργεί μεγαλύτερες προσδοκίες. Οι άνθρωποι που κάποτε ήθελαν έναν καινούργιο δρόμο, λέει, τώρα ζητούν εκείνον που εξακολουθεί να λείπει.
Επικαλείται τον Αλεξίς ντε Τοκβίλ για να εξηγήσει γιατί η οικονομική πρόοδος δεν οδηγεί κατ’ ανάγκην στην ικανοποίηση. Ο Γάλλος πολιτικός στοχαστής του 19ου αιώνα είχε παρατηρήσει ότι η βελτίωση των συνθηκών μπορεί να κάνει τους ανθρώπους να συνειδητοποιούν όλο και περισσότερο όχι όσα έχουν κερδίσει, αλλά όσα εξακολουθούν να στερούνται.
«Οι άνθρωποι δεν αναρωτιούνται πλέον: “Έχει αλλάξει η Αλβανία;”. Σήμερα αναρωτιούνται: “Πού βρίσκομαι εγώ μέσα σε αυτή την αλλαγή; Τι κερδίζω από αυτήν;”»
Αναγνωρίζει ότι μια χώρα μπορεί να γίνει πλουσιότερη και πιο ελκυστική για τους ξένους επενδυτές, ενώ ορισμένοι πολίτες της αισθάνονται ότι δεν έχουν επωφεληθεί αρκετά. Η ανάπτυξη, παραδέχεται, πρέπει τελικά να μεταφράζεται σε ευημερία που κατανέμεται ευρύτερα.
Η διαφθορά, η ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και τα δικαιώματα των ευάλωτων ομάδων παραμένουν επίσης θεμιτά πεδία προβληματισμού. Ο πολιτικός ανταγωνισμός είναι υπαρκτός, αλλά η πόλωση και η κυριαρχία καθιερωμένων πολιτικών προσωπικοτήτων έχουν κατά καιρούς δυσκολέψει την ανάπτυξη της ανεξαρτησίας που αναμένεται από τους θεσμούς μιας ώριμης ευρωπαϊκής δημοκρατίας.
Στόχος η ένταξη στην ΕΕ έως το 2030
Για τον Ράμα, η μεγάλη φιλοδοξία παραμένει η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση έως το 2030.
«Θέλουμε να είμαστε μέρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης», λέει. «Θέλουμε να ενταχθούμε τώρα, αλλά δεν θα αλλάξουμε ποτέ γνώμη για την ένταξη, ακόμη κι αν η Ευρωπαϊκή Ένωση πάψει να υπάρχει. Θα τη φτιάξουμε στα Τίρανα».
Βλέπει την Ευρώπη ως εγχείρημα ειρήνης, ασφάλειας και συνεργασίας, και όχι απλώς ως οικονομική συμφωνία.
«Προερχόμαστε από μια ιστορία στην οποία ήμασταν υποχρεωμένοι να ζούμε υπό δυνάμεις, αυτοκρατορίες και καθεστώτα. Ποτέ δεν μπορούσαμε να επιλέξουμε».
Οι απόψεις του για το Brexit είναι, αναμενόμενα, κατηγορηματικές. Επικαλείται τον Τόνι Μπλερ, τον οποίο θεωρεί καθοριστική επιρροή στην πολιτική του διαμόρφωση. Πιστεύει ότι η Βρετανία ψήφισε υπέρ της αποχώρησης χωρίς να διαθέτει αξιόπιστο σχέδιο για το τι θα αντικαθιστούσε την ιδιότητα του μέλους.
«Δεν είναι θέμα του τι πιστεύω εγώ», απαντά όταν ερωτάται αν το Brexit ήταν λάθος. «Αυτά που συνέβησαν στη συνέχεια το αποδεικνύουν καθημερινά».
Ο Ράμα αποδίδει στους Νέους Εργατικούς την έμπνευση να γίνει αρχηγός κόμματος.
«Εάν δεν υπήρχαν ο Τόνι Μπλερ και οι Νέοι Εργατικοί, πιθανότατα δεν θα είχα εμπνευστεί να γίνω ηγέτης κόμματος».
Αναφέρεται στην αναμόρφωση του Εργατικού Κόμματος από τον Μπλερ, στην πραγματιστική προσέγγιση και στην προσπάθεια υπέρβασης των παραδοσιακών διαχωρισμών Αριστεράς και Δεξιάς.
