Το μυστήριο της Σταύρωσης του Ιησού: Οι 4 διαφορετικές εκδοχές για την επιγραφή πάνω στον σταυρό

Ένα από τα επιχειρήματα που προβάλλουν συχνά οι επικριτές του Χριστιανισμού αφορά τις διαφορές που εμφανίζονται στις ευαγγελικές αφηγήσεις της Καινής Διαθήκης. Κατά την άποψή τους, αυτές οι αποκλίσεις αποτελούν ένδειξη ανακρίβειας, αλλοίωσης ή ακόμη και αναξιοπιστίας του κειμένου.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που χρησιμοποιείται συχνά είναι η επιγραφή που τοποθετήθηκε πάνω από τον σταυρό του Ιησού κατά τη Σταύρωση. Παρότι και οι τέσσερις Ευαγγελιστές αναφέρονται σε αυτήν, κανείς τους δεν καταγράφει ακριβώς τα ίδια λόγια.

Οι τέσσερις εκδοχές έχουν ως εξής:

• «Οὗτός ἐστιν Ἰησοῦς ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων» (Κατά Ματθαίον 27:37)
• «Ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων» (Κατά Μάρκον 15:26)
• «Οὗτός ἐστιν ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων» (Κατά Λουκάν 23:38)
• «Ἰησοῦς ὁ Ναζωραῖος, ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων» (Κατά Ιωάννην 19:19)

Το ερώτημα που τίθεται είναι εύλογο: Πώς είναι δυνατόν τέσσερις διαφορετικοί συγγραφείς να μην αποδίδουν με ακρίβεια την ίδια σύντομη επιγραφή, σε μία τόσο κρίσιμη στιγμή;

Τι δείχνει πραγματικά μια τέτοια «απόκλιση»

Η απάντηση, σύμφωνα με τη λογική της αξιολόγησης μαρτυριών, δεν είναι τόσο απλή όσο φαίνεται.

Στην ανάλυση μαρτυρικών καταθέσεων — είτε πρόκειται για ιστορικά γεγονότα είτε για ποινικές υποθέσεις — η αξιοπιστία δεν εξαρτάται από την απόλυτη λεκτική ταύτιση όλων των αφηγήσεων. Αντιθέτως, η πλήρης ομοιομορφία συχνά θεωρείται ύποπτη.

Στην πράξη, οι αξιόπιστες μαρτυρίες παρουσιάζουν συνήθως:

• κοινό πυρήνα γεγονότων
• αλλά και διαφοροποιήσεις στις λεπτομέρειες

Αυτό συμβαίνει επειδή κάθε αυτόπτης μάρτυρας καταγράφει το ίδιο γεγονός μέσα από τη δική του οπτική, μνήμη, γλώσσα και έμφαση.

Το κοινό στοιχείο και στα τέσσερα Ευαγγέλια

Το πρώτο βήμα σε μια τέτοια αξιολόγηση είναι να εντοπιστούν τα κοινά σημεία.

Και στις τέσσερις αφηγήσεις, υπάρχει μια απολύτως σταθερή φράση: «ο βασιλιάς των Ιουδαίων».

Αυτό είναι και το πιο ουσιαστικό στοιχείο της επιγραφής, αφού περιγράφει τον λόγο για τον οποίο ο Ιησούς οδηγήθηκε στη Σταύρωση από τις ρωμαϊκές αρχές: την κατηγορία ότι παρουσιαζόταν ως βασιλιάς, άρα ως πολιτικός αντίπαλος ή εν δυνάμει στασιαστής απέναντι στον Καίσαρα.

Με άλλα λόγια, το βασικό μήνυμα της επιγραφής διατηρείται αναλλοίωτο σε όλες τις εκδοχές.

Ο ρόλος της οπτικής γωνίας κάθε συγγραφέα

Ένα δεύτερο κρίσιμο στοιχείο είναι η οπτική κάθε μάρτυρα ή συγγραφέα.

Κάθε αφήγηση επηρεάζεται από:

• την εμπειρία του προσώπου που καταγράφει το γεγονός
• τη γλώσσα ή τις γλώσσες που χρησιμοποιεί
• το κοινό στο οποίο απευθύνεται
• αλλά και τις λεπτομέρειες που θεωρεί σημαντικές

Στην περίπτωση της επιγραφής, υπάρχει και ένα πολύ σημαντικό στοιχείο που παραθέτει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης: η επιγραφή ήταν γραμμένη σε εβραϊκά, ελληνικά και λατινικά.

Αυτό σημαίνει ότι ενδέχεται να υπήρχε ήδη μια μορφή διαφοροποίησης ανάλογα με τη γλώσσα στην οποία την κατέγραψε ή τη θυμήθηκε ο κάθε συγγραφέας. Δεν γνωρίζουμε πόσο ακριβώς ίδιες ήταν οι τρεις γλωσσικές εκδοχές ούτε ποια από αυτές είχε κατά νου ο κάθε Ευαγγελιστής όταν έγραφε το κείμενό του.

