Αρχιπέλαγος Σβάλμπαρντ: Η «πόρτα» στην Αρκτική - Πώς μπορεί να γίνει η «νέα Γροιλανδία»
Με τα μάτια όλου του κόσμου να είναι στραμμένα στην Γροιλανδία και την τεταμένη σχέση μεταξύ Δανίας και Ηνωμένων Πολιτειών, υπάρχει μια ακόμη χώρα η οποία δεν αισθάνεται άνετα με την προσοχή που δίνεται στον Αρκτικό Κύκλο.
Αυτή είναι η Νορβηγία. Στην κυριαρχία της οποίας - αλλά υπό ένα ιδιαίτερο νομικό καθεστώς - βρίσκονται τα νησιά του Αρχιπέλαγους Σβάλμπαρντ. Στα οποία η Ρωσία έχει «ειδική πρόσβαση» και βρίσκονται απέναντι ακριβώς από το μήλον του έριδος μεταξύ των ΗΠΑ και της ΕΕ, την Γροιλανδία.
Γι' αυτό ίσως και σήμερα, στο Κοινοβούλιο της Νορβηγίας, η αντιπολίτευση ζητούσε «εξηγήσεις» από την κυβέρνηση, σχετικά με την κατάσταση που επικρατεί στην συγκεκριμένη περιοχή.
Η γεωπολιτική σημασία του αρχιπελάγους
Τα νησιά του αρχιπελάγος Σβαλμπαρντ, είναι ένα από τα πιο ιδιαίτερα και ευαίσθητα σημεία του αρκτικού χάρτη. Με την νύχτα να κρατά 24 ώρες κάποιες εποχές, Βρίσκονται βόρεια της ηπειρωτικής Νορβηγίας και κοντά στον Βόρειο Πόλο. Η σημασία τους δεν οφείλεται μόνο στη γεωγραφία τους, αλλά και στον τρόπο που συνδυάζουν στρατηγική θέση, φυσικούς πόρους και ένα ιδιαίτερο διεθνές νομικό καθεστώς.
Από γεωπολιτική άποψη, τα Σβάλμπαρντ βρίσκονται σε σημαντικό σημείο ανάμεσα στη Ρωσία και τον Βόρειο Ατλαντικό. Κοντά τους βρίσκεται η χερσόνησος Κόλα, όπου έχει τη βάση του ο ρωσικός Βόρειος Στόλος και μεγάλο μέρος των πυρηνικών υποβρυχίων της Μόσχας. Ο έλεγχος των θαλάσσιων διαδρόμων γύρω από τα Σβάλμπαρντ είναι κρίσιμος σε κάθε σενάριο έντασης μεταξύ Ρωσίας και ΝΑΤΟ, αφού επηρεάζει την πρόσβαση των ρωσικών δυνάμεων στον Ατλαντικό.
Ταυτόχρονα, όμως η κλιματική αλλαγή αλλάζει τις ισορροπίες στην Αρκτική. Η μείωση των πάγων διευκολύνει τη ναυσιπλοΐα, αυξάνει το ενδιαφέρον για αλιεία και ενισχύει τις προσδοκίες για εκμετάλλευση ορυκτών πόρων. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, τα Σβάλμπαρντ λειτουργούν ως κόμβος όπου συναντώνται στρατιωτικά, οικονομικά και ενεργειακά συμφέροντα, αυξάνοντας την πολιτική τους σημασία.
Το ιδιαίτερο νομικό καθεστώς και η ρωσική πρόσβαση
Η ιδιαιτερότητα τουΑρζχι Σβάλμπαρντ φαίνεται κυρίως στο νομικό τους καθεστώς. Σύμφωνα με τη Συνθήκη του 1920, η Νορβηγία έχει πλήρη και αδιαμφισβήτητη κυριαρχία στο αρχιπέλαγος. Όμως, η ίδια συνθήκη προβλέπει περιορισμούς και ειδικές ρυθμίσεις που δεν υπάρχουν σε άλλα νορβηγικά εδάφη.
