Τα εγκλήματα Ενετών και Σταυροφόρων κατά την άλωση της Κωνσταντινούπολης τον Απρίλιο του 1204

Μια από τις μελανότερες σελίδες της βυζαντινής ιστορίας είναι η πρώτη άλωση της Κωνσταντινούπολης τον Απρίλιο του 1204 από Σταυροφόρους και Ενετούς. Πολλοί ιστορικοί θεωρούν, ότι ουσιαστικά αυτή η άλωση σήμανε την αρχή του τέλους για το Βυζάντιο, παρά το ότι το 1261 η Πόλη απελευθερώθηκε από την κατοχή των Λατίνων. Το επίσης τραγικό είναι ότι οι Δυτικοί κατακτητές προέβησαν σε απίστευτες βαρβαρότητες. Οι ενέργειες των, ευσεβών Χριστιανών - κατά τα άλλα-δεν απείχαν και πολύ απ' όσα έκαναν οι Οθωμανοί 249 χρόνια αργότερα...

Οι σφαγές των Λατίνων το 1182 - Η μοιραία δυναστεία των Αγγέλων

Τον Μάιο του 1182, όταν κατέλαβε την εξουσία ο Ανδρόνικος Α' Κομνηνός, ο εξαγριωμένος βυζαντινός όχλος εξόντωσε μεγάλο μέρος των Ρωμαιοκαθολικών της Κωνσταντινούπολης (εμπόρους και τις οικογένειές τους), λόγω της κυριαρχίας των Λατίνων στο θαλάσσιο εμπόριο και των προνομίων που είχαν λάβει από τους προηγούμενους αυτοκράτορες. Τα θύματα υπολογίζονται σε περίπου 60.000. Αυτό το γεγονός προκάλεσε σοβαρότατα προβλήματα στις σχέσεις μεταξύ της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και της Δυτικής Ευρώπης.

Δεν ήταν λίγοι οι Λατίνοι που έψαχναν τρόπο να εκδικηθούν τους Βυζαντινούς. Το 1185 δολοφονήθηκε ο Ανδρόνικος, ο τελευταίος αυτοκράτορας της δυναστείας των Κομνηνών. Τον διαδέχτηκε, με την υποστήριξη της αριστοκρατίας, ο Ισαάκιος Α’ Άγγελος, με τον οποίο ξεκίνησε η μοιραία για το Βυζάντιο δυναστεία των Αγγέλων. Αυτός και ο αδελφός του Αλέξιος Γ' ήταν υπεύθυνοι για την κατάρρευση των τελευταίων υπολειμμάτων του συγκεντρωτικού διοικητικού και αμυντικού μηχανισμού του Βυζαντίου. Ο Ισαάκιος, τουλάχιστον εκδίωξε τους Νορμανδούς από την Ελλάδα (1185), αλλά το 1186 μια επανάσταση που ξέσπασε στη Βουλγαρία οδήγησε στην ίδρυση του δεύτερου Βουλγαρικού κράτους.

Το 1189-1190 έγινε η Γ' Σταυροφορία, με αφορμή την κατάληψη της Ιερουσαλήμ από τον σουλτάνο της Αιγύπτου Salah al-Din, πιο γνωστό ως Σαλαδίνο, το 1187. Η Γ' Σταυροφορία απέτυχε παταγωδώς. Παράλληλα ανακόπηκαν οι προσπάθειες του Ισαάκιου Β' να διευθετήσει τα προβλήματα στα βόρεια και ανατολικά σύνορα της αυτοκρατορίας, ενώ ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος κατέλαβε την Κύπρο.

Την παρέδωσε προσωρινά στους Ναΐτες και μετά στον πρώην βασιλιά της Ιερουσαλήμ Gui de Lusignan. Παρά την προσπάθεια του Ισαάκιου να την ανακαταλάβει, αυτό δεν έγινε εφικτό. Η Κύπρος παρέμεινε υπό την κατοχή των de Lusignan για τρεις περίπου αιώνες, μέχρι την κατάληψή της από τους Οθωμανούς...