Γιατί οι συνθήκες συγγραφής παίζουν ρόλο

Εξίσου σημαντικό είναι να ληφθεί υπόψη και το πλαίσιο μέσα στο οποίο γράφτηκε κάθε Ευαγγέλιο.

Οι τέσσερις συγγραφείς δεν έγραψαν:

• στον ίδιο χρόνο
• υπό τις ίδιες συνθήκες
• ούτε με ακριβώς τον ίδιο σκοπό

Για παράδειγμα, το Κατά Μάρκον είναι συνολικά πιο σύντομο και λιτό στην αφήγησή του, κάτι που φαίνεται και στη συνοπτική απόδοση της επιγραφής: «Ο βασιλιάς των Ιουδαίων».

Αντίθετα, ο Ιωάννης δίνει μια πιο πλήρη και αναλυτική εκδοχή: «Ιησούς ο Ναζωραίος, ο βασιλιάς των Ιουδαίων».

Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα αντίφαση. Αντανακλά απλώς διαφορετικό ύφος, διαφορετική στόχευση και διαφορετική αφηγηματική επιλογή.

Άλλη η συμπληρωματική διαφορά και άλλη η πραγματική αντίφαση

Σε τέτοιες περιπτώσεις, η ουσία βρίσκεται στη διάκριση ανάμεσα σε μια συμπληρωματική διαφορά και σε μια ουσιαστική αντίφαση.

Αν η πλήρης επιγραφή ήταν, για παράδειγμα: «Αυτός είναι ο Ιησούς ο Ναζωραίος, ο βασιλιάς των Ιουδαίων», τότε και οι τέσσερις Ευαγγελιστές θα είχαν αποδώσει ένα αληθινό, έγκυρο και συμβατό τμήμα της ίδιας φράσης.

Η εικόνα θα ήταν τελείως διαφορετική μόνο αν ένας από αυτούς έγραφε κάτι ριζικά διαφορετικό, όπως π.χ. ότι η επιγραφή ανέφερε άλλο πρόσωπο ή άλλη κατηγορία. Εκεί θα μπορούσε να γίνει λόγος για πραγματική αντίφαση.

Στην παρούσα περίπτωση, όμως, οι τέσσερις εκδοχές συμπληρώνουν η μία την άλλη, αντί να αλληλοαναιρούνται.

Η απουσία «διόρθωσης» μπορεί να ενισχύει την αξιοπιστία

Ένα ακόμη ενδιαφέρον σημείο είναι το εξής: αν οι πρώτοι χριστιανοί ή οι Ευαγγελιστές ήθελαν να παρουσιάσουν μια τεχνητά «τέλεια» και πλήρως εναρμονισμένη εικόνα, θα μπορούσαν πολύ εύκολα να έχουν εξομαλύνει αυτές τις μικρές αποκλίσεις.

Το γεγονός ότι δεν το έκαναν έχει τη δική του σημασία.

Σε επίπεδο ιστορικής αξιολόγησης, όταν διαφορετικές μαρτυρίες διατηρούν μικρές, λογικές αποκλίσεις χωρίς να εξαλείφονται τεχνητά, αυτό συχνά θεωρείται ένδειξη αυθεντικότητας και όχι αδυναμίας.

Η ύπαρξη τέτοιων διαφοροποιήσεων μοιάζει περισσότερο με το πώς λειτουργεί η πραγματική ανθρώπινη μνήμη και λιγότερο με μια κατασκευασμένη, αποστειρωμένη αφήγηση.

Τι συμπέρασμα προκύπτει

Η ύπαρξη τεσσάρων διαφορετικών διατυπώσεων για την επιγραφή πάνω από τον σταυρό του Ιησού δεν συνιστά απαραίτητα πρόβλημα για την αξιοπιστία των Ευαγγελίων. Αντίθετα, μπορεί να ιδωθεί ως αναμενόμενο χαρακτηριστικό πολλαπλών μαρτυρικών αφηγήσεων γύρω από το ίδιο ιστορικό γεγονός.

Οι αποκλίσεις είναι υπαρκτές, αλλά δεν αναιρούν τον κοινό πυρήνα του γεγονότος. Και αυτός ο πυρήνας παραμένει σταθερός: η επιγραφή παρουσίαζε τον Ιησού ως «Βασιλιά των Ιουδαίων».

Έτσι, το ζήτημα δεν είναι τόσο αν οι τέσσερις Ευαγγελιστές κατέγραψαν την ίδια φράση με απόλυτα όμοιο τρόπο, αλλά αν οι μαρτυρίες τους παραμένουν συμβατές, λογικές και ιστορικά αναγνωρίσιμες.

Και σε αυτή την περίπτωση, πολλοί υποστηρίζουν πως η απάντηση είναι καταφατική.

Διαβάστε επίσης