«Τα βήματα μετασχηματισμού της Βρετανίας ήταν καταπληκτικά», λέει. «Ιδιαίτερα η γλώσσα των Νέων Εργατικών, η πραγματιστική προσέγγιση, η καινοτομία να πηγαίνεις πέρα από την Αριστερά και τη Δεξιά, η υπέρβαση της ιδεολογίας».
Τελικά, οι δύο άνδρες έγιναν φίλοι. Ο Ράμα θυμάται ένα ταξίδι στο Λονδίνο με τον νεαρό διευθυντή επικοινωνίας του, για να συναντήσουν τον Άλαστερ Κάμπελ, με τον οποίο είχαν επικοινωνήσει μέσω Facebook.
Η διαδρομή με το ταξί έμοιαζε ατελείωτη. Ο Ράμα άρχισε να φοβάται ότι ο οδηγός τούς έκανε κύκλους. Τελικά, όμως, έφτασαν στην πόρτα του Κάμπελ. Τον αποκαλεί με οικειότητα «Πρίγκιπα του Σκότους», προσωνύμιο που συνήθως αποδίδεται στον Πίτερ Μάντελσον, επίσης δεξιοτέχνη του πολιτικού παρασκηνίου και της επικοινωνίας.
«Το πιο όμορφο κομμάτι της πολιτικής είναι ότι μου επέτρεψε να γνωρίσω απίστευτους ανθρώπους και να γίνω φίλος με ανθρώπους όπως ο Τόνι Μπλερ και ο Άλαστερ Κάμπελ, τους οποίους θα πλήρωνα μόνο και μόνο για να δω, πόσο μάλλον για να γίνουμε φίλοι».
Ο Ράμα είναι υπερήφανος γι’ αυτές τις σχέσεις. Πιστεύει επίσης ότι η μακρά παραμονή στην εξουσία μπορεί να ωφελήσει τις δημοκρατικές χώρες, επιτρέποντας στις κυβερνήσεις να υλοποιούν έργα που διαφορετικά θα εγκαταλείπονταν από τις επόμενες διοικήσεις. Επικαλείται ως παραδείγματα τη Θάτσερ, τον Χέλμουτ Κολ και την Άνγκελα Μέρκελ. Αστειεύεται ότι, ως σοσιαλιστής, ίσως δεν θα έπρεπε να τους επαινεί όλους. Το χιούμορ και η τέχνη του επανέρχονται διαρκώς στην επιφάνεια.
«Είμαι ο καλύτερος καλλιτέχνης μεταξύ των πρωθυπουργών και κανείς δεν μπορεί να μου το αφαιρέσει αυτό», λέει. «Και είμαι ο καλύτερος πρωθυπουργός μεταξύ των καλλιτεχνών και κανείς δεν μπορεί να πει το αντίθετο».
Οι κηρομπογιές στο γραφείο του υπενθυμίζουν ότι, ακόμη και μέσα στη φθορά και τη γραφειοκρατία της διακυβέρνησης, θέλει να διατηρεί την ελευθερία να σχεδιάζει, να πειραματίζεται και να σκέφτεται με εικόνες.
Η Αλβανία των παιδικών του χρόνων έχει αλλάξει εντυπωσιακά σε σχέση με τη χώρα που κυβερνά σήμερα. Ένα κράτος κάποτε αποκλεισμένο από τον κόσμο προσελκύει πλέον εκατομμύρια επισκέπτες, διεθνείς επενδύσεις και το ενδιαφέρον ορισμένων από τους πλουσιότερους ανθρώπους του πλανήτη. Οι πολίτες του ψηφίζουν, συζητούν, διαδηλώνουν, ιδρύουν επιχειρήσεις και ταξιδεύουν ελεύθερα.
Ο μετασχηματισμός απέχει πολύ από την ολοκλήρωσή του και σχεδόν όλοι αναφέρονται στη διαφθορά. Το πραγματικό μέτρο της παρακαταθήκης του Ράμα θα είναι το κατά πόσον η επόμενη φάση θα μπορέσει να μοιράσει ευρύτερα την ευημερία, να προστατεύσει τη φυσική κληρονομιά της χώρας και να ενισχύσει τους δημοκρατικούς θεσμούς.
Προς το παρόν, οι κηρομπογιές παραμένουν στο γραφείο του. Έξω, η Αλβανία αλλάζει με εντυπωσιακή ταχύτητα. Ο Ράμα είναι αποφασισμένος να διαμορφώσει αυτή την αλλαγή και να εξασφαλίσει ότι η χώρα του θα πάρει επιτέλους τη θέση της στην Ευρώπη.