Η Δ' Σταυροφορία

Στις 8 Απριλίου 1195 ο Ισαάκιος Β' ανατράπηκε από τον μεγαλύτερο αδελφό του Αλέξιο Άγγελο. Τυφλώθηκε και κλείστηκε σε μοναστήρι. Ο Αλέξιος Γ' αποδείχθηκε κατώτερος των περιστάσεων. Εκτός από όλα τα άλλα προέβη σε αλόγιστες διανομές χρημάτων, τίτλων και κτημάτων. Το 1198 εκλέχτηκε πάπας ο Ιννοκέντιος Γ' που ανακοίνωσε την πρόθεσή του να οργανώσει νέα Σταυροφορία, με αποστολές λεγάτων(πρεσβευτών) και επιστολών.

Το 1199 επιβλήθηκε φόρος επί όλων των εκκλησιαστικών εσόδων και ο δημοφιλής ρήτορας Φούλκων του Νεϊγί ανέλαβε το έργο του κηρύγματος. Τελικά η Σταυροφορία άρχισε να οργανώνεται το 1201. Υπήρχε όμως πρόβλημα με τη μεταφορά των Σταυροφόρων. Έτσι ήρθαν σε επαφή με τη Βενετία. Αυτή η κίνηση ήταν μοιραία για τις μετέπειτα εξελίξεις. Η Βενετία, υπό τον γηραιό και τυφλό, αλλά πανούργο και φιλόδοξο δόγη Ερρίκο Δάνδολο (Dandolo) δεν σκόπευε να επιτεθεί στην Αίγυπτο και έπειτα στους Αγίους Τόπους, όπως ήθελαν οι Σταυροφόροι, αλλά το βλέμμα της ήταν στραμμένο στην Κωνσταντινούπολη... Ο στρατός των Σταυροφόρων συγκεντρώθηκε στη Βενετία το καλοκαίρι του 1202.

Ήταν μικρότερος από τον προβλεπόμενο και δεν υπήρχαν χρήματα για να πληρωθούν οι Ενετοί. Τότε, ο Dandolo πρότεινε στους Σταυροφόρους να καταλάβουν την πόλη Ζάρα (σήμερα Ζαντάρ της Κροατίας) που είχε αποσκιρτήσει από τη Βενετία και είχε ενταχθεί στο βασίλειο της Ουγγαρίας. Πράγματι, παρά την απαγόρευση του Ιννοκέντιου, οι Σταυροφόροι κατέλαβαν εύκολα τη Ζάρα τον Νοέμβριο του 1202.

Ξαφνικά εμφανίστηκε στο προσκήνιο ο Αλέξιος Άγγελος, γιος του Ισαάκιου Β'. Ο Αλέξιος Άγγελος, μετέπειτα Αλέξιος Δ', είχε φυλακιστεί μαζί με τον πατέρα του. Κατάφερε όμως να δραπετεύσει και έφτασε στην Ευρώπη για να ζητήσει βοήθεια, προκειμένου να γίνει αυτοκράτορας.

Αρχικά απευθύνθηκε στον πάπα, μάταια όμως. Έπειτα στράφηκε στον γαμπρό του Φίλιππου της Σουηβίας, σύζυγο της αδελφής του Ειρήνης, ο οποίος τον έφερε σε επαφή με τους Σταυροφόρους. Μετά από μακρές διαπραγματεύσεις ο Αλέξιος Άγγελος έφτασε στο στρατόπεδο της Ζάρας στις 25 Απριλίου 1203.

Ήταν φανερό πλέον, ότι η Σταυροφορία θα κατευθυνόταν προς την Κωνσταντινούπολη. Ο Αλέξιος πρόσφερε πολλά στους Σταυροφόρους: τεράστια χρηματικά ποσά, στρατιωτική βοήθεια για την εκστρατεία κατά των Μουσουλμάνων, ενώ στον πάπα άφησε να εννοηθεί ότι θα επανεξέταζε την ένωση των Εκκλησιών.

Αρχηγός της Σταυροφορίας ήταν ο Βονιφάτιος ο Μομφερατικός. Ο Ιννοκέντιος όταν πληροφορήθηκε την εκτροπή της Σταυροφορίας απαγόρευσε την επίθεση εναντίον της Κωνσταντινούπολης. Ήταν όμως πολύ αργά... Σταυροφόροι και Βενετοί είχαν σαλπάρει από τη Ζάρα...

