Δροσουλίτες: Το μυστηριώδες οπτικό φαινόμενο στα Σφακιά της Κρήτης

Ένα παράξενο οπτικό φαινόμενο εμφανίζεται σχεδόν κάθε χρόνο, στα τέλη Μαΐου-αρχές Ιουνίου στην παραλιακή πεδιάδα του Φραγκοκάστελλου, ανατολικά του χωριού Χώρα Σφακίων της Κρήτης.

Τι είναι οι Δροσουλίτες;- Τι πιστεύει ο λαός;

Πρόκειται για μια οπτασία, από μια μακριά σειρά από ανθρώπινες σκιές, η οποία φαίνεται να ξεκινά τις πρωινές ώρες, πριν την ανατολή του ηλίου και σε ημέρες με νηνεμία από την ερειπωμένη εκκλησία του Αγίου Χαράλαμπου και να προχωρά προς τη θάλασσα στην περιοχή του Φραγκοκάστελλου. Ο λαός που έδωσε σε αυτές τις σκιές την ονομασία Δροσουλίτες, γιατί εμφανίζονται την ώρα της πρωινής δροσιάς πιστεύει ότι οι σκιές ανήκουν στους άνδρες του εθελοντικού σώματος, από Ηπειρώτες, κυρίως, που είχε επικεφαλής τον αδικημένο οπλαρχηγό του 1821 Χατζημιχάλη Νταλιάνη. Ποιος ήταν όμως ο άγνωστος αυτός ήρωας;

Χατζημιχάλης Νταλιάνης: από το Δελβινάκι Πωγωνίου, πλούσιος έμπορος στην Ιταλία και η επιστροφή του στην Ελλάδα με σημαντική δράση στην Επανάσταση του 1821

Ο Χατζημιχάλης Νταλιάνης γεννήθηκε στο ακριτικό Δελβινάκι του Δήμου Πωγωνίου του Νομού Ιωαννίνων το 1776. Πρόκειται για την ιστορική έδρα του Δήμου και έναν από τους μεγαλύτερους οικισμούς του. Παλαιότερα υπήρχαν αναφορές για καταγωγή του από τη Βόρειο Ήπειρο, ωστόσο πλέον επισήμως ως τόπος γέννησής του αναφέρεται το Δελβινάκι. Μάλιστα, κάθε χρόνο πλέον, ο Δήμος Πωγωνίου διοργανώνει εκδηλώσεις στη μνήμη του. Σε νεαρή ηλικία εγκαταστάθηκε στην Τεργέστη της Ιταλίας και ασχολήθηκε με το εμπόριο καπνών. Απέκτησε τεράστια περιουσία. Μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία και έγινε απόστολός της στη Βουλγαρία και σε άλλες τουρκοκρατούμενες περιοχές. Όταν ξέσπασε η Επανάσταση του 1821 αγόρασε ένα μεγάλο φορτίο πολεμοφοδίων και ήρθε στην Ελλάδα. Παράλληλα, συγκρότησε ένα μικρό σώμα ιππέων, με το οποίο συμμετείχε στις επιχειρήσεις εναντίον των αιγυπτιακών στρατευμάτων στην Πελοπόννησο.

Στις αρχές του 1826, ο ενθουσιώδης Νταλιάνης χρηματοδότησε τη φιλόδοξη, αλλά αποτυχημένη εκστρατεία του Λιβάνου. Συγκεκριμένα, ο Εμίρης Μπεσίρ του Λιβάνου ζήτησε από την Ελλάδα βοήθεια, για να χτυπήσει από τα νώτα τους, τους Οθωμανούς. Υποσχέθηκε ότι σε περίπτωση που καταφέρει να νικήσει τους Τούρκους, θα στείλει στην Ελλάδα χιλιάδες πεζούς στρατιώτες και ιππικό. Αρχικά, το Εκτελεστικό ενέκρινε την εκστρατεία, όμως αντιδράσεις κάποιων, η καθυστέρηση των απαραίτητων για την έγκριση εγγράφων και το χάος που επικρατούσε εκείνη την εποχή, δεν οδήγησαν σε πραγματοποίησή της από την ελληνική διοίκηση.

