Τα ονόματα των δήμων της Αθήνας και οι άγνωστες ιστορίες τους

Snapshot

• Οι περισσότερες συνοικίες και πόλεις της παλαιάς Β’ Αθηνών πήραν το όνομά τους από ιστορικούς ναούς, αρχαίες τοποθε ή σημαντικά τοπικά χαρακτηριστικά.
• Πολλές περιοχές, όπως η Αγία Βαρβάρα, η Αγία Παρασκευή και ο Άγιος Δημήτριος, εξελίχθηκαν από μικρές κοινότητες σε δήμους κατά τον 20ό αιώνα, με σημαντική οικιστική ανάπτυξη και ιστορικές μεταβολές.
• Η εγκατάσταση προσφύγων και μεταναστών, όπως στους Αγίους Αναργύρους και την Αργυρούπολη, συνέβαλε στην ανάπτυξη και διαμόρφωση των σύγχρονων οικισμών.
• Ιστορικά μνημεία, όπως μονές, ναοί και αρχαία ιερά, παίζουν σημαντικό ρόλο στην ταυτότητα και την ονομασία των περιοχών της Β’ Αθηνών.
• Πολλές περιοχές αποτέλεσαν τόπους ανάρρωσης φυματικών και παραθερισμού λόγω του υγιεινού κλίματος τους, π.χ. η Αγία Παρασκευή και τα Βριλήσσια.

Snapshot powered by AI

Η καταγραφή των τοπωνυμίων των πόλεων και των συνοικιών που παλαιότερα αποτελούσαν τη θηριώδη εκλογική περιφέρεια της Β’ Αθηνών είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Οι ερευνητές με ανάλογα ενδιαφέροντα σήμερα σπανίζουν. Για καλή τύχη όμως, όσων θέλουν ασχοληθούν σήμερα υπάρχει σημαντική βιβλιογραφική βοήθεια από το παρελθόν.

Ο Κώστας Μπίρης («ΑΙ ΤΟΠΩΝΥΜΙΑΙ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΕΡΙΧΩΡΩΝ ΤΩΝ ΑΘΗΜΩΝ»), ο Γιάννης Καιροφύλας («ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ») και ο Βύρων Πολύδωρας, πιο πρόσφατα, το 2002, με το βιβλίο του «Η ΜΕΙΖΩΝ ΑΘΗΝΑ» παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες. Ας δούμε πιο αναλυτικά.

Αγία Βαρβάρα. Πήρε το όνομά της από τον ομώνυμο ναό, ο οποίος χτίστηκε στη θέση όπου βρέθηκε εικόνα της Αγίας Βαρβάρας. Στη σημερινή του μορφή, ο ναός ολοκληρώθηκε το 1924. Στο μεσαίο κλίτος του βρίσκεται ο αρχικός ναΐσκος που σήμερα αποτελεί το κύριο Άγιο Βήμα. Ονομάστηκε «Εύρεσις», γιατί εκεί βρέθηκε η εικόνα της Αγίας Βαρβάρας.

Ο πρώτος ναΐσκος αποτελεί κτίσμα του 17ου αιώνα, ενώ σύμφωνα με την παράδοση, παλιότερα υπήρχε εκεί μοναστήρι. Στην Αγία Βαρβάρα άρχισε να εγκαθίστανται τσιγγάνοι από το 1936. Το 1941 είχε και μόλις 32 κατοίκους. Αρχικά, η Αγία Βαρβάρα ανήκε στον Δήμο Αιγάλεω. Το 1949 αναγνωρίστηκε ως ανεξάρτητη κοινότητα και το 1963 έγινε Δήμος. Η συμβίωση των τσιγγάνων της Αγίας Βαρβάρας με τους υπόλοιπους κατοίκους είναι αρμονική και υποδειγματική.