Σταυροφόροι μπροστά στην Κωνσταντινούπολη - Το δέος τους μπροστά στη Βασιλεύουσα

Πρώτος σταθμός των Σταυροφόρων ήταν το Δυρράχιο, οι κάτοικοι του οποίου αναγνώρισαν τον Αλέξιο ως αυτοκράτορα. Ακολούθησε στάση στην Κέρκυρα, όπου επικυρώθηκαν οι όροι της συμφωνίας Αλέξιου-Σταυροφόρων. Στις 24 Μαΐου 1203 ο στόλος απέπλευσε. Παραπλέοντας το Ταίναρο έφτασε στην Εύβοια και έπειτα στην Άνδρο.

Ο Αλέξιος γινόταν παντού δεκτός με επευφημίες. Το ίδιο έγινε και στην Άβυδο. Όταν στις 23 Ιουνίου 1203 οι Σταυροφόροι έφτασαν στον Άγιο Στέφανο και αντίκρισαν από κοντά τη Βασιλεύουσα έμειναν άναυδοι. Γράφει σχετικά ο Γοδεφρείδος Βιλεαρδουίνος: «Δεν μπορούσαν να φανταστούν (ενν. οι Σταυροφόροι) ότι υπήρχε στον κόσμο τόσο οχυρή πόλη: είδαν τα ψηλά τείχη, τους ισχυρούς πύργους που την περιέβαλλαν, τα θαυμάσια παλάτια, τις μεγάλες εκκλησίες, που ήταν τόσο πολλές που κανείς δεν θα το πίστευε αν δεν τις έβλεπε με τα μάτια του. Το μήκος της, το πλάτος της έδειχναν πως ήταν Βασιλεύουσα».

Στον Άγιο Στέφανο όμως, όπως και στη Χρυσόπολη και τη Χαλκηδόνα της μικρασιατικής ακτής δεν υπήρξε ανάλογος ενθουσιασμός για τον Αλέξιο Δ' και τους Σταυροφόρους. Έτσι ξεκίνησαν οι πρώτες συγκρούσεις. Ο Αλέξιος Γ' έστειλε πρεσβεία στους Σταυροφόρους και αφού τους υπενθύμισε ότι σκοπός τους ήταν η απελευθέρωση των Αγίων Τόπων, προσφέρθηκε να τους δώσει τα αναγκαία τρόφιμα γι' αυτόν τον σκοπό. Οι Σταυροφόροι περιέφεραν τον Αλέξιο Δ' πάνω σε γαλέρα που παρέπλεε τα θαλάσσια τείχη για να προκαλέσουν επανάσταση στην Κωνσταντινούπολη. Μάταια όμως. Έτσι ξεκίνησαν οι τακτικές εχθροπραξίες.

Στις 6 Ιουλίου οι Σταυροφόροι κατέλαβαν τον πύργο του Γαλατά και έσπασαν την αλυσίδα του Κεράτιου Κόλπου. Έπειτα στρατοπέδευσαν στα τείχη κοντά στις Βλαχέρνες. Στις 17 Ιουλίου επιτέθηκαν μαζικά στην Πόλη. Αποκρούστηκαν όμως από τους Βαράγγους της αυτοκρατορικής φρουράς. Στον Κεράτιο όμως, στην περιοχή του Πετρίου οι Ενετοί κατέλαβαν ένα τμήμα των τειχών με 25 πύργους. Όμως αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν.

Ο Αλέξιος Γ' επιχείρησε να αντεπιτεθεί με πεζικό και ιππικό στην ξηρά. Οι δύο στρατοί έμειναν για λίγο παρατεταγμένοι ο ένας απέναντι στον άλλο. Τελικά, ο Αλέξιος διέταξε υποχώρηση. Το βράδυ εκείνο (17 προς 18 Ιουλίου 1203), ο Αλέξιος Γ' εγκατέλειψε κρυφά την Κωνσταντινούπολη με τους βασιλικούς θησαυρούς και έφυγε για τη Θράκη.