Ωστόσο, ο Χατζημιχάλης Νταλιάνης, που κατέβαλε όλα ή τα περισσότερα χρήματα, ο Βάσος Μαυροβουνιώτης και ο Νικόλαος Κριεζώτης με 800 άνδρες αποφάσισαν να οργανώσουν την εκστρατεία. Έτσι έφτασαν στον Λίβανο και πολιόρκησαν τη Βηρυτό στα τέλη Μαρτίου 1826. Η έλλειψη επίσημης εντολής από την ελληνική κυβέρνηση και κάποιες λεηλασίες στον Λίβανο από τους στρατιώτες, οδήγησαν τον Μπεσίρ να ζητήσει την άμεση αποχώρηση των στρατευμάτων. Αυτά τουλάχιστον προκύπτουν από όσες ελληνικές βιβλιογραφικές αναφορές υπάρχουν για την εκστρατεία του Λιβάνου. Παραδόξως ξένες πηγές αναφέρονται πολύ περισσότερο σε αυτή. Αναζητώντας «siege of Beirut 1826», μπορεί κάποιος να βρει πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία. Σύμφωνα πάλι με τις ελληνικές πηγές, κατά την επιστροφή τους από τον Λίβανο, οι Έλληνες πέρασαν από την Κύπρο, όπου προέβησαν σε λεηλασίες προκειμένου να εξασφαλίσουν τρόφιμα και νερό. Ο αείμνηστος ιστορικός Βασίλης Σφυρόερας όμως, στηριζόμενος σε έγγραφα Ολλανδού προξένου στην Κύπρο το 1826, ανακάλυψε το 1991 ότι κάτι τέτοιο δεν συνέβη. Αντίθετα, οι Έλληνες που αποβιβάστηκαν στην Κύπρο το 1826 συγκρούστηκαν με την τουρκική φρουρά στο νησί, στη σημερινή Αγία Νάπα. Πρόκειται για τη μοναδική ελληνοτουρκική σύγκρουση που έγινε στο έδαφος της Κύπρου κατά την Επανάσταση του ‘21 και έληξε με ελληνικό θρίαμβο. Τα τρόφιμα και το νερό που πήραν οι Έλληνες, δεν προέρχονταν από λεηλασίες, αλλά από την τουρκική φρουρά. 35 χρόνια μετά την αποκάλυψη του Β. Σφυρόερα για τη μάχη αυτή, που οδήγησε στην αδελφοποίηση των Δήμων Σφακίων (όπου έδρασε ο Χατζημιχάλης, όπως θα δούμε)- Πωγωνίου και Αγίας Νάπας Κύπρου, η αλήθεια στην ελληνική βιβλιογραφία δεν έχει αποκατασταθεί…

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, ο Χατζημιχάλης Νταλιάνης δεν έμεινε άπραγος. Τον Οκτώβριο και τον Δεκέμβριο του 1826 πήρε μέρος στις επιχειρήσεις του Καραϊσκάκη εναντίον των τουρκικών φρουρών, που ετοιμάζονταν να ενισχύσουν τους πολιορκητές της Ακρόπολης. Ο Καραϊσκάκης είχε οργανώσει αυτές τις επιχειρήσεις για να βοηθήσει τους Έλληνες που βρίσκονταν πολιορκημένοι στον «Ιερό Βράχο».

Μετά τον περίεργο θάνατο του Καραϊσκάκη τον Απρίλιο του 1827, ο Νταλιάνης αποφάσισε να μεταβεί με τους άνδρες του στην Κρήτη. Ήταν η εποχή που οι Μεγάλες Δυνάμεις φαινόταν ότι είχαν αποφασίσει να συναινέσουν στην ίδρυση ανεξάρτητου ελληνικού κράτους και έπρεπε, για να ενταχθεί και η Κρήτη σε αυτό, να ελευθερωθεί, τουλάχιστον κατά το μεγαλύτερο μέρος της.

Η μάχη του Φραγκοκάστελλου (18 Μαΐου 1828)

Τους τελευταίους μήνες του 1827 έγιναν μεγάλες προσπάθειες να αναζωπυρωθεί η επανάσταση στην Κρήτη, ώστε να είναι δυνατή η προβολή επιχειρημάτων για την ένταξη της μεγαλονήσου στο νέο ελληνικό κράτος, σύμφωνα με τη Συνθήκη του Λονδίνου της 6ης Ιουλίου 1827.Οι προσπάθειες, όμως, απέτυχαν, εξαιτίας τόσο της κυριαρχίας των Οθωμανών στην Κρήτη, όσο κυρίως των αντιζηλιών στο ελληνικό στρατόπεδο, που απέκλειαν συντονισμένες ενέργειες. Έτσι, επιλέχθηκε να αναλάβει την ηγεσία των ελληνικών δυνάμεων στην Κρήτη ο Ηπειρώτης οπλαρχηγός Χατζημιχάλης Νταλιάνης, 52 ετών, με πλούσια δράση στον απελευθερωτικό αγώνα του '21.