Αγία Παρασκευή: Στην αρχαιότητα, η Αγία Παρασκευή ανήκε στον μεγάλο και πλούσιο Δήμο Φλύας, το σημερινό Χαλάνδρι. Στην περιοχή γινόταν μυστηριακές τελετές και λατρευόταν ο Ήφαιστος και η Άρτεμη. Στα τέλη του 12ου αι. μ.Χ. χτίστηκε στην πλευρά του Υμηττού προς την Αγία Παρασκευή η μόνη του Αϊ- Γιάννη του Κυνηγού ή Μονή Φιλοσόφων.

Κτήτορας της θεωρείται ο μοναχός Βασίλειος Κυνηγός. Κατά Δ. Καμπούρογλου, το όνομά της προέρχεται από την ιστορική «Πύλη του Κυνηγού» στο Βυζάντιο. Λέγεται και «Μονή Φιλοσόφων», πιθανότατα, γιατί κάποια από τις φιλοσοφικές Σχολές που λειτουργούσαν στην Αθήνα, μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού (4ος αι). μεταφέρθηκε εκεί.

Ένας από τους ηγούμενους της Μονής, ο Νεόφυτος ήταν αυτός που μερίμνησε για τη διάνοιξη του δρόμου από τη σημερινή περιοχή του Σταυρού, ως τα Μεσόγεια. Το «Κιόνιον του Νεοφύτου» σώζεται ως σήμερα κοντά στην εκκλησία της Αγίας Θέκλας, επί της Μεσογείων. Τμήμα της μονής γκρεμίστηκε και χρησιμοποιήθηκε επί τουρκοκρατίας, για την οχύρωση της Ακρόπολης.

Στις αρχές του 19ου αιώνα, η Αγία Παρασκευή ανήκε στον Τούρκο Χαλίλ μπέη, που την πούλησε στον κόμη Αμπότιο Μπότσαρη. Αυτός με τη σειρά του, το 1850 πούλησε μεγάλο μέρος της περιοχής σε 9 κατοίκους του Χαλανδρίου. Το 1894, ο Παναγιώτης Δάβαρης έχτισε το πρώτο σπίτι στην περιοχή.

Στις αρχές του 20ου αιώνα υπήρχαν στην Αγία Παρασκευή λίγα σπίτια, τέσσερα χάνια και η μικρή, τότε εκκλησία της Αγίας Παρασκευής που έδωσε το όνομά της σε όλη την περιοχή. Την εκκλησία τη διεκδικούσαν και κάτοικοι από το Μαρούσι, την Παιανία (τότε Λιόπεσι) και το Χαλάνδρι. Μάλιστα, στις 26 Ιουλίου που τιμάται η μνήμη της Αγίας Παρασκευής, κάθε χρόνο γίνονταν μικροεπεισόδια. Το 1933 αποφασίστηκε να χτιστεί νέος, μεγαλύτερος ναός, ο οποίος ολοκληρώθηκε το 1936.

Προπολεμικά η Αγία Παρασκευή, λόγω του υγιεινού κλίματος της αποτελούσε τόπο ανάρρωσης για πολλούς φυματικούς. Η Αγία Παρασκευή ανήκε αρχικά στην κοινότητα Χαλανδρίου. Το 1931 αποσπάστηκε από το Χαλάνδρι και έγινε κοινότητα, ενώ το 1963 αναγνωρίστηκε ως Δήμος. Μερικές από τις συνοικίες της Αγίας Παρασκευής είναι η Νέα Ζωή (οφείλει, το όνομά της στο ότι υπήρξε τόπος ανάρρωσης φυματικών και εκεί βρίσκονταν 2-3 ιδιωτικά σανατόρια), ο Τσακός, στον ομώνυμο λόφο μεταξύ Αγίας Παρασκευής και Χολαργού (από το κτήμα Τσάκωνα- Τσακού που υπήρχε εκεί) και ο Σταυρός. Πρόκειται για μεσαιωνικό τοπωνύμιο που οφείλεται στον μαρμάρινο σταυρό που τοποθέτησε ένας μοναχός, που λεγόταν Αθανάσιος, κοντά στο Κιόνιον του Νεοφύτου.

Άγιο Ανάργυροι: Όπως είναι γνωστό, σύμφωνα με την Εκκλησία μας άγιοι Ανάργυροι ονομάζονταν οι Κοσμάς και Δαμιανός που ασκούσαν «αναργύρως» (δωρεάν) το ιατρικό λειτούργημα, ενώ ταυτόχρονα δίδασκαν τον Χριστιανισμό.

Στην αρχαιότητα, η περιοχή ήταν ένας τεράστιος ελαιώνας (σώζεται η λεγόμενη («ελιά του Πεισίστρατου»). Μετά τη δημιουργία του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, οι Τούρκοι που κατείχαν τα κτήματα της περιοχής τα πούλησαν σε Έλληνες και Άγγλους. Ως το 1927, οι Άγιοι Ανάργυροι ανήκαν στα Νέα Λιόσια (Ίλιον).

Τότε αποσπάστηκαν και αποτέλεσαν ανεξάρτητη κοινότητα. Οι πρώτοι κάτοικοι τους ήταν νησιώτες από Κρήτη, Άνδρο, Νάξο και Μύκονο (μία από τις συνοικίες των Αγίων Αναργύρων είναι τα Μυκονιάτικα) που εγκαταστάθηκαν στον λόφο Τσούμπα (δέντρο με μυτερή κορυφή). Το 1963 οι Άγιοι Ανάργυροι έγιναν Δήμος, ενώ παράλληλα γνώρισαν μεγάλη οικιστική ανάπτυξη. Φυσικά, το όνομά τους το οφείλουν στην ομώνυμη εκκλησία που δεσπόζει στο κέντρο τους. Μία από τις συνοικίες τους είναι και η Ανάκασα, που πήρε το όνομά της, πιθανότατα από την αρχαία Ανακαία. Σε επιγραφές βρέθηκε η λέξη ανακαίασι, που ενισχύει την άποψη αυτή.

Ο Άγιος Δημήτριος ήταν παλαιότερα γνωστός ως Μπραχάμι. Η λέξη Μπραχάμι προέρχεται πιθανότατα από κάποιον Εβραίο ιδιοκτήτη Αβραάμ (Αβραάμη- Μπραάμη- Μπραχάμη). Ο Άγιος Δημήτριος επί τουρκοκρατίας ήταν ένα εύφορο χωριό που ανήκε σε έναν Τούρκο μπέη.

Οι κάτοικοί του κατάγονταν κυρίως από τα Μέθανα. Μετά τη δημιουργία του νεοελληνικού κράτους εγκαταστάθηκαν εκεί και κάτοικοι απ’ τα Μεσόγεια (Παιανία, Κορωπί κ.ά.). Οι κάτοικοι της περιοχής ασχολούνταν με την κτηνοτροφία, αλλά κυρίως με τις γεωργικές καλλιέργειες.

Τα άφθονα νερά έκαναν το έδαφος πολύ εύφορο. Υπήρχαν περιβόλια και αμπελώνες που τροφοδοτούσαν τις αγορές της Αθήνας και του Πειραιά. Αρχικά, το Μπραχάμι ήταν τμήμα του Δήμου Αθηναίων. Το 1925 αποσπάστηκε και αποτέλεσε κοινότητα μαζί με το Κατσιπόδι (Δάφνη). Το 1947 έγινε ξεχωριστή κοινότητα με το όνομα Άγιος Δημήτριος, από την παλιά εκκλησία που υπήρχε στην περιοχή. Στις 6 Ιουνίου 1995 έγινε η τελευταία θεία λειτουργία στον παλιό ναό. Τα Χριστούγεννα του 1997 έγινε η πρώτη πανηγυρική θεία λειτουργία στο υπόγειο του ανεγειρόμενου ναού, ενώ στις 31/05/1998 η πρώτη αρχιερατική θεία λειτουργία, χοροστατούντος του μακαριστού Αρχιεπισκόπου Χριστόδουλου. Ο Άγιος Δημήτριος έγινε Δήμος το 1963.

Το Αιγάλεω, ένας από τους μεγαλύτερους δήμους της Δυτικής Αττικής έχει μεγάλη ιστορία. Στην αρχαιότητα, από την περιοχή περνούσε η πομπή των Ελευσινίων Μυστηρίων. Ο Κηφισός, που διαρρέει και το Αιγάλεω λατρευόταν σαν θεός στην αρχαιότητα. Η ονομασία Αιγάλεω προέρχεται από το ομώνυμο γειτονικό βουνό (μέγιστο υψόμετρο 468 μέτρα) που σημαίνει «γιδόβραχος, γιδότοπος» (αιξ-αιγός και λα= βράχος, πέτρα). Από την κορυφή του όρους Αιγάλεω παρακολουθούσε καθισμένος στον χρυσό του θρόνο, τη ναυμαχία της Σαλαμίνας ο Ξέρξης.

Το 1874 άρχισε να λειτουργεί στο Αιγάλεω το Μπαρουτάδικο ή Πυριτιδοποιείο. Έτσι, η περιοχή του Αιγάλεω ονομάστηκε αρχικά Μπαρουτάδικο. Το κτήμα όπου λειτούργησε το πυριτιδοποιείο ανήκε στον Κ. Μωραϊτίνη και η περιοχή όπου αυτό βρισκόταν, Μπιστάρδο, πιθανότατα από κάποιον Φράγκο που ήταν ιδιοκτήτης της.

Προπολεμικά, το μπαρουτάδικο ήταν η μεγαλύτερη βιομηχανία των Βαλκανίων. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή εγκαταστάθηκαν στο Αιγάλεω πολλοί πρόσφυγες, ιδιαίτερα από τις Κυδωνίες (Αϊβαλί).

Το 1933 φτιάχτηκε ένας μικρός ξύλινος ναΐσκος, στη θέση του οποίου βρίσκεται σήμερα ο ιερός ναός Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, ο «Εσταυρωμένος». Το 1934 το Αιγάλεω αποσπάστηκε από τον Δήμο Αθηναίων και έγινε ανεξάρτητη κοινότητα, αποτελούμενη από τις συνοικίες: Δαφνί, Πυριτιδοποιείο, Νέαι Κυδωνίαι, Σωτηράκη (από το επώνυμο ιδιοκτήτη κτημάτων στην περιοχή επί τουρκοκρατίας), Αγία Ελεούσα, Αγία Βαρβάρα, Κτήμα Αλεξάνδρου Λιούμη (από το όνομα παλιάς αθηναϊκής οικογένειας, μέλη της οποίας σκοτώθηκαν κατά την πολιορκία της Ακρόπολης), Χαϊδάρι, Νέα Φώκαια και Σκαραμαγκάς.

Έδρα της κοινότητας, που ονομάστηκε Νέαι Κυδωνίαι ήταν ο συνοικισμός Πυριτιδοποιείο. Το 1935 αποσπάστηκαν από το Αιγάλεω η συνοικισμοί: Χαϊδάρι, Νέα Φώκαια, Δαφνί και Σκαραμαγκάς, που αποτέλεσαν την κοινότητα, σήμερα Δήμο, Χαϊδαρίου. Το 1949 αποσπάστηκε και η Αγία Βαρβάρα. Το 1938 εγκαταστάθηκαν στο Αιγάλεω Χριστιανοί από τη Συρία, οι «Ασσύριοι». Το 1943 το Αιγάλεω αναγνωρίστηκε ως Δήμος. Μια από τις συνοικίες του σήμερα είναι και τα Νταμαράκια, που πήραν το όνομά τους από τα μικρά λατομεία που υπήρχαν εκεί.

Μεγάλη ιστορία έχει και ο Άλιμος, που πήρε το όνομά του από το φυτό άλιμος, την αρμυρήθρα που φύτρωνε στην περιοχή. Στον Άλιμο υπήρχε στην αρχαιότητα ο Δήμος Αλιμούντος, γενέτειρα του Θουκυδίδη, ενώ υπάρχουν ευρήματα ακόμα και από το 2.500 π.Χ. Ανάμεσα στα ιερά των θεών που υπήρχαν στην περιοχή ήταν και αυτό της Δήμητρας, το Θεσμοφόριον, όπου τελούνταν στα τέλη Οκτωβρίου τα Θεσμοφόρια. Κατά τους ρωμαϊκούς και βυζαντινούς χρόνους η περιοχή ήταν ένας μικρός αγροτικός οικισμός, ενώ επί τουρκοκρατίας ανήκε σε έναν πασά.

Μετά την απελευθέρωση αποτέλεσε τμήμα του Δήμου Αθηναίων. Το 1927 αναγνωρίστηκε ως ανεξάρτητη κοινότητα, με το όνομα «Κοινότης Καλαμακίου». Το όνομα Καλαμάκι οφείλονται σε έναν καλαμιώνα που υπήρχε σε σταυροδρόμι της περιοχής. Το 1968 αναγνωρίστηκε ως Δήμος με το όνομα Άλιμος. Ανάμεσα στις συνοικίες του είναι το Πανί, όπου κατά την αρχαιότητα λατρευόταν ο θεός Παν (πιστεύεται ότι από αυτόν πήρε το όνομά της η συνοικία) και οι Τράχωνες (η λέξη σημαίνει άγονη και πετρώδη περιοχή, στην αρχαιότητα στους Τράχωνες βρισκόταν ο Δήμος Ευωνύμου).

Μεγάλη ιστορία έχει και το Αμαρούσιο(ν), πιο γνωστό ως Μαρούσι. Στην αρχαιότητα υπήρχε και ο Δήμος Αθμονέων. Το πλήρες όνομα του Δήμου ήταν Αμαρύσιον Άθμονον. Πήρε το όνομά του από την Αμαρυσία Αρτέμιδα, ναός της οποίας, όπως και πανάρχαιο ιερό της Ουρανίας Αφροδίτης, υπήρχαν στην περιοχή. Το αρχαίο Άθμονον φημιζόταν για το εκλεκτό κρασί του. Το Μαρούσι στα χρόνια της τουρκοκρατίας είχε λίγους κατοίκους, γεωργούς και βοσκούς. Πολλοί Μαρουσιώτες πολέμησαν κατά την Επανάσταση του 1821. Γνωστότερος όλων, ο Ανδρέας Λέκκας, που πήρε μέρος σε μάχες στον Μαραθώνα, στα Σάλωνα (Άμφισσα) και στην πολιορκία της Ακρόπολης. Το Μαρούσι αποτελούσε τόπο παραθερισμού των Αθηναίων. Φημιζόταν για το υγιεινό κλίμα του και τα άφθονα, εξαιρετικής ποιότητας νερά του.

Στο Μαρούσι γνώρισε μεγάλη άνθηση η κεραμική, ιδιαίτερα μετά την εγκατάσταση εκεί τεχνιτών από τη Σίφνο. Το 1925, αποσπάστηκε από τον Δήμο Αθηναίων και έγινε ανεξάρτητη κοινότητα. Το 1943 αναγνωρίστηκε ως Δήμος. Ανάμεσα στις συνοικίες του είναι τα Ανάβρυτα (παλαιότερα Αναβρυτά που σημαίνει «άφθονα νερά») και ο Παράδεισος, όπου υπήρχε κτήμα της οικογένειας Λογοθέτη, γνωστό και ως "κτήμα του Αγίου", που περιβαλλόταν από πεύκα και κυπαρίσσια.

Η Αργυρούπολη βρίσκεται στις νότιες παρυφές του Υμηττού, βόρεια της Λεωφόρου Βουλιαγμένης. Γύρω στο 1926 εγκαταστάθηκαν στην περιοχή πρόσφυγες από την Αργυρούπολη, πόλη του Πόντου, νότια της Τραπεζούντας, πλούσια σε μεταλλεύματα, κυρίως αργύρου.

Άλλωστε και η τουρκική της ονομασία Γκιουμουζχανέ σημαίνει «αργυρότοπος». Το 1927, επί πρωθυπουργίας Αλέξανδρου Ζαΐμη έγινε απαλλοτρίωση 300 στρεμμάτων από το κτήμα Μαρίνου Γερουλάνου. Οι πρώτες προσφυγικές οικογένειες έφτιαξαν εκεί τα σπίτια τους, φύτεψαν δέντρα και ασχολήθηκαν με γεωργικές καλλιέργειες.

Οι πρόσφυγες ονόμασαν τον συνοικισμό Νέα Αργυρούπολη. Η περιοχή ανήκε τότε στην κοινότητα Καλαμακίου, τον σημερινό Άλιμο. Αντιμετώπιζε όμως ένα σοβαρό πρόβλημα, το συγκοινωνιακό, ως το 1938, οπότε η κατασκευή της Λεωφόρου Βουλιαγμένης, στην αρχική της μορφή, έδωσε λύση και συνέβαλε στην ανάπτυξή της. Λόγω της γειτνίασής της με το αεροδρόμιο του Ελληνικού (που παλαιότερα λεγόταν Χασάνι), η Νέα Αργυρούπολη βομβαρδίστηκε επανειλημμένα με ιδιαίτερη σφοδρότητα κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Οι περισσότεροι κάτοικοί της έφυγαν και εγκαταστάθηκαν σε άλλες περιοχές. Επανήλθαν μετά το τέλος του πολέμου και ανοικοδόμησαν όσα σπίτια είχαν καταστραφεί. Το 1949 η Νέα Αργυρούπολη αναγνωρίστηκε ως ανεξάρτητη κοινότητα, το 1961 μετονομάστηκε σε Αργυρούπολη και το 1972 έγινε Δήμος.

Τέλος, τα Βριλήσσια πήραν το όνομά τους από το Πεντελικό Όρος, το οποίο στην αρχαιότητα ονομαζόταν Βριλησσός ή Βριληττός.

Μάλιστα, έχει υποστηριχθεί ότι το όνομα Βριλήσσια το έδωσε στην περιοχή, βασιζόμενος στο αρχαίο όνομα της Πεντέλης, ο Αρχίατρος του Πολεμικού Ναυτικού και λογοτέχνης Παύλος Νιρβάνας (1866-1937). Το πραγματικό του ονοματεπώνυμο ήταν Πέτρος Αποστολίδης.

Η περιοχή των Βριλησσίων αποτελούσε παλιά, τμήμα τοποθεσίας γνωστής με το όνομα Πάτημα (πιθανότατα από κάποιο μεγάλο πατητήρι σταφυλιών που υπήρχε εκεί) και ήταν γεμάτη πεύκα και αμπέλια. Στα Βριλήσσια εγκαταστάθηκαν αρχικά ακτήμονες πρόσφυγες στους οποίους δόθηκαν, μετά από κλήρωση, κτήματα που ανήκαν στη Γεωργική Εταιρεία. Το 1935, ο νέος συνοικισμός εντάχθηκε σε ρυμοτομικό σχέδιο, κάτι το οποίο βοήθησε στην ανοικοδόμηση και ανάπτυξη της περιοχής.

Λόγω του υγιεινού τους κλίματος τα Βριλήσσια ήταν τόπος παραθερισμού, αλλά και διαμονής φυματικών, για θεραπευτικούς λόγους. Τον Σεπτέμβριο του 1937 έγιναν τα θυρανοίξια του Ναού της Αναλήψεως. Τα Βριλήσσια ανήκαν αρχικά στον Δήμο Χαλανδρίου. Το 1949 αναγνωρίστηκαν ως ανεξάρτητη κοινότητα. Το 1951 είχαν μόλις 825 κατοίκους (σύμφωνα με την απογραφή του 2021 ο πληθυσμός τους φτάνει στους 32.417 κατοίκους). Το 1990 τα Βριλήσσια αναγνωρίστηκαν ως Δήμος.