Γιατί η ώρα έχει 60': Πώς οι αρχαίοι διαμόρφωσαν τον χρόνο όπως τον ξέρουμε

Τον Οκτώβριο του 1793, η νεοσύστατη Γαλλική Δημοκρατία ξεκίνησε ένα φιλόδοξο αλλά αποτυχημένο πείραμα: αποφάσισε να αλλάξει τον τρόπο που μετράμε τον χρόνο.

Η ημέρα, σύμφωνα με τους επαναστάτες, θα χωριζόταν πλέον σε 10 ώρες αντί για 24. Κάθε ώρα θα είχε 100 «δεκαδικά λεπτά» και κάθε λεπτό 100 «δεκαδικά δευτερόλεπτα».

Το νέο σύστημα αποτελούσε μέρος ενός ευρύτερου επαναστατικού ημερολογίου, που στόχευε να «εξορθολογήσει» — και να αποχριστιανίσει — τη δομή του έτους, εισάγοντας ακόμη και εβδομάδα 10 ημερών.

Σύντομα, ξεκίνησε η μετατροπή των ρολογιών στο νέο σύστημα, με δημαρχεία να τοποθετούν δεκαδικά ρολόγια και τις επίσημες δραστηριότητες να καταγράφονται με βάση το νέο ημερολόγιο.

Όμως το εγχείρημα αποδείχθηκε εφιάλτης. Η προσαρμογή των ρολογιών ήταν εξαιρετικά δύσκολη, η Γαλλία απομονώθηκε από τις υπόλοιπες χώρες και οι πολίτες — ιδιαίτερα στην επαρχία — δυσανασχετούσαν με το γεγονός ότι η ημέρα ξεκούρασης ερχόταν μόνο κάθε δέκα ημέρες.

Τελικά, το δεκαδικό σύστημα χρόνου εγκαταλείφθηκε μέσα σε λίγο περισσότερο από έναν χρόνο.

Πώς όμως φτάσαμε στο 24ωρο και τα 60 λεπτά;

Για να καταλάβουμε γιατί μετράμε ακόμη τον χρόνο σε 24 ώρες, 60 λεπτά και 60 δευτερόλεπτα, πρέπει να ταξιδέψουμε πολύ πιο πίσω — πριν ακόμη την ύπαρξη των ρολογιών.

Η απάντηση βρίσκεται σε έναν από τους πρώτους πολιτισμούς της ανθρωπότητας: τους Σουμέριους, που ζούσαν στη Μεσοποταμία (σημερινό Ιράκ) από περίπου το 5300 έως το 1940 π.Χ.

Οι Σουμέριοι, που δημιούργησαν μεταξύ άλλων το πρώτο σύστημα γραφής, ανέπτυξαν και ένα αριθμητικό σύστημα βασισμένο στον αριθμό 60.

Γιατί το 60;

Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα θεωρία:

Αν κοιτάξεις το χέρι σου, κάθε δάχτυλο (εκτός από τον αντίχειρα) έχει τρεις αρθρώσεις. Μετρώντας τις αρθρώσεις των τεσσάρων δαχτύλων, φτάνεις