Ο Νταλιάνης αποβιβάστηκε στις 5 Ιανουαρίου 1828 στη Γραμβούσα με σώμα πεζών και 100 ιππέων. Από τις πρώτες του επαφές διαφάνηκε ότι η σχέση του με τους ντόπιους θα περνούσε από χίλια κύματα. Λασιθιώτες, Ρεθυμνιώτες και Χανιώτες διαφωνούσαν για την περιοχή που θα έπρεπε να αποτελέσει το ορμητήριο του αγώνα. Τελικά, επικράτησε η γνώμη του Νταλιάνη, που επέλεξε τα Σφακιά, αλλά είχε χαθεί πολύτιμος χρόνος.

Στο μεταξύ, ο Πασάς της Κυδωνίας, Μουσταφά, που είχε διορισθεί από τον Μοχάμεντ Άλι της Αιγύπτου γενικός διοικητής της Κρήτης, πληροφορήθηκε την ύπαρξη ξένων ενόπλων στα Σφακιά και προφασιζόμενος ότι θέλει να προστατεύσει τους ντόπιους από τους ληστές έστειλε στην περιοχή ένοπλα σώματα.

Οι πρώτες αψιμαχίες άρχισαν στις 8 Μαΐου 1828, όταν ένα τμήμα των ανδρών του Νταλιάνη, υπό τους Μανουσέλη, Μανουσογιαννάκη και Δεληγιαννάκη, χτύπησε στον Αποκόρωνα μια ομάδα Ρεθυμνιωτών Τούρκων, που έρχονταν να ενωθούν με τον στρατό του Μουσταφά. Σκότωσαν 40 και αιχμαλώτισαν πολλούς, ανάμεσά του και τον αγά του Ρεθύμνου. Εξοργισμένος ο Μουσταφά έστειλε επιστολή στον Νταλιάνη και του έδωσε δεκαήμερη διορία για να εγκαταλείψει την Κρήτη. Ο Χατζημιχάλης του απάντησε: «Μουσταφά, ήλθα εις την Κρήτη να πολεμήσω Τούρκους με τα παλικάρια μου και όπου θέλει ο Θεός ας δώσει τη νίκη».

Ο Μουσταφά, μην έχοντας καμία αμφιβολία για τις προθέσεις του Νταλιάνη, αφού τον γνώριζε καλά, άρχισε τις ετοιμασίες για την τελική επίθεση. Παράλληλα, έστειλε επιστολή στους καπεταναίους των Σφακίων, με την οποία τους ανακοίνωνε ότι θα χτυπήσει τους «ενοχλητικούς ξένους» και τους καλούσε να μείνουν ήσυχοι για να απολαύσουν τα προνόμια που θα τους παραχωρούσε. Στο μεταξύ, ο Νταλιάνης είχε καταλάβει το ενετικό κάστρο του Φραγκοκάστελλου στις ακτές του Λιβυκού Πελάγους, μεταξύ Λάμπης και Σφακίων, αλλά οι επαφές του με τους ντόπιους εξακολουθούσαν να είναι δύσκολες και η όποια επικοινωνία τους περιοριζόταν στην ανταλλαγή επιστολών.

Οι Σφακιανοί, αφού κατασκεύασαν χαρακώματα σε αρκετά μεγάλη απόσταση από το Φραγκοκάστελλο, πρότειναν στον Χατζημιχάλη να αφήσει στο κάστρο 100 άνδρες και να δώσει τη μάχη από την ορεινή θέση Κολοκάσια, όπου οι επαναστάτες θα είχαν περισσότερες ευκαιρίες να εγκλωβίσουν τον στρατό του Μουσταφά, όταν αυτός θα έκανε επίθεση στο Φραγκοκάστελλο. Ο Νταλιάνης επέμενε να δοθεί η μάχη στην πεδιάδα μπροστά από το κάστρο για να χρησιμοποιήσει και το ιππικό. Οι Σφακιανοί τού αντέτειναν ότι δεν ήταν συνηθισμένοι να πολεμούν σε πεδιάδα. Ο Χατζημιχάλης, θεωρώντας τους δειλούς, τους ανταπάντησε περιφρονητικά: «Λοιπόν φυλάγετέ τους από τα όρη σας για να μην φύγουν και άφετε ημάς εδώ κάτω και κοιτάζετε να μας βλέπετε πως πολεμούμε ημείς».

Στις 18 Μαΐου 1828 ο Μουσταφά με 8.000 πεζούς κινήθηκε εναντίον του Φραγκοκάστελλου. Ο ίδιος με τη μεσαία φάλαγγα του στρατού του κατευθύνθηκε προς τον δυτικό προμαχώνα, τον οποίο κατέλαβε χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία, αφού οι υπερασπιστές του είχαν ξοδέψει χωρίς φειδώ τα λίγα πυρομαχικά τους. Σκότωσαν σχεδόν όλους τους υπερασπιστές του και τον υπασπιστή του Νταλιάνη, Κυριακούλη Αργυροκαστρίτη. Στη συνέχεια περικύκλωσαν το φρούριο, αφήνοντας έξω από τον κλοιό τους άλλους δύο προμαχώνες, αφαιρώντας έτσι τη δυνατότητα επικοινωνίας με τους πολιορκημένους. Οι οχυρωμένοι σε αυτούς άνδρες προσπάθησαν να μπουν στο Φραγκοκάστελλο, αλλά οι περισσότεροι βρήκαν το θάνατο μπροστά στις πύλες του.

Ανάμεσα στους νεκρούς και ο Χατζημιχάλης Νταλιάνης, που πολέμησε ηρωικά. Την κρίσιμη στιγμή, το σπαθί του έσπασε και το άλογό του σκοτώθηκε. Έτσι, οι εχθροί του βρήκαν την ευκαιρία να τον κατακρεουργήσουν. Το κεφάλι του το έφεραν ως τρόπαιο στον Μουσταφά, αλλά αυτός αντί να τους επαινέσει τους επέπληξε, γιατί δεν τον έφεραν μπροστά του ζωντανό. Ο Αλβανός Μουσταφά θεωρούσε τον Ηπειρώτη Νταλιάνη συμπατριώτη του. Η ήττα στους προμαχώνες και ο θάνατος του Νταλιάνη δεν πτόησε τους εγκλείστους στο κάστρο, οι οποίοι συνέχισαν να αποκρούουν με επιτυχία τις κατά κύματα επιθέσεις των Τουρκαλβανών. Όμως, η κατάστασή τους χειροτέρευε διαρκώς, εξαιτίας της έλλειψης τροφών και πυρομαχικών. Από το αδιέξοδο τους έβγαλε ένας Σφακιανός ονόματι Σήφης Διλινδάς, ο οποίος δραπέτευσε από το Φραγκοκάστελλο και πίσω από τις γραμμές των Τουρκαλβανών φώναζε προς τους έγκλειστους στο κάστρο να υπομείνουν, γιατί καταφθάνουν πολυάριθμες ενισχύσεις. Το τέχνασμα αυτό έφερε γρήγορα το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, αφού ο Μουσταφά έλυσε την πολιορκία στις 24 Μαΐου και άφησε τους πολιορκημένους να εγκαταλείψουν το κάστρο ανενόχλητοι.

Στη λύση της πολιορκίας συνέτειναν και οι φιλίες που αναδείχθηκαν μεταξύ πολιορκητών και πολιορκημένων. Οι περισσότεροι άνδρες και από τις δύο πλευρές κατάγονταν από την ευρύτερη περιοχή της Ηπείρου και κάποιοι ήταν γνωστοί μεταξύ τους. Άλλωστε, πολλοί άνδρες του Νταλιάνη μιλούσαν αλβανικά και ήταν εύκολο να συνεννοηθούν με τους επιτιθέμενους. Ο ίδιος ο Μουσταφά Πασάς τίμησε τον νεκρό Νταλιάνη. Συγκέντρωσε τα υπάρχοντά του, ανάμεσά τους και ένα αντίτυπο της Καινής Διαθήκης και τα απέστειλε στην οικογένειά του.

Η Μάχη του Φραγκοκάστελλου στοίχισε στους Έλληνες 338 νεκρούς, ενώ για τους Τουρκαλβανούς οι απώλειες ανήλθαν σε περίπου 800 άνδρες. Η Κρήτη θα έπρεπε πλέον να περιμένει έως το 1913 για να ενσωματωθεί στο Ελληνικό Κράτος, παρά τις επαναστάσεις του 19^ου αιώνα των θαρραλέων Κρητικών.

Στη λαϊκή παράδοση, η ήττα στο Φραγκοκάστελλο έχει συνδυαστεί με τους Δροσουλίτες. Πρόκειται για ένα οπτικό φαινόμενο, κατά το οποίο στα τέλη Μαΐου η δροσιά που εξατμίζεται με την ανατολή του ηλίου δημιουργεί σκιές, που μοιάζουν με ανθρώπους. Για τους Κρητικούς, οι Δροσουλίτες είναι οι σκοτωμένοι του Φραγκοκάστελλου, τα φαντάσματα των πολεμιστών, που σηκώνονται από τους τάφους στο κοντινό κοιμητήριο, βαδίζουν προς το κάστρο και μετά χάνονται μέσα στη θάλασσα.

