Το μουλάρι που βοήθησε στην κατασκευή του Παρθενώνα και εξασφάλισε ισόβια σύνταξη
Η Ακρόπολη και η ιστορία του μουλαριού
Snapshot
- Ένα μουλάρι που εργάστηκε στην κατασκευή του Παρθενώνα απελευθερώθηκε αλλά επέστρεψε οικειοθελώς στο εργοτάξιο, με αποτέλεσμα οι Αθηναίοι να αναλάβουν τη φροντίδα του με δημόσια δαπάνη για όλη του τη ζωή.
- Η ιστορία του μουλαριού, όπως την παραδίδει ο Πλούταρχος, αναδεικνύει τη σημασία και τη θέση των ζώων στις οικοδομικές εργασίες της αρχαίας Αθήνας.
- Ο Παρθενώνας, σχεδιασμένος από Ικτίνο και Καλλικράτη και επιβλεπόμενος από τον Φειδία, κατασκευάστηκε μεταξύ 447 και 432 π.Χ. με τη χρηματοδότηση πόρων από τη Δηλιακή Συμμαχία.
- Η αφήγηση του Πλουτάρχου χρησιμοποιείται για να υποστηρίξει ηθικά επιχειρήματα υπέρ της ανθρώπινης και ζωικής φροντίδας πέρα από τη χρησιμότητα, σε αντίθεση με την πρακτική της εκμετάλλευσης και εγκατάλειψης.
- Υπάρχουν διαφορετικές εκδοχές της ιστορίας με παραλλαγές στον τόπο και το άγαλμα, ωστόσο η ταύτιση με τον Παρθενώνα είναι η πιο πιθανή, αν και οι ακριβείς ιστορικές συνθήκες παραμένουν αβέβαιες.
Ένα μουλάρι που συνέβαλε στην κατασκευή του Παρθενώνα εξασφάλισε ισόβια φροντίδα με έξοδα της Αθήνας, αφού επέστρεψε οικειοθελώς στο εργοτάξιο, σύμφωνα με μια ιστορία που διασώζει ο αρχαίος Έλληνας ιστορικός Πλούταρχος.
Στο έργο του Βίος του Κάτωνος του Πρεσβύτερου (5.3), αναφέρει ότι οι Αθηναίοι απελευθέρωναν τα μουλάρια που είχαν εργαστεί σκληρότερα, επιτρέποντάς τους να βόσκουν ελεύθερα. Ένα από αυτά, όμως, επέστρεψε και άρχισε να τρέχει δίπλα στα ζώα που τραβούσαν τα κάρα προς την Ακρόπολη, μερικές φορές προπορευόμενο, σαν να τα ενθάρρυνε. Τότε, οι Αθηναίοι αποφάσισαν με ψηφοφορία να αναλάβουν τη συντήρησή του με δημόσια δαπάνη μέχρι τον θάνατό του.
Η αφήγηση αποτελεί σημαντική μαρτυρία για τους ιστορικούς σχετικά με τη θέση που είχαν τα ζώα στις οικοδομικές δραστηριότητες της αρχαίας Αθήνας.
Η Ακρόπολη και η ιστορία του μουλαριού
Στο αρχαίο ελληνικό κείμενο, το οικοδόμημα αναφέρεται ως Εκατόμπεδον, ονομασία που αποδίδεται ως Παρθενώνας στην αγγλική μετάφραση του έργου. Η ταύτιση αυτή συνδέει την ιστορία με τον πιο διάσημο ναό της Αθήνας, ωστόσο η διατύπωση χρειάζεται προσοχή, καθώς η Ακρόπολη διέθετε παλαιότερους ναούς και έχει μια σύνθετη οικοδομική ιστορία, μεγάλο μέρος της οποίας παραμένει άγνωστο στο ευρύ κοινό.
Ο Παρθενώνας ήταν αφιερωμένος στην Αθηνά, την προστάτιδα θεά της πόλης. Η κατασκευή του ξεκίνησε το 447 π.Χ., στο πλαίσιο του οικοδομικού προγράμματος του Περικλή. Ο κύριος ναός είχε ολοκληρωθεί έως το 438 π.Χ., ενώ η γλυπτική διακόσμησή του ολοκληρώθηκε το 432 π.Χ.
Οι αρχιτέκτονες Ικτίνος και Καλλικράτης σχεδίασαν το μνημείο, ενώ ο γλύπτης Φειδίας είχε την εποπτεία του έργου. Η κατασκευή του από πεντελικό μάρμαρο απαιτούσε τη συμμετοχή πολλών καλλιτεχνών και εξειδικευμένων τεχνιτών.
Η ιστορία του μουλαριού έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς μετατοπίζει την προσοχή από τις διάσημες προσωπικότητες στα ζώα που συμμετείχαν στη μεταφορά των υλικών προς την κορυφή του ιερού βράχου.
Στο εσωτερικό του ναού, ο κύριος ανατολικός χώρος φιλοξενούσε το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς Παρθένου, έργο του Φειδία. Σε ξεχωριστό δυτικό χώρο φυλάσσονταν πολύτιμα αντικείμενα και φόροι που συγκεντρώνονταν από τους συμμάχους της Αθήνας στη Δηλιακή Συμμαχία. Σύμφωνα με το Μουσείο της Ακρόπολης, μέρος αυτών των πόρων συνέβαλε στη χρηματοδότηση του οικοδομικού προγράμματος του Περικλή. Το μνημείο συνδύαζε, επομένως, τη θρησκευτική αφοσίωση της πόλης, τις καλλιτεχνικές φιλοδοξίες της και τους οικονομικούς πόρους μιας ισχυρής δύναμης.
Γιατί ο Πλούταρχος συμπεριέλαβε την ιστορία
Ο Πλούταρχος αναφέρει το περιστατικό με το μουλάρι στο πλαίσιο της κριτικής του προς την πρακτική του Κάτωνα να πουλά τους υποδουλωμένους ανθρώπους όταν γερνούσαν και δεν μπορούσαν πλέον να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους. Υποστηρίζει ότι η καλοσύνη πρέπει να εκτείνεται πέρα από τη χρησιμότητα ενός όντος και να περιλαμβάνει τη φροντίδα για τα ηλικιωμένα άλογα και τα σκυλιά.
«Ωστόσο, θεωρώ ότι το να χρησιμοποιεί κανείς τους δούλους μέχρι τα βαθιά γεράματά τους, σαν υποζύγια, και έπειτα να τους διώχνει και να τους πουλά, αποτελεί απόδειξη υπερβολικά σκληρού χαρακτήρα, ο οποίος δεν αναγνωρίζει κανέναν δεσμό ανάμεσα σε έναν άνθρωπο και έναν άλλον πέρα από τη χρησιμότητα».
Σε αυτό το πλαίσιο, η γενναιοδωρία που αποδίδεται στους Αθηναίους προσφέρει στον Πλούταρχο ένα ηθικό επιχείρημα. Το ενδιαφέρον του για τη μεταχείριση των ζώων δίνει στην ιστορία τον σκοπό της: η προσφορά ενός ζωντανού πλάσματος δεν πρέπει να τελειώνει με την εγκατάλειψή του.
Άλλες εκδοχές της ιστορίας με διαφορετικές λεπτομέρειες
Η Βρετανίδα γλωσσολόγος Τζέιν Έλεν Χάρισον αναφέρεται στην ιστορία στο έργο της Primitive Athens as Described by Thucydides («Η αρχαϊκή Αθήνα όπως περιγράφεται από τον Θουκυδίδη»). Επισημαίνει ότι και ο Αιλιανός τοποθετεί το περιστατικό στην περίοδο κατασκευής του Παρθενώνα, ενώ παραπέμπει και στον Αριστοτέλη. Η εκδοχή του Αριστοτέλη, όπως εξηγεί, αναφέρεται γενικότερα στην κατασκευή ενός ναού στην Αθήνα.
Η Χάρισον εξετάζει επίσης μια εκδοχή που αποδίδεται στον Ταραντίνο, σύμφωνα με την οποία ένα εξαιρετικά ηλικιωμένο μουλάρι συνδέεται με την κατασκευή ενός ναού του Δία. Αμφισβητεί, ωστόσο, αυτή την ταύτιση και θεωρεί πιθανότερο η ιστορία να αφορά τον Παρθενώνα.
Η συζήτησή της σχετίζεται με τον εντοπισμό της αρχαίας κρήνης Εννεάκρουνος και δείχνει πώς μια ιστορία για ένα ζώο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως στοιχείο για τη μελέτη ενός εντελώς διαφορετικού αντικειμένου, όπως η τοπογραφία της αρχαίας Αθήνας. Η Χάρισον προειδοποιεί να μην υιοθετείται άκριτα μια μεταγενέστερη αφήγηση, όταν η ταύτιση του ναού στην οποία βασίζεται θεωρείται λανθασμένη. Με αυτόν τον τρόπο, ο τόπος στον οποίο εκτυλίσσεται η ιστορία γίνεται και ο ίδιος αντικείμενο έρευνας, πέρα από την αξιομνημόνευτη περιγραφή της δημόσιας γενναιοδωρίας.
Οι διαφορές αυτές μπορεί να φαίνονται ασήμαντες, αλλά είναι σημαντικές για την κατανόηση του πλαισίου μέσα στο οποίο διαμορφώθηκαν οι συγκεκριμένες μαρτυρίες. Οι διαφορετικές αφηγήσεις δείχνουν ότι η ιστορία κυκλοφορούσε στην αρχαιότητα, δεν πρέπει όμως να συγχωνεύονται σε μία ενιαία εκδοχή ούτε να θεωρούνται ανεξάρτητη επιβεβαίωση κάθε λεπτομέρειάς της.
Η απόφαση των Αθηναίων να αναλάβουν τη συντήρηση του ζώου αποτελεί μέρος της αφήγησης του Πλουτάρχου, ωστόσο οι ακριβείς ιστορικές συνθήκες του περιστατικού παραμένουν αβέβαιες.
