Η «Σιωπηλή Δηλητηρίαση»: Περιβάλλον, σχέσεις και συνήθειες που κλέβουν χρόνια ζωής
Ζούμε με την ψευδαίσθηση της αυτονομίας. Πιστεύουμε ότι οι επιλογές μας είναι ελεύθερες, ότι το σώμα μας είναι ένα κάστρο που εμείς ορίζουμε και ότι η υγεία μας είναι κατά βάση ζήτημα τύχης ή γονιδιακής κληρονομιάς. Η σύγχρονη επιστήμη, όμως, έρχεται να διαλύσει αυτή την αυταπάτη, αποκαλύπτοντας μια πιο σκληρή αλήθεια: είμαστε, σε μεγάλο βαθμό, το άθροισμα των στοιχείων του περιβάλλοντος και των συνηθειών μας.
Από την αρχαιότητα, η φιλοσοφία δεν αντιμετώπιζε την υγεία απλώς ως απουσία ασθένειας, αλλά ως «ευζωία» και «ευδαιμονία». Ως τη δυνατότητα του ανθρώπου να ανθίσει. Σήμερα, η δυνατότητα αυτή βάλλεται πανταχόθεν. Δεν αντιμετωπίζουμε έναν ορατό εχθρό, αλλά ένα πολύπλοκο πλέγμα τοξικότητας που υφαίνεται σιωπηλά γύρω μας: τοξικό περιβάλλον, τοξικές συνήθειες, τοξικές κοινωνικές δομές.
Αυτό που κάνουμε καθημερινά δεν είναι τίποτα λιγότερο από μια μακροχρόνια, επαχθή υποθήκη της μελλοντικής μας υγείας, για να πληρώσουμε το τίμημα του σύγχρονου τρόπου ζωής.
Το «Εκθεσίωμα»: Ο σιωπηλός λογαριασμός
Η επιστημονική κοινότητα στρέφεται πλέον στη μελέτη του «εκθεσιώματος» (exposome). Πρόκειται για το σύνολο των περιβαλλοντικών εκθέσεων που δέχεται ένας άνθρωπος από τη σύλληψη μέχρι το τέλος της ζωής του.
Τα δεδομένα είναι αποκαλυπτικά και ανατρέπουν όσα νομίζαμε. Πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι οι περιβαλλοντικοί παράγοντες και ο τρόπος ζωής μπορεί να ευθύνονται για ένα τεράστιο ποσοστό της πρόωρης θνησιμότητας και των χρονίων νόσων (όπως καρδιαγγειακά, αναπνευστικά προβλήματα και μορφές καρκίνου), αφήνοντας στην γονιδιακή προδιάθεση ένα πολύ μικρότερο μερίδιο ευθύνης.
Με απλά λόγια: Ο τρόπος που ζούμε και το πού ζούμε, μας καθορίζουν περισσότερο από τον κώδικα DNA με τον οποίο γεννηθήκαμε.
Το Τρίγωνο της Τοξικότητας
Πώς όμως συσσωρεύεται αυτή η «υποθήκη»; Μέσα από τρεις βασικούς άξονες που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους:
- Το Φυσικό Περιβάλλον ως Εχθρός. Δεν χρειάζεται να ζεις δίπλα σε εργοστάσιο παραγωγής χημικών για να εκτεθείς. Ο αέρας των αστικών κέντρων, φορτωμένος με μικροσωματίδια που εισχωρούν βαθιά στους πνεύμονες και την κυκλοφορία του αίματος, είναι μια καθημερινή «εισπνοή θανάτου». Η ηχορύπανση, την οποία συχνά αγνοούμε, αυξάνει τα επίπεδα του στρες και τον κίνδυνο καρδιαγγειακών νοσημάτων. Η έλλειψη πρασίνου δεν είναι απλώς αισθητικό πρόβλημα, αλλά στερεί από τον οργανισμό τη φυσική του ανάγκη για αποσυμπίεση. Ζούμε σε πόλεις σχεδιασμένες για αυτοκίνητα, όχι για ανθρώπους, και το σώμα πληρώνει το τίμημα.
- Οι «Επιλογές» που δεν είναι Ελεύθερες (Lifestyle). Καπνισμα, κακή διατροφή, έλλειψη άσκησης, αλκοόλ, ανεπαρκής ύπνος. Συχνά τα βαφτίζουμε «κακές συνήθειες» και ρίχνουμε το φταίξιμο στην ατομική ευθύνη. Είναι όμως τόσο απλό; Σε ένα περιβάλλον που προάγει τον καθιστικό βίο, που το φθηνό και γρήγορο φαγητό είναι συνήθως το πιο ανθυγιεινό, και που το στρες της επιβίωσης οδηγεί σε καταχρήσεις ως μηχανισμό ανακούφισης, πόσο «ελεύθερες» είναι αυτές οι επιλογές; Οι τοξικές συνήθειες είναι συχνά το σύμπτωμα ενός τοξικού περιβάλλοντος, όχι η αιτία.
- Το Κοινωνικό Δηλητήριο. Ο άνθρωπος είναι «ζώον πολιτικόν» κατά τον Αριστοτέλη. Η υγεία μας εξαρτάται άμεσα από την ποιότητα των σχέσεών μας και την κοινωνική μας θέση. Το χρόνιο στρες που προκαλείται από οικονομική ανασφάλεια, η κοινωνική απομόνωση, οι τοξικές εργασιακές ή προσωπικές σχέσεις, λειτουργούν ως πραγματικό δηλητήριο για τον οργανισμό. Η μοναξιά και το αίσθημα αδικίας έχουν βιολογικό αντίκτυπο, απορρυθμίζοντας το ανοσοποιητικό σύστημα και επιταχύνοντας τη γήρανση.
Από την Επιβίωση στην Συνειδητότητα
Η συνειδητοποίηση ότι το περιβάλλον (με την ευρεία έννοια) παίζει καθοριστικότερο ρόλο από τα γονίδια, μπορεί να ακούγεται τρομακτική. Ταυτόχρονα, όμως, είναι βαθιά απελευθερωτική.
Αν η μοίρα μας ήταν γραμμένη μόνο στα γονίδιά μας, δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε πολλά. Το γεγονός όμως ότι η υγεία μας υποθηκεύεται από παράγοντες που –θεωρητικά– μπορούν να τροποποιηθούν, μας δίνει πίσω τον έλεγχο.
Δεν μπορούμε να αλλάξουμε τον αέρα της πόλης από τη μια μέρα στην άλλη. Μπορούμε όμως να αναγνωρίσουμε τις πηγές της τοξικότητας στη ζωή μας. Η μετάβαση από την παθητική αποδοχή μιας τοξικής καθημερινότητας στην ενεργή αναζήτηση της «ευζωίας», ξεκινά με την επίγνωση.
Είναι καιρός να σταματήσουμε να πληρώνουμε τις δόσεις μιας υποθήκης που δεν επιλέξαμε συνειδητά, και να επαναδιαπραγματευτούμε τους όρους της ζωής μας, πριν το κόστος γίνει μη αναστρέψιμο.
Γράφει ο Δημήτριος Α. Βραχάτης, Επεμβατικός Καρδιολόγος – Αρρυθμιολόγος, Εκλεγείς Επίκουρος Καθηγητής Βιοϊατρικής Τεχνολογίας – Ιατρική Σχολή, Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών