Μάχη της Κρήτης (20 Μαΐου - 1 Ιουνίου 1941): Οι άγνωστες λεπτομέρειες από την αντίσταση

Snapshot

• Η Μάχη της Κρήτης διεξήχθη από τις 20 Μαΐου έως την 1 Ιουνίου 1941, με ελληνικές και συμμαχικές δυνάμεις να αντιστέκονται στην γερμανική εισβολή, η οποία τελικά οδήγησε στην κατάληψη του νησιού από τους Γερμανούς.
• Η γερμανική επίθεση αποφασίστηκε μετά από πίεση του Hermann Goering και του Kurt Student, με τον Χίτλερ να εγκρίνει την "Επιχείρηση Ερμής" στις 23 Απριλίου 1941, με στόχο τη χρήση της Κρήτης ως βάση αέρος για επιθέσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
• Οι ελληνικές δυνάμεις ήταν περιορισμένες και ανεπαρκώς εξοπλισμένες, ενώ οι συμμαχικές δυνάμεις αποτελούνταν κυρίως από Βρετανούς, Νεοζηλανδούς και Αυστραλούς, υπό τη διοίκηση του Στρατηγού Bernard Freyberg.
• Η κατάληψη του στρατηγικής σημασίας αεροδρομίου του Μάλεμε, μετά το λάθος εγκατάλειψης του Υψώματος 107 από τους Νεοζηλανδούς, ήταν καθοριστική για την έκβαση της μάχης υπέρ των Γερμανών.
• Η αντίσταση του κρητικού λαού, συμπεριλαμβανομένων των γυναικών, ήταν πρωτοφανής και σκληρή, προκαλώντας βαριές απώλειες και στους δύο αντιμαχόμενους, με 3.552 Γερμανούς και 1.751 συμμαχικούς νεκρούς, ενώ η μάχη ήταν η τελευταία με αλεξιπτωτιστές σε ρίψη από αέρος στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Snapshot powered by AI

Πριν από 85 χρόνια, τέτοιες μέρες, διεξάγονταν στην Κρήτη σκληρές συγκρούσεις μεταξύ Ελλήνων και δυνάμεων της Βρετανικής Κοινοπολιτείας, από τη μία πλευρά και γερμανικών δυνάμεων από την άλλη. Επρόκειτο για τη Μάχη της Κρήτης, που έμεινε στη ιστορία ως μνημείο αντίστασης των απλών Κρητικών, που αιφνιδίασαν τους πολυδιαφημισμένους Γερμανούς αλεξιπτωτιστές με την αντίδρασή τους, καθώς τους αντιμετώπιζαν με κάθε μέσο, ακόμα και γεωργικά εργαλεία και πέτρες. Η Μάχη της Κρήτης αποτελεί μία από τις λαμπρότερες και ενδοξότερες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Πώς αποφασίστηκε η γερμανική επίθεση στην Κρήτη;

Στη συνάντηση των Χίτλερ και Μουσολίνι στη Φλωρεντία στις 28 Οκτωβρίου 1940 και ενώ είχε ξεκινήσει η ιταλική επίθεση στην Ήπειρο, ο Φίρερ σκόπευε να ζητήσει από τον Ιταλό δικτάτορα να καθυστερήσει την εισβολή στην Ελλάδα και να προηγηθεί η αστραπιαία κατάληψη της Κρήτης. Αυτό προκύπτει από επιστολή του Χίτλερ προς τον Μουσολίνι, στις 21 Νοεμβρίου 1940. Ήταν όμως πολύ αργά... Πιθανότατα, η εξέλιξη του πολέμου θα ήταν διαφορετική, αν οι Ιταλοί, αντί για την Ήπειρο έκαναν επίθεση στην Κρήτη.

Εκτός όμως από την Κρήτη, για τις γερμανικές επιχειρήσεις στη Βόρειο Αφρική μεγάλο ρόλο θα μπορούσε να παίξει και η κατοχή της Μάλτας. Ο Χίτλερ όμως ποτέ δεν φαίνεται να σχεδίασε την κατάληψή της.

Μετά τη συνθηκολόγηση Τσολάκογλου, ο Χίτλερ παρέμενε διστακτικός για μία επιχείρηση στην Κρήτη. Αυτοί που τον έπεισαν ήταν ο Στρατάρχης Hermann Goering και ο Διοικητής των Αλεξιπτωτιστών Kurt Student. O Goering είχε ζητήσει από τους επιτελείς του, τον Απρίλιο του 1941, να μελετήσουν και να σχεδιάσουν την κατάληψη της Μάλτας και της Κρήτης. Από τα δύο σχέδια που υποβλήθηκαν, ο Goering επέλεξε αυτό για την Κρήτη.

Στις 20 Απριλίου, μαζί με τον Student παρουσίασαν στον Χίτλερ το σχέδιο αυτό. Ο Goering, που ίσως ήθελε να εξιλεωθεί για την παταγώδη αποτυχία της Luftwaffe στη Μάχη της Μεγάλης Βρετανίας ανέφερε στον Χίτλερ ότι με τους Βρετανούς στην Κρήτη η θαλάσσια οδός Κωνστάντζα Ρουμανίας - Κόρινθος - Μπάρι Ιταλίας δεν θα ήταν ασφαλής, ενώ ο υπεραισιόδοξος Student υποσχέθηκε ότι θα καταλάβει την Κρήτη σε 48 ώρες...

Ο Χίτλερ τελικά πείστηκε και εξέδωσε τη διαταγή υπ' αριθμόν 28, στις 23 Απριλίου 1941 για την εκτέλεση της "Unternehmen Merkur" ("Επιχείρηση Ερμής"), στις 20 Μαΐου με την εξήγηση: "Η κατάληψη της νήσου Κρήτης θα πρέπει να προετοιμαστεί με τον σκοπό να αποκτήσουμε μια βάση για τη διεξαγωγή του από αέρος πολέμου κατά της Αγγλίας στην Ανατολική Μεσόγειο".

Έλληνες, Βρετανοί, Νεοζηλανδοί, Αυστραλοί και άλλοι υπερασπιστές της Κρήτης

Οι περισσότεροι υπερασπιστές της Κρήτης ήταν άνδρες της Βρετανικής Κοινοπολιτείας (συνολικά 28.600): 13.500 Βρετανοί, 7.100 Νεοζηλανδοί, 6.500 Αυστραλοί, Κύπριοι και Παλαιστίνιοι.

Η Μεραρχία Κρητών που είχε σταλεί στη Βόρειο Ήπειρο, μετά το τέλος των επιχειρήσεων εκεί, με τη γερμανική εισβολή στην Ελλάδα (6 Απριλίου 1941) εγκλωβίστηκε στην ηπειρωτική Ελλάδα και δεν μπόρεσε να μεταβεί στη Μεγαλόνησο. Έτσι, οι ελληνικές δυνάμεις ήταν περιορισμένες. Μόλις 11.000 σύμφωνα με τις περισσότερες πηγές: 8 Τάγματα Πεζικού, με 9.000 άνδρες, πολλοί από τους οποίους ήταν νεοσύλλεκτοι, από Κέντρα Εκπαίδευσης της Πελοποννήσου, με υποτυπώδη εκπαίδευση και μοναδικό οπλισμό τα ατομικά τους τυφέκια, 15 αξιωματικοί και 900 άνδρες της Σχολής Χωροφυλακής, 300 πρωτοετείς σπουδαστές της Σχολής Ευελπίδων και σπουδαστές της Αεροπορικής Ακαδημίας Ελλάδος. Ο Νεοζηλανδός Hole έγραψε το 1942 ότι αυτοί ήταν 800.

Τέλος, υπήρχαν και οι Μονάδες Πολιτοφυλάκων με 1.500 άνδρες. Αρχηγός τους ανέλαβε ο Μακεδονομάχος, φανατικός Βενιζελικός, Παύλος Γύπαρης (1882-1964), ο οποίος με τη σειρά του όρισε ως τοπικούς αρχηγούς τους Μακεδονομάχους Εμμανουήλ Νικολούδη και Γεώργιο Βολάνη και τον μπαρουτοκαπνισμένο Χαράλαμπο Σειραδάκη, που είχε πάρει μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους και το Κίνημα της Εθνικής Άμυνας.

Οι συμμαχικές δυνάμεις στο νησί δρούσαν υπό τις διαταγές του Νεοζηλανδού Στρατηγού (General Officer) Bernard Freyberg με μακρά πολεμική εμπειρία καθώς είχε ήδη είχε διακριθεί στην εκστρατεία της Καλλίπολης το 1915 όταν ήταν 29 ετών. Η Βρετανία είχε επίσης 16 βαρέα και 36 ελαφριά αντιαεροπορικά πυροβόλα, 12 ελαφρά ταχέα βομβαρδιστικά τύπου Bristol Blenheim, 6 μονοθέσια μαχητικά αεροσκάφη Hawker Hurricane, 6 μεταγωγικά Fair Fulmar, 12 καταδιωκτικά Gloster Gladiator (Gloster SS.37) και 22 άρματα μάχης. Το βρετανικό Βασιλικό Ναυτικό διατηρούσε τον έλεγχο της θάλασσας γύρω από την Κρήτη.

Οι γερμανικές δυνάμεις

Από την άλλη πλευρά, οι Γερμανοί έστειλαν στην Κρήτη τουλάχιστον 22.000 άνδρες, από τρεις επίλεκτες Μονάδες: την 7η Μεραρχία Αλεξιπτωτιστών, το "Πρώτο Σύνταγμα Επιθέσεως" της Βέρμαχτ και την 5η Μεραρχία Ορεινών Καταδρομών. 10.000 από αυτούς έπεσαν από τον αέρα, 7.000 αποβιβάστηκαν με πλοία και 5.000 έφτασαν στην Κρήτη με αεροπλάνα, που προσγειώθηκαν στα αεροδρόμια της Κρήτης. Οι αλεξιπτωτιστές είχαν αποκτήσει πολύ μεγάλη φήμη στη Γερμανία, αν και ήταν εικοσάχρονα ή και νεότερα παιδιά! Έφτασαν στην Ελλάδα σιδηροδρομικώς. Στη χώρα μας είδαν για πρώτη φορά τις συνέπειες του πολέμου, με τα κατεστραμμένα κτίρια και τις υποδομές. Πριν ξεκινήσουν για την Κρήτη, τους δόθηκαν μεθαμφεταμίνες, ενώ τους ειπώθηκε ότι η αποστολή τους θα ήταν εύκολη, περίπου σαν ένα ταξίδι αναψυχής, κάτι που βέβαια αποδείχτηκε εσφαλμένο.

Ο αριθμός των γερμανικών αεροσκαφών που έφτασαν στην Κρήτη προκαλεί δέος. Σύμφωνα με το σχέδιο οι αλεξιπτωτιστές και όλες οι αερομεταφερόμενες μονάδες θα μετέβαιναν στο νησί με 600 μεταγωγικά αεροσκάφη τύπου Junkers Ju 52, μικρής χωρητικότητας τρικινητήρια αεροπλάνα, ενώ 100 περίπου ανεμοπλάνα τύπου DFS 230 θα έριχναν 750 αλεξιπτωτιστές. Παράλληλα, θα δρούσε το 8ο Αεροπορικό Σώμα χρησιμοποιώντας 280 βομβαρδιστικά τύπου Dornier Do 17 και Junkers Ju 88, 150 βομβαρδιστικά κάθετης εφόρμησης Junkers Ju 87 (Stukas), 180 καταδιωκτικά και 40 αναγνωριστικά αεροσκάφη. Διατέθηκαν συνολικά γύρω στα 1.350 αεροσκάφη.

Τα μοιραία λάθη των Βρετανών και Νεοζηλανδών

Η κατάληψη της Κρήτης από τους Γερμανούς οφείλεται σε ολέθρια λάθη Βρετανών και Νεοζηλανδών. Οι Βρετανοί πίστεψαν ότι με τη ναυτική τους υπεροπλία, θα κατάφερναν να αποκρούσουν τους Γερμανούς. Από τον Νοέμβριο του 1940 είχαν αρχίσει να στέλνουν δυνάμεις στην Κρήτη. Από τις 28 Απριλίου 1941, τουλάχιστον, γνώριζαν μέσω του συστήματος ULTRA και αποκρυπτογράφηση γερμανικών μηνυμάτων για την επικείμενη γερμανική επίθεση, κυρίως από αέρος. Την ίδια μέρα, ο Τσόρτσιλ κάλεσε τον Στρατηγό Wavell και τον ενημέρωσε για τα γερμανικά σχέδια. Ζήτησε να μάθει ποιες είναι οι δυνάμεις που έχει στην Κρήτη και τόνισε ότι δίνεται μια μεγάλη ευκαιρία να εξολοθρευτούν οι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές. Τέλος, είπε ο Τσόρτσιλ, "το νησί πρέπει να κρατηθεί με πείσμα".

Στις 30/4, ο Wavell πέταξε από το Κάιρο στην Κρήτη, συγκεκριμένα στο Μάλεμε. Συναντήθηκε στο χωριό Πλατανιάς με τους Wilson και Freyberg και τον Βρετανό πρέσβη Palairet. Εκεί, τους ενημέρωσε για τη γερμανική επίθεση και μάλιστα τόνισε, ότι αυτή θα γίνει με διαδοχικά κύματα αλεξιπτωτιστών.

Τις επόμενες ημέρες, ο Freyberg έλαβε περισσότερες λεπτομέρειες από το ULTRA. Φοβούμενος μήπως οι Γερμανοί υποψιαστούν τις υποκλοπές, ο Freyberg δεν μοιράστηκε με άλλους τις πληροφορίες αυτές. Γνώριζε όμως πάρα πολλά και έπρεπε να οργανώσει τις δυνάμεις του ανάλογα. Βασικότερο όλων ήταν ότι ο Freyberg έπρεπε να προστατεύσει με επαρκείς δυνάμεις όλα τα αεροδρόμια της Κρήτης. Κυρίως όμως το Μάλεμε που ήταν το σημαντικότερο όλων. Εκεί όμως, ούτε πολλές δυνάμεις τοποθέτησε ούτε ο οπλισμός τους ήταν αρκετός, αντίθετα ήταν ελλιπέστατος.

Το μοιραίο λάθος όμως έγινε από τον Αντισυνταγματάρχη Leslie Andrews, Διοικητή του 22ου Τάγματος της 2ης Νεοζηλανδικής Μεραρχίας που υπεράσπιζε το Μάλεμε. Τη νύχτα της 20ης Μαΐου 1941 όχι μόνο εγκατέλειψε το αεροδρόμιο, αλλά και το στρατηγικής σημασίας Ύψωμα 107 που το έλεγχε, χωρίς πίεση από τους Γερμανούς. Οι Γερμανοί τα ξημερώματα της 21ης Μαΐου βρήκαν έρημα το αεροδρόμιο του Μάλεμε και το Ύψωμα 107 και τα κατέλαβαν. Οι Νεοζηλανδοί, που αντιλήφθηκαν το λάθος τους, αντί να κάνουν επίθεση τη νύχτα για να καταλάβουν το Μάλεμε και το Ύψωμα 107 περίμεναν να ξημερώσει. Στη διάρκεια της 21ης Μαΐου, δύο Νεοζηλανδικά Συντάγματα επιχείρησαν να ανακαταλάβουν το Ύψωμα 107, χωρίς αποτέλεσμα.Η παταγώδης αποτυχία των Γερμανών την πρώτη μέρα της επίθεσης στην Κρήτη, 20 Μαΐου 1941 είχε οδηγήσει τον Karl Student στην απόφαση να διακοπεί η Επιχείρηση "MERKUR" και ο ίδιος να αυτοκτονήσει. Με την κατάληψη όμως του Μάλεμε η κατάσταση άλλαξε.

Σύντομο ιστορικό της Μάχης της Κρήτης

Στις 07.15 π.μ. της 20ης Μαΐου 1941 ξεκίνησε η γερμανική επίθεση σε 4 σημεία στους νομούς Ηρακλείου, Χανίων και Ρεθύμνου. Η αντίσταση που συνάντησαν, ακόμα και από απλούς πολίτες ήταν πρωτοφανής. Οι Γερμανοί είχαν 1.830 νεκρούς και εκατοντάδες αγνοούμενους και τραυματίες, πολλοί από τους οποίους πέθαναν τις επόμενες μέρες. Η κατάληψη του αεροδρομίου του Μάλεμε ήταν καθοριστική. Κάθε 5' σε ένα γερμανικό αεροπλάνο προσγειωνόταν σε αυτό. Στην Κρήτη έφτασε η 5η Ορεινή Μεραρχία Κυνηγών, υπό τη διοίκηση του Ρίνκελ που ανέλαβε δράση στο έδαφος. Στις 24 Μαΐου τερματίστηκε κάθε πιθανότητα ανακατάληψης του Μάλεμε. Οι ίδιοι οι Γερμανοί που είχαν πολεμήσει και αλλού παραδέχονταν ότι τις σκληρότερες μάχες τις έδωσαν στην Κρήτη. Παρά τις πολλές ηρωικές στιγμές, όπως στον Γαλατά, όταν οι συμμαχικές δυνάμεις άρχισαν να αποχωρούν από τον νότο η υπεράσπιση του νησιού έγινε αδύνατη. Πολλά βρετανικά πλοία βυθίστηκαν ή υπέστησαν σοβαρές ζημιές. Στις 28/5 πιστοποιήθηκε από τους Γερμανούς ή "ήττα του εχθρού".

Οι περισσότεροι άνδρες των Συμμάχων κινήθηκαν μέσω των Λευκών Ορέων προς τα Σφακιά, στη Via Dolorosa, όπως αποκλήθηκε, για να φύγουν με βρετανικά πλοία προς την Αίγυπτο. Πάνω από 6.000 όμως εγκλωβίστηκαν στα Σφακιά και αιχμαλωτίστηκαν από τους Γερμανούς. Μεταφέρθηκαν αγεληδόν στα Χανιά. 16.000 - 17.000 κατάφεραν να φτάσουν στη Β. Αφρική. Πολλοί Βρετανοί, Νεοζηλανδοί και Αυστραλοί, δεν μπόρεσαν να φύγουν και βρήκαν καταφύγιο σε φιλόξενα σπίτια των ντόπιων. Η Κρήτη έπεσε οριστικά στα χέρια των Γερμανών την 1η Ιουνίου 1941.

Οι γυναίκες της Κρήτης

Μετά το πρώτο ξάφνιασμα από τη γερμανική επίθεση, εκτός από τους Πολιτοφύλακες (κάποιοι τους ανεβάζουν σε 3.000 - 6.000), πολλοί από τους οποίους είχαν πάρει μέρος στον Μακεδονικό Αγώνα και τους Βαλκανικούς Πολέμους, ήταν δηλαδή 60-70 ετών και ο απλός λαός, άρχισε να πολεμά εναντίον των Γερμανών. "Μια στιγμή θωρώ τσοι Μακεδονομάχους και βγαίνανε με τα τουφέκια και ανηφορίζανε στο δρόμο... Είχανε γίνει εφτά ομάδες, εφτά καπετανάτα", θυμόταν ο Εμμανουήλ Ψυλλάκης.

Οι γυναίκες της Κρήτης ξεχώρισαν, γιατί φρόντιζαν για τη διατροφή των μαχητών, αλλά και γιατί πολεμούσαν εναντίον των Γερμανών. Η πρωτόγνωρη αυτή δραστηριότητα των γυναικών της Κρήτης είχε ως αποτέλεσμα τη σχετική μυθοπλασία , όπως ότι αιχμάλωτες Κρητικές στάλθηκαν στο Βερολίνο το αμέσως επόμενο διάστημα, γιατί ήθελε να τις δει ο Χίτλερ από κοντά ("The War Illustrated", 4/7/1941) ή ότι 500 Κρητικές εκτοπίστηκαν στη Γερμανία ("The Time", 28/7/1941).

Οι βαρύτατες απώλειες Ελλήνων, Συμμάχων και Γερμανών

Όπως είναι αναμενόμενο, οι εκατέρωθεν απώλειες στη Μάχη της Κρήτης ήταν πολύ μεγάλες. 426 Έλληνες σκοτώθηκαν και πολλοί τραυματίστηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν. Σύμφωνα τον Νεοζηλανδό ιστορικό Davin, οι συμμαχικές δυνάμεις είχαν 1.751 νεκρούς, 1.738 τραυματίες και 12.254 αιχμαλώτους, σύνολο 15.743 απωλειών. Άλλους 2.000 νεκρούς είχε το Βασιλικό Βρετανικό Ναυτικό. Αλλά και οι Γερμανοί είχαν βαρύτατες απώλειες. Τουλάχιστον 3.552 άνδρες σκοτώθηκαν, ενώ πολλοί τραυματίες άφησαν την τελευταία τους πνοή σε νοσοκομεία της Αθήνας όπου είχαν μεταφερθεί. Εκατοντάδες αγνοούμενοι, πιθανότατα αναπαύονται εδώ και 85 χρόνια στην κρητική γη... Αυτή ήταν και η τελευταία φορά που συμμετείχαν αλεξιπτωτιστές σε μάχη στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, σε ρίψη από αέρος. Με εντολή του Χίτλερ, πλέον χρησιμοποιήθηκαν μόνο σε χερσαίες επιχειρήσεις. Πολύ σημαντικές ήταν και οι απώλειες της Luftwaffe: 220 αεροπλάνα καταστράφηκαν τελείως και άλλα 150 υπέστησαν σοβαρές ζημιές. Για τον αριθμό των θυμάτων, από γερμανικής πλευράς κυρίως, υπάρχουν κι άλλες εκτιμήσεις που ανεβάζουν πολύ τον αριθμό των νεκρών.

Η απίστευτη αντίσταση των Κρητικών οδήγησε σε σκληρά γερμανικά αντίποινα. Ένας από τους "πρωταγωνιστές" τους, ο Kurt Student συνελήφθη, δικάστηκε και έμεινε για ένα μόνο χρόνο στη φυλακή. Στην Ελλάδα εκδόθηκαν, οι τρεις Διοικητές του "Φρουρίου Κρήτη", οι Στρατηγοί Μπρόιερ και Μίλερ που δικάστηκαν και εκτελέστηκαν στη χώρα μας και Αντρέου, που έμεινε έγκλειστος για 4 χρόνια και αποφυλακίστηκε μετά από χάρη που έλαβε από τον τότε βασιλιά Παύλο...

Διαβάστε επίσης