Το πρώτο ποίημα που γράφτηκε ποτέ στα αγγλικά εμφανίστηκε σε μια βιβλιοθήκη στη Ρώμη

Σε μια βιβλιοθήκη της Ρώμης εντοπίστηκε ένα εύρημα που μοιάζει να έρχεται από τα βάθη του χρόνου: το αρχαιότερο ποίημα που έχει γραφτεί ποτέ στα αγγλικά. Για αιώνες παρέμενε κρυμμένο μέσα σε ένα μεσαιωνικό χειρόγραφο, ανάμεσα σε λατινικά κείμενα, σχεδόν αόρατο. Η ανακάλυψη επαναφέρει στο προσκήνιο τις απαρχές της αγγλικής γραπτής γλώσσας και του Μεσαίωνα.

Πέντε στίχοι στα αγγλικά κρυμμένοι ανάμεσα στα λατινικά

Οι σημαντικές ανακαλύψεις δεν συνοδεύονται πάντα από εντυπωσιακές ανασκαφές ή χαμένους θησαυρούς. Μερικές φορές αρκεί να εξεταστεί ξανά ένα παλιό χειρόγραφο που βρίσκεται ήδη σε μια βιβλιοθήκη. Αυτό συνέβη στην Εθνική Κεντρική Βιβλιοθήκη της Ρώμης, όπου οι ερευνητές εντόπισαν ένα αντίγραφο του Caedmon’s Hymn, το οποίο θεωρείται το αρχαιότερο γνωστό ποίημα στην παλαιά αγγλική γλώσσα.

Το χειρόγραφο χρονολογείται στις πρώτες δεκαετίες του 9ου αιώνα, περίπου μεταξύ 800 και 830 μ.Χ., και θεωρείται σήμερα η τρίτη αρχαιότερη σωζόμενη μαρτυρία του συγκεκριμένου κειμένου.

Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο δεν είναι μόνο η ύπαρξη του ποιήματος, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο εμφανίζεται στη σελίδα. Δεν βρίσκεται στο περιθώριο ούτε ως μεταγενέστερη σημείωση κάποιου αναγνώστη. Είναι ενσωματωμένο στο κύριο σώμα ενός λατινικού έργου: της Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum του Βέδα του Αιδεσίμου, του σημαντικού έργου για την ιστορία του αγγλικού λαού. Για τους γλωσσολόγους, αυτό αποτελεί πολύτιμη ένδειξη ότι η αγγλική καθομιλουμένη είχε ήδη αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία δίπλα στη λόγια λατινική γλώσσα της μεσαιωνικής Ευρώπης.

Στο έργο του, ο Βέδας αφηγείται την ιστορία του Κέντμον, ενός αγρότη που εργαζόταν στο αβαείο του Whitby, στο σημερινό Βόρειο Γιορκσάιρ. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Κέντμον ντρεπόταν επειδή δεν μπορούσε να τραγουδήσει στίχους στα συμπόσια. Ένα βράδυ, όμως, είδε στον ύπνο του μια θεϊκή εντολή να υμνήσει τη Δημιουργία. Έτσι γεννήθηκε ένας ύμνος εννέα στίχων αφιερωμένος στον Θεό, δημιουργό του ουρανού, της γης και των ανθρώπων. Λίγες μόνο γραμμές, αλλά αρκετές για να σηματοδοτήσουν την είσοδο της αγγλικής γλώσσας στη γραπτή λογοτεχνία.

Από τη Νονάντολα στη Ρώμη: Η περιπέτεια του χειρογράφου

Η διαδρομή του χειρογράφου θυμίζει μεσαιωνικό μυθιστόρημα. Δημιουργήθηκε στο βενεδικτινό αβαείο της Νονάντολα, κοντά στη σημερινή Μόντενα, ένα από τα σημαντικότερα κέντρα αντιγραφής χειρογράφων του Μεσαίωνα.

Από εκεί ξεκίνησε ένα μακρύ ταξίδι γεμάτο μετακινήσεις, απώλειες, κλοπές και αλλαγές ιδιοκτησίας. Με την παρακμή του αβαείου, αρκετοί τόμοι μεταφέρθηκαν στη Ρώμη. Κατά την εποχή του Ναπολέοντα, φυλάχθηκαν για ασφάλεια στην εκκλησία του San Bernardo alle Terme, όμως το συγκεκριμένο χειρόγραφο κλάπηκε μαζί με άλλα πολύτιμα βιβλία.

Στη συνέχεια πέρασε στη συλλογή του Άγγλου συλλέκτη Thomas Phillipps, αργότερα στον Ελβετό βιβλιόφιλο Martin Bodmer και τον 20ό αιώνα βρέθηκε ακόμη και στη Νέα Υόρκη, στα χέρια του παλαιοβιβλιοπώλη H.P. Kraus.

Μόλις το 1972 το ιταλικό Υπουργείο Πολιτισμού αγόρασε το χειρόγραφο και το επέστρεψε στην Εθνική Κεντρική Βιβλιοθήκη της Ρώμης, όπου παρέμεινε για δεκαετίες χωρίς να έχει αναγνωριστεί πλήρως η σημασία του.

Την έρευνα που οδήγησε στην αναγνώριση του κειμένου πραγματοποίησαν η Elisabetta Magnanti και ο Mark Faulkner από το Trinity College του Δουβλίνου. Η Magnanti, μελετώντας χειρόγραφα της ιστορίας του Βέδα, συνάντησε αντικρουόμενες αναφορές: άλλες πηγές υποστήριζαν ότι το χειρόγραφο βρισκόταν στη Ρώμη και άλλες ότι είχε χαθεί.

Η βιβλιοθήκη επιβεβαίωσε τελικά την ύπαρξη του τόμου και η ψηφιοποίηση των σελίδων επέτρεψε στους ερευνητές να εντοπίσουν τον ύμνο στην παλαιά αγγλική γλώσσα και τη μοναδική θέση του μέσα στο λατινικό κείμενο.