Πολίτες και εταιρείες από όλες τις χώρες που έχουν υπογράψει τη συνθήκη έχουν δικαίωμα να εγκαθίστανται και να δραστηριοποιούνται οικονομικά στα Σβάλμπαρντ, χωρίς διακρίσεις. Γι’ αυτό υπάρχει μέχρι σήμερα ρωσική παρουσία, με οικισμούς όπως το Μπάρετσμπουργκ. Επίσης, τα έσοδα από φόρους και δραστηριότητες στα νησιά πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο για τοπικούς σκοπούς.
Στο στρατιωτικό επίπεδο, η συνθήκη απαγορεύει τη χρήση των Σβάλμπαρντ για πολεμικούς σκοπούς και την κατασκευή μόνιμων στρατιωτικών οχυρώσεων ή ναυτικών βάσεων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα νησιά είναι εντελώς αποστρατιωτικοποιημένα. Η Νορβηγία έχει το δικαίωμα να είναι παρούσα και να επιβάλλει την κυριαρχία της, αρκεί οι ενέργειές της να μην παραβιάζουν τον μη πολεμικό χαρακτήρα που ορίζει η συνθήκη. Αυτή η λεπτή ισορροπία συχνά προκαλεί τριβές, αφού διάφορες χώρες ερμηνεύουν διαφορετικά τα όρια της επιτρεπτής δραστηριότητας.
Υπάρχει επίσης ασάφεια σχετικά με τις θαλάσσιες ζώνες. Η Νορβηγία πιστεύει ότι έχει δικαιοδοσία στις γύρω θάλασσες, αλλά ορισμένα κράτη αμφισβητούν αν οι όροι της συνθήκης ισχύουν πέρα από τα χωρικά ύδατα. Αυτό έχει προκαλέσει συγκρούσεις για αλιευτικά δικαιώματα και πολιτικές αντιπαραθέσεις, που αυξάνουν την ένταση στο ήδη φορτισμένο περιβάλλον.
Από τη ρωσική πίεση στον φόβο για «Γροιλανδία Νο 2»
Σε αυτό το πλαίσιο, η Νορβηγία έχει δεχτεί πολλές φορές πιέσεις από τη Ρωσία, που κατηγορεί το Όσλο ότι παραβιάζει το ειδικό καθεστώς των Σβάλμπαρντ με στρατιωτικές ή τεχνολογικές δραστηριότητες. Οι νορβηγικές αρχές απορρίπτουν αυτές τις κατηγορίες, λέγοντας ότι ενεργούν πάντα εντός των ορίων της συνθήκης.
Παράλληλα, στο νορβηγικό κοινοβούλιο έχει ξεκινήσει και μια δεύτερη συζήτηση, με αφορμή τις δηλώσεις και τις φιλοδοξίες του Ντόναλντ Τραμπ για τη Γροιλανδία. Βουλευτές και κόμματα της αντιπολίτευσης ανησυχούν ότι αν ο Τραμπ καταφέρει να επιβάλει αμερικανικό έλεγχο ή ειδική επιρροή στη Γροιλανδία, θα δημιουργηθεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο. Σε μια τέτοια περίπτωση, τα Σβάλμπαρντ θα μπορούσαν να βρεθούν στο στόχαστρο νέων απαιτήσεων ή πιέσεων, μετατρεπόμενα σε «Γροιλανδία Νο 2» της Αρκτικής.
Για τη Νορβηγία, ο κίνδυνος δεν είναι μόνο θεωρητικός. Η χώρα πρέπει να υπερασπιστεί ένα ευαίσθητο νομικό καθεστώς απέναντι στη Ρωσία και ταυτόχρονα ανησυχεί ότι μια πιο επιθετική αμερικανική στρατηγική στην Αρκτική μπορεί να ανοίξει νέο μέτωπο. Τα Σβάλμπαρντ, από απομακρυσμένο αρχιπέλαγος, μετατρέπονται ίσως σε βαρόμετρο της ευρύτερης γεωπολιτικής έντασης στον αρκτικό κύκλο.