Νέο κληρονομικό δίκαιο: Τι αλλάζει σε ακίνητα, χρέη, δικαιώματα συζύγων και διαθήκες
Το νέο πλαίσιο περιορίζει την ευθύνη των κληρονόμων για τα χρέη του θανόντος, αυξάνει το μερίδιο του επιζώντος συζύγου, μετατρέπει τη νόμιμη μοίρα σε χρηματική αξίωση και εισάγει νέες δυνατότητες διευθέτησης των διαφορών μεταξύ συγκληρονόμων
Snapshot
- Η ευθύνη των κληρονόμων για τα χρέη του θανόντος περιορίζεται πλέον μέχρι την αξία της κληρονομιαίας περιουσίας.
- Το μερίδιο του επιζώντος συζύγου αυξάνεται από το 1/4 στο 1/3 όταν υπάρχουν παιδιά και στο 50% όταν δεν υπάρχουν παιδιά αλλά υπάρχουν άλλοι συγγενείς.
- Η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται σε χρηματική απαίτηση, αποτρέποντας την αναγκαστική συνιδιοκτησία ακινήτων μεταξύ κληρονόμων.
- Εισάγονται αυστηρότεροι κανόνες για τις ιδιόγραφες διαθήκες και θεσπίζονται νέες μορφές κληρονομικών συμβάσεων για την καλύτερη διευθέτηση διαφορών.
- Οι σύντροφοι ελεύθερης συμβίωσης προστατεύονται με δικαίωμα παραμονής στην κοινή κατοικία για εύλογο χρονικό διάστημα χωρίς καταβολή ενοικίου.
Σημαντικές αλλαγές στον τρόπο μεταβίβασης και διανομής της κληρονομικής περιουσίας φέρνει η μεταρρύθμιση του κληρονομικού δικαίου, ανατρέποντας δεδομένα δεκαετιών στη διαχείριση των οικογενειακών περιουσιών.
Το νέο πλαίσιο περιορίζει την ευθύνη των κληρονόμων για τα χρέη του θανόντος, αυξάνει το μερίδιο του επιζώντος συζύγου, μετατρέπει τη νόμιμη μοίρα σε χρηματική αξίωση και εισάγει νέες δυνατότητες διευθέτησης των διαφορών μεταξύ συγκληρονόμων. Παράλληλα, προβλέπει αυστηρότερους κανόνες για τις ιδιόγραφες διαθήκες και θεσπίζει νέες μορφές κληρονομικών συμφωνιών.
Οι διατάξεις του νέου νόμου 5303/2026 εφαρμόζονται, κατά κανόνα, στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων που απεβίωσαν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά. Για θανάτους έως τις 15 Σεπτεμβρίου 2026 εξακολουθεί να ισχύει το προηγούμενο καθεστώς, με συγκεκριμένες εξαιρέσεις, καθώς ορισμένες νέες ρυθμίσεις έχουν ευρύτερο πεδίο εφαρμογής.
Περιορίζεται η ευθύνη των κληρονόμων για τα χρέη του θανόντος
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές αφορά την προστασία της προσωπικής περιουσίας των κληρονόμων από τις οφειλές του θανόντος. Με το προηγούμενο καθεστώς, η αποδοχή μιας κληρονομιάς μπορούσε να οδηγήσει σε προσωπική οικονομική επιβάρυνση, ακόμη και όταν τα χρέη υπερέβαιναν σημαντικά την αξία της περιουσίας που κληρονομούνταν.
Με τη νέα ρύθμιση, η ευθύνη του κληρονόμου περιορίζεται, κατά κανόνα, μέχρι την αξία της κληρονομιαίας περιουσίας. Έτσι, οι πιστωτές, όπως οι τράπεζες, η Εφορία, τα ασφαλιστικά ταμεία και οι ιδιώτες, μπορούν να ικανοποιήσουν τις απαιτήσεις τους από τα περιουσιακά στοιχεία της κληρονομιάς, χωρίς να στρέφονται κατά της προσωπικής περιουσίας του κληρονόμου.
Για παράδειγμα, εάν κάποιος κληρονομήσει ακίνητο αξίας 100.000 ευρώ και ο θανών έχει αφήσει χρέη 150.000 ευρώ, ο κληρονόμος δεν υποχρεώνεται να καλύψει τη διαφορά των 50.000 ευρώ από τους δικούς του τραπεζικούς λογαριασμούς ή άλλα προσωπικά περιουσιακά στοιχεία.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι διασφαλίζεται και η διατήρηση του κληρονομούμενου ακινήτου. Οι πιστωτές εξακολουθούν να έχουν τη δυνατότητα να κινηθούν κατά της κληρονομιαίας περιουσίας και να επιδιώξουν την εκποίησή του, προκειμένου να ικανοποιήσουν τις απαιτήσεις τους, στο πλαίσιο των προβλεπόμενων διαδικασιών.
Αυξάνεται το μερίδιο του επιζώντος συζύγου
Σημαντική αλλαγή επέρχεται και στους κανόνες της εξ αδιαθέτου διαδοχής, δηλαδή στις περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν υπάρχει διαθήκη. Το νέο πλαίσιο ενισχύει τη θέση του επιζώντος συζύγου, αυξάνοντας το ποσοστό της κληρονομιάς που του αναλογεί όταν υπάρχουν παιδιά.
Ειδικότερα, το μερίδιό του αυξάνεται από το 1/4 (25%) στο 1/3 (33,3%), ενώ τα υπόλοιπα 2/3 κατανέμονται ισόποσα μεταξύ των τέκνων.
Για παράδειγμα, σε κληρονομιά καθαρής αξίας 300.000 ευρώ, με δικαιούχους τον επιζώντα σύζυγο και δύο παιδιά, η κατανομή διαμορφώνεται ως εξής:
- Με το νέο καθεστώς: Ο σύζυγος λαμβάνει 100.000 ευρώ και κάθε παιδί επίσης 100.000 ευρώ.
- Με το προηγούμενο καθεστώς: Ο σύζυγος θα λάμβανε 75.000 ευρώ, ενώ κάθε παιδί 112.500 ευρώ.
Όταν δεν υπάρχουν παιδιά, ο επιζών σύζυγος δικαιούται το 50% της κληρονομιάς, εφόσον συντρέχει με άλλους συγγενείς. Το υπόλοιπο ποσοστό κατανέμεται στους συγγενείς που καλούνται στην κληρονομική διαδοχή, ανάλογα με τη συγγενική τους σχέση με τον θανόντα.
Διέξοδος από την αναγκαστική συνιδιοκτησία ακινήτων
Μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις για την αξιοποίηση της ακίνητης περιουσίας αφορά την αντιμετώπιση των περιπτώσεων αναγκαστικής συνιδιοκτησίας. Πρόκειται για ένα διαχρονικό πρόβλημα στην ελληνική κτηματαγορά, καθώς πολλά ακίνητα παραμένουν αναξιοποίητα εξαιτίας των διαφωνιών μεταξύ συγκληρονόμων που κατέχουν εξ αδιαιρέτου ποσοστά και αδυνατούν να συμφωνήσουν για την πώληση ή τη διανομή τους.
Το νέο πλαίσιο προβλέπει τη δυνατότητα απόκτησης ολόκληρου του ακινήτου από έναν συγκληρονόμο, ο οποίος επιθυμεί να το διατηρήσει, με την υποχρέωση να αποζημιώσει οικονομικά τους υπόλοιπους δικαιούχους, όταν δεν είναι εφικτή η συναινετική διανομή.
Μέσω της προβλεπόμενης δικαστικής διαδικασίας προσδιορίζεται η αξία των μεριδίων, με συνεκτίμηση της αντικειμενικής και της αγοραίας αξίας του ακινήτου. Στη συνέχεια, το ακίνητο μπορεί να περιέλθει στον συγκληρονόμο που επιθυμεί να το αποκτήσει, εφόσον καταβάλει στους υπόλοιπους την αντίστοιχη χρηματική αποζημίωση.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι η συγκεκριμένη ρύθμιση μπορεί να εφαρμοστεί και σε παλαιότερες κληρονομικές υποθέσεις, ακόμη και όταν ο θάνατος έχει επέλθει πριν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, υπό την προϋπόθεση ότι δεν έχει ήδη ασκηθεί σχετική αγωγή διανομής.
Η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται σε χρηματική αξίωση
Ριζική αλλαγή εισάγεται και στον θεσμό της νόμιμης μοίρας, δηλαδή του ελάχιστου μεριδίου που δικαιούνται συγκεκριμένοι στενοί συγγενείς, ακόμη και όταν ο διαθέτης έχει προβλέψει διαφορετική κατανομή της περιουσίας στη διαθήκη του.
Με το προηγούμενο καθεστώς, ο νόμιμος μεριδούχος αποκτούσε εμπράγματο δικαίωμα επί των περιουσιακών στοιχείων της κληρονομιάς. Στην πράξη, αυτό συχνά οδηγούσε στη δημιουργία αναγκαστικής συνιδιοκτησίας, με αποτέλεσμα να δυσχεραίνεται η πώληση και η αξιοποίηση ακινήτων.
Πλέον, η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται σε χρηματική αξίωση. Αυτό σημαίνει ότι ο δικαιούχος δεν αποκτά αυτομάτως ποσοστό κυριότητας σε συγκεκριμένο ακίνητο, αλλά δικαίωμα να απαιτήσει την καταβολή της χρηματικής αξίας που αντιστοιχεί στο μερίδιό του.
Για παράδειγμα, εάν ένας γονέας αφήσει με διαθήκη ολόκληρο το ακίνητό του στο ένα παιδί, το άλλο παιδί, εφόσον δικαιούται νόμιμη μοίρα, δεν καθίσταται αναγκαστικά συνιδιοκτήτης. Αντίθετα, αποκτά χρηματική απαίτηση έναντι του κληρονόμου που έλαβε το ακίνητο.
Σε περίπτωση διαφωνίας ως προς το ύψος της οφειλόμενης αποζημίωσης, η αξία μπορεί να προσδιοριστεί δικαστικά. Παράλληλα, προβλέπεται δυνατότητα εγγραφής προσημείωσης επί του ακινήτου για την εξασφάλιση της απαίτησης μέχρι την εξόφλησή της.
Αυστηρότεροι κανόνες για τις ιδιόγραφες διαθήκες
Οι ιδιόγραφες διαθήκες δεν καταργούνται, καθώς οι πολίτες εξακολουθούν να έχουν τη δυνατότητα να συντάσσουν ιδιόγραφες, δημόσιες ή μυστικές διαθήκες. Ωστόσο, το νέο πλαίσιο εισάγει πρόσθετες προϋποθέσεις και αυστηρότερες διατυπώσεις, με στόχο τον περιορισμό των πλαστογραφιών και των καταχρηστικών πρακτικών.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά το εάν η ιδιόγραφη διαθήκη έχει κατατεθεί προς φύλαξη σε συμβολαιογράφο όσο ο διαθέτης βρίσκεται εν ζωή, καθώς και το πρόσωπο ή τα πρόσωπα που ορίζονται ως κληρονόμοι.
Παράλληλα, θεσπίζεται διετής προθεσμία από τον θάνατο για τη δημοσίευση της διαθήκης. Εάν αυτή δημοσιευθεί μετά την παρέλευση δύο ετών, απαιτείται, κατά κανόνα, να κηρυχθεί δικαστικά ως κυρία, προκειμένου να παραγάγει τα προβλεπόμενα έννομα αποτελέσματα, εκτός εάν συντρέχουν οι ειδικές εξαιρέσεις που ορίζει ο νόμος.
Η παρέλευση της διετίας δεν συνεπάγεται αυτομάτως ακυρότητα της διαθήκης, αλλά καθιστά αναγκαία τη δικαστική διαδικασία επικύρωσής της, όπου αυτή απαιτείται.
Προστασία για τους συντρόφους ελεύθερης συμβίωσης
Το νέο κληρονομικό πλαίσιο προβλέπει επίσης προστασία για τους συντρόφους που διατηρούν σχέση ελεύθερης συμβίωσης. Ειδικότερα, ο επιζών σύντροφος αποκτά δικαίωμα να παραμείνει στην κοινή κατοικία για εύλογο χρονικό διάστημα, χωρίς να υποχρεώνεται στην καταβολή ενοικίου, υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπει ο νόμος.
Η ρύθμιση αποσκοπεί στην αποφυγή της άμεσης απώλειας της κατοικίας μετά τον θάνατο του συντρόφου και στην παροχή ενός αναγκαίου χρονικού περιθωρίου προσαρμογής.
Κληρονομικές συμβάσεις και νέες δυνατότητες διευθέτησης της περιουσίας
Μία ακόμη σημαντική καινοτομία είναι η εισαγωγή του θεσμού των κληρονομικών συμβάσεων, μέσω των οποίων παρέχεται η δυνατότητα εκ των προτέρων ρύθμισης ζητημάτων που αφορούν τη μελλοντική κληρονομική διαδοχή, ακόμη και με παραίτηση από κληρονομικά δικαιώματα, στο πλαίσιο που ορίζει ο νόμος.
Παράλληλα, προβλέπονται συμφωνίες μεταξύ κληρονόμων μετά τον θάνατο του διαθέτη, ώστε να διευκολύνεται η διευθέτηση εκκρεμοτήτων και η αξιοποίηση της κληρονομιαίας περιουσίας.
Οι συμφωνίες αυτές μπορούν, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις και διατυπώσεις, να αξιοποιηθούν και για τη ρύθμιση της μεταβίβασης ακινήτων, με δυνατότητα μεταγραφής τους και αναδρομικής ισχύος από τον χρόνο του θανάτου.
Η δυνατότητα αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για τους ιδιοκτήτες ακινήτων, καθώς εκτιμάται ότι μπορεί να περιορίσει τις οικογενειακές αντιδικίες και την ανάγκη προσφυγής σε αμφισβητούμενες ή πλαστές διαθήκες.
Στο πλαίσιο αυτό, η Πανελλήνια Ομοσπονδία Ιδιοκτητών Ακινήτων (ΠΟΜΙΔΑ) έχει ζητήσει να εφαρμοστεί και στις κληρονομικές συμβάσεις αφορολόγητο όριο 800.000 ευρώ, αντί του βασικού αφορολόγητου των 150.000 ευρώ που ισχύει για τις κληρονομιές της πρώτης φορολογικής κατηγορίας. Σύμφωνα με την Ομοσπονδία, μια τέτοια ρύθμιση θα μπορούσε να διευκολύνει ουσιαστικά την εφαρμογή του νέου θεσμού.
Νέα δεδομένα στον οικογενειακό και περιουσιακό προγραμματισμό
Η μεταρρύθμιση του κληρονομικού δικαίου αλλάζει ουσιαστικά τους κανόνες με τους οποίους μεταβιβάζεται και αξιοποιείται η οικογενειακή περιουσία. Ο περιορισμός της ευθύνης για τα χρέη του θανόντος, η ενίσχυση των δικαιωμάτων του επιζώντος συζύγου, η μετατροπή της νόμιμης μοίρας σε χρηματική απαίτηση και οι νέες δυνατότητες διευθέτησης της συνιδιοκτησίας δημιουργούν ένα διαφορετικό πλαίσιο για τους κληρονόμους και τους ιδιοκτήτες ακινήτων.
Παράλληλα, οι αλλαγές στις διαθήκες και η εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων καθιστούν ακόμη σημαντικότερο τον έγκαιρο οικογενειακό και περιουσιακό σχεδιασμό, καθώς και την αναζήτηση εξειδικευμένης νομικής και συμβολαιογραφικής συμβουλής πριν από τη λήψη αποφάσεων που αφορούν τη μεταβίβαση της περιουσίας.