Ο Αλέξιος Δ' στον θρόνο. Τα γεγονότα ως την τελική πολιορκία της Κωνσταντινούπολης

Στις 18 Ιουλίου 1203 οι αξιωματούχοι της αυτοκρατορίας αποφυλάκισαν τον, τυφλό, Ισαάκιο Β', τον αναγόρευσαν αυτοκράτορα και τον εγκατέστησαν στο παλάτι των Βλαχερνών. Παράλληλα ειδοποίησαν τον Αλέξιο Δ' και τους Λατίνους για τις εξελίξεις. Οι εχθροπραξίες σταμάτησαν. Σταυροφόροι και Βενετοί έμειναν στρατοπεδευμένοι έξω από τα τείχη, στην περιοχή του Γαλατά.

Ο Αλέξιος εισήλθε στην Κωνσταντινούπολη και αναγορεύτηκε αυτοκράτορας (1η Αυγούστου 1203). Οι εξελίξεις αυτές, δεν οφείλονταν τόσο στις στρατιωτικές ικανότητες Σταυροφόρων και Βενετών, όσο στην εικόνα διάλυσης που παρουσίαζε η Βυζαντινή αυτοκρατορία. Ο Αλέξιος Δ' ξεκίνησε εκστρατεία εναντίον του θείου του. Έφτασε ως την Αδριανούπολη, χωρίς να πετύχει κάτι και επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη τον Νοέμβριο του 1203. Η κατάσταση όμως στη Βασιλεύουσα, όπου ουσιαστικά γινόταν εμφύλιος πόλεμος ήταν εκρηκτική.

Από την αρχή, οι Κωνσταντινουπολίτες έδειχναν την αντιπάθειά τους προς τους Λατίνους, οι οποίοι εισέρχονταν στην πόλη για να θαυμάσουν τα οικοδομήματα και τα έργα τέχνης. Τον Αύγουστο του 1203 ξέσπασαν συγκρούσεις μεταξύ Κωνσταντινουπολιτών και Βενετών – Πιζάνων (που κατάγονταν από την Πίζα της Ιταλίας). Αυτοί, για να γλιτώσουν έβαλαν φωτιά στην Κωνσταντινούπολη, που κατέκαψε για δύο μέρες την πρωτεύουσα.

Όταν τον Νοέμβριο επέστρεψε από τη Θράκη ο Αλέξιος Δ’ η κατάσταση ξέφυγε τελείως. Οι Σταυροφόροι ζητούσαν τα χρήματα που τους είχε υποσχεθεί, καθώς είχαν πάρει ελάχιστα. Ο Αλέξιος τους είπε να περιμένουν ως τον Μάρτιο. Τότε θα έρχονταν τα χρήματα της ανοιξιάτικης φορολογίας. Οι Σταυροφόροι δεν δέχτηκαν και άρχισαν να λεηλατούν τα προάστια, ενώ οι Βενετοί λεηλατούσαν τα παράλια. Στην πόλη ξέσπασαν ταραχές. Τη νύχτα της 1/2 Ιανουαρίου 1204 οι Βυζαντινοί επιχείρησαν ανεπιτυχώς να πυρπολήσουν τον στόλο των αντιπάλων. Στις 25 Ιανουαρίου 1204 το συγκεντρωμένο πλήθος ζήτησε την αποπομπή του Αλέξιου Δ’.

Η σύγκλητος και οι αρχιερείς αρνήθηκαν. Τότε ο λαός ανακήρυξε τον νεαρό Νικόλαο Καναβό αυτοκράτορα. Ο Καναβός μάλιστα, δεν ήθελε να αναλάβει το αξίωμα! Ο Αλέξιος Δ’ ζήτησε τη βοήθεια των Σταυροφόρων, χωρίς αποτέλεσμα. Ο συγγενής του Αλέξιος Ε’ Δούκας Μούρτζουφλος τον συνέλαβε τη νύχτα της 28/29 Ιανουαρίου 1204. Τον φυλάκισε και φρόντισε να εκτελεστεί στις 8 Φεβρουαρίου. Ο Ισαάκιος Β’ είχε πεθάνει λίγο πριν. Ο Μούρτζουφλος ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας αφού πρώτα σκότωσε τον δυστυχή Νικόλαο Καναβό.

Ο Μούρτζουφλος σε μία απέλπιδα προσπάθεια άμυνας ενίσχυσε τις οχυρώσεις προς την πλευρά της θάλασσας και περιορισμού των λεηλασιών, μάταια όμως. Οι Λατίνοι βλέποντας ότι δεν θα πάρουν τα υπεσχημένα αποφάσισαν να καταλάβουν την Πόλη. Ο αυτοκράτορας και ο Πατριάρχης θα ήταν, ο ένας Σταυροφόρος και ο άλλος Βενετός. Η τελική επίθεση ξεκίνησε στις 9 Απριλίου 1204, όμως αποκρούστηκε.

Μια νέα επίθεση ξεκίνησε από το τείχος του Κεράτιου στις 12 Απριλίου 1204. Ο Μούρτζουφλος και πολλοί ευγενείς έφυγαν για τη Θράκη από τις χερσαίες πύλες. Όταν το πρωί της 13^ης Απριλίου 1204 οι Λατίνοι μπήκαν στην Πόλη, δεν συνάντησαν καμία αντίσταση. Οι μόνοι που τους περίμεναν ήταν ιερείς με σταυρούς και εικόνες για να δείξουν ότι αναγνωρίζουν την εξουσία τους.

Το ίδιο έκαναν και γυναικόπαιδα που σχημάτιζαν με τα χέρια το σημείο του σταυρού. Οι Λατίνοι όμως δεν συγκινήθηκαν… Στις 9 Μαΐου 1204 στέφθηκε αυτοκράτορας στην Αγιά Σοφιά, ο κόμης της Φλάνδρας Βαλδουίνος. Ο Βενετός Θωμάς Μοροζίνης εκλέχτηκε Πατριάρχης. Η Ανατολική Εκκλησία υποτάχθηκε στον πάπα.

Τι γράφει ο Κ. Παπαρρηγόπουλος για τις επονείδιστες πράξεις των Λατίνων μετά την άλωση

Όπως γράφει ο Κ. Παπαρρηγόπουλος: «Την πρώτη μέρα όμως κατακρεουργήθηκαν δύο χιλιάδες άνθρωποι και μόνο ο Θεός ξέρει πόσοι ακόμη τις επόμενες. Οι επιζώντες όμως ήταν πιο δυστυχισμένοι: δεν είχαν μόνο να υποφέρουν τη γύμνια, αλλά και τους εξευτελισμούς των κατακτητών, οι οποίοι δεν σεβάστηκαν ούτε τις γυναίκες, ούτε τα ιερά, ούτε τους τάφους. Ακόμη και στο λείψανο του Ιουστινιανού, που είχαν σεβαστεί οι αιώνες, έβαλαν το χέρι τους οι ιερόσυλοι.

Ορμούσαν στις εκκλησίες, έχυναν στη γη τη θεία κοινωνία αρπάζοντας τα πολύτιμα σκεύη, άλλα από τα οποία έσπαζαν για να πάρουν τις πολύτιμες πέτρες κι άλλα τοποθετούσαν στα τραπέζια τους σαν σκεύη φαγητού. Η ασέβειά τους ξεπέρασε τα όρια μέσα στην Αγία Σοφία. Η αγία τράπεζα κομματιάστηκε και μοιράστηκε· αφαίρεσαν και άρπαξαν κάθε τι πολύτιμο που στόλιζε τα ιερά σκεύη και έπιπλα, και ακόμη το βήμα, τον άμβωνα, τις πύλες. Για να φορτώσουν τα λάφυρα έβαζαν μέσα στο ναό ακόμη και ζώα· κι επειδή πολλά από αυτά γλιστρούσαν στις στιλπνές πέτρες του δαπέδου, στρατιώτες τα κέντριζαν για να προχωρήσουν και το ιερό δάπεδο μολύνθηκε από το αίμα των ζώων και τις κοπριές.

Μια πόρνη ανέβηκε στον πατριαρχικό θρόνο, τραγούδησε άσεμνα και χόρεψε μέσα στο ναό, εξυβρίζοντας τις ιερότερες θρησκευτικές τελετές. Κι όσο γίνονταν αυτά στις εκκλησίες, στις πλατείες και στα στενά της πόλης ακούγονταν θρήνοι και οδυρμοί, ανδρών και γυναικών, εξαιτίας της κακομεταχείρισης και των βιασμών. Δεν λέμε υπερβολές, γιατί, όπως ορθά παρατηρεί ο Χοπφ, οι μεν Φράγκοι συγγραφείς, ειδικά ο Βιλεαρδουίνος απόκρυψαν πολλά, αλλά οι επιστολές του Ιννοκεντίου Γ΄ αποτελούν απόδειξη της αλήθειας της μαρτυρίας των ανατολικών ιστοριογράφων, ένας από τους οποίους είναι και ο Νικήτας ο Χωνιάτης.

Το θέαμα που παρουσίαζαν τα περίχωρα του Βυζαντίου τις αποφράδες εκείνες ημέρες δεν ήταν λιγότερο άθλιο από τις σκηνές που διαδραματίζονταν μέσα στα τείχη. Χιλιάδες φυγάδες γέμιζαν τους δρόμους, απελπισμένοι και γυμνοί. Και δεν μακάριζαν τους εαυτούς τους που είχαν επιζήσει, οι ίδιοι οι γυναίκες τους και τα παιδιά τους. Συγκλητικοί, πατρίκιοι συγγενείς των βασιλέων, που μέχρι χθες κατοικούσαν σε πολυτελή σπίτια με όλα τα αγαθά του τότε πολιτισμού, περιφέρονταν εδώ και εκεί, ψάχνοντας το πιο ταπεινό καταφύγιο.

Ενώ ο ναός της Αγίας Σοφίας καταστρεφόταν, ο πατριάρχης έφευγε επικαλούμενος την ελεημοσύνη των περαστικών. Γενικά, τα χειρότερα δεινά τα υπέστησαν οι ανώτερες τάξεις της κοινωνίας γιατί ο όχλος που δεν είχε και πολλά να χάσει, λίγο μετά συμμάχησε με τους ληστές και χειροτέρευε την κατάσταση, ληστεύοντας και εξυβρίζοντας όλους εκείνους μπροστά στους οποίους έσκυβε άλλοτε το κεφάλι· με ευχαρίστηση έβλεπε τη δυστυχία τους και τους καταδίκαζε για πρωταίτιους της συμφοράς. Αυτό ήταν μέχρι κάποιο σημείο αλήθεια: γιατί αυτοί στήριξαν την ολέθρια γενιά των Αγγέλων, χωρίς να φροντίσουν να την καθαιρέσουν έγκαιρα, αναγορεύοντας κυβερνήτη κάποιον ικανότερο που θα έσωζε το κράτος. Μήπως όμως κι ο λαός είχε εκπληρώσει το χρέος του;

Τα περίφημα χάλκινα άλογα του Ιπποδρόμου στάλθηκαν για να διακοσμήσουν την πρόσοψη της Βασιλικής του Αγίου Μάρκου στη Βενετία, όπου παραμένουν ως σήμερα. Εκτός από τις κλοπές, έργα ανυπολόγιστης καλλιτεχνικής αξίας καταστράφηκαν μόνο και μόνο λόγω της υλικής τους αξίας. Ένα από τα πιο πολύτιμα έργα που καταστράφηκαν ήταν ένα μεγάλο χάλκινο άγαλμα του Ηρακλή, το οποίο δημιούργησε ο θρυλικός Λύσιππος, γλύπτης της αυλής του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Όπως και πολλά άλλα μπρούτζινα ανεκτίμητα έργα τέχνης, το άγαλμα λιώθηκε για το υλικό του.

Κλείνουμε με την αρχή του θρήνου του Νικήτα Χωνιάτη, ιστορικού που έζησε την άλωση του 1204: «Ω πόλις, Πόλις πόλεων πασών οφθαλμέ, άκουσμα παγκόσμιον, θέαμα υπερκόσμιον, εκκλησιών γαλουχέ, πίστεως αρχηγέ, ορθοδοξίας ποδηγέ, λόγων μέλημα, καλού παντός ενδιαίτημα…».

Διαβάστε επίσης

• Η τέταρτη σταυροφορία και όλο το εφιαλτικό παρασκήνιο
• Σαν σήμερα το 1204 η Κωνσταντινούπολη καταλαμβάνεται από τους Σταυροφόρους
• Άλωση Κωνσταντινούπολης: Οι λεηλασίες των Τούρκων στην Πόλη την 29η Μαϊου 1453