Τι είναι οι Δροσουλίτες; -Οι απόψεις των επιστημόνων

Το φαινόμενο προσέλκυσε το ενδιαφέρον όσων ασχολούνταν με παραψυχολογικά και μεταφυσικά φαινόμενα. Για παράδειγμα, το 1928 η βρετανική Εταιρεία Ψυχικών Ερευνών (Society for Psychical Research) είχε αποστείλει στην περιοχή το μέλος της Έ. Μπένετ για να διερευνήσει το θέμα. Ωστόσο, η προσπάθεια εκείνη απέτυχε, διότι ο Μπένετ, από δικό του λανθασμένο υπολογισμό, δεν κατόρθωσε να δει το φαινόμενο, καθόσον επισκέφθηκε το επίμαχο μέρος δεκαπέντε μέρες νωρίτερα από το συνηθισμένο χρονικό διάστημα της εμφάνισης των σκιών.

Στο πέρασμα του χρόνου, έχουν γίνει διάφορες έρευνες του φαινομένου κι έχουν προταθεί ποικίλες εξηγήσεις/ερμηνείες των Δροσουλιτών, από το μαζικό αυτοϋπνωτισμό μέχρι τον (πρακτικά αδύνατο) αντικατοπτρισμό καραβανιού από την αφρικανική ακτή ή στρατευμάτων από τη Λιβύη που κάνουν γυμνάσια, κάτι μάλλον απίθανο. Σύμφωνα με μία εξήγηση το φαινόμενο οφείλεται σε οφθαλμαπάτη που προκαλείται από την εξάτμιση της πρωινής δροσιάς. Η ελαφριά ομίχλη που δημιουργείται από αυτή την εξάτμιση μοιάζει συχνά να δημιουργεί διάφορες φιγούρες που μπορούν να εκληφθούν και ως ανθρώπινες.^[Κατά μια άλλη άποψη, που ερμηνεύει τις εμφανίσεις αυτές ως απόκρυφο ψυχικό φαινόμενο, πρόκειται για μια μορφή διοράσεως (clairvoyance), ακριβώς όπως εμφανίζεται σε άλλες χώρες όπως την Βρετανία και τη Γερμανία, με ανάλογες εμφανίσεις σκιωδών στρατευμάτων.

Εκτός από τις αναφορές ντόπιων και περιηγητών, οι «Δροσουλίτες» μάλιστα είχαν θεαθεί και από τους πρόσφατους κατακτητές που πέρασαν από την Κρήτη με… τραγελαφικά αποτελέσματα: Η τουρκική φρουρά των Σφακίων το 1890 τέθηκε σε κατάσταση ύψιστου συναγερμού, παρατηρώντας «εχθρικές κινήσεις» κοντά στο Φραγκοκάστελλο, ενώ κάτι παρόμοιο έγινε και το 1942, όταν ένα γερμανικό στρατιωτικό απόσπασμα ζήτησε επείγουσα βοήθεια από το γερμανικό φρουραρχείο των Χανίων, όταν εθεάθησαν οι… «πολεμιστές»! Κατά κάποιες αναφορές δε, άνοιξαν και πυρ, μιας και ούτως ή άλλως στο νησί της Κρήτης ένιωθαν διαρκώς και δικαίως ότι ο εχθρός είναι παντού…

Όταν ολοκληρώθηκε το φαινόμενο, οι Γερμανοί, προφανώς μην μπορώντας να πιστέψουν στα μάτια τους αλλά και όχι ικανοποιημένοι από την εκδοχή των τοπικών θρύλων, ανέκριναν τους ντόπιους ζητώντας τους πληροφορίες για τυχόν κινήσεις ανταρτών!

Φραγκοκάστελλο… και Σαλαμίνα (480 π.Χ.)

Πιθανότατα, οι Δροσουλίτες αποτελούν φαινόμενο ανώτερου αντικατοπτρισμού. Δεν είναι όμως το μοναδικό ανάλογο. Έχει γραφτεί ότι κάποια παρόμοια φαινόμενα οφείλονται σε καθαρά ψυχολογικά αίτια. Ο Ηρόδοτος(8,64) γράφει ότι στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας, αφού προηγήθηκε ένα «φως μέγα» παρουσιάστηκαν «φάσματα (φαντάσματα) και είδωλα (…) ένοπλων ανδρών απ’ Αιγίνης τας χείρας ανεχόντων προ των ελληνικών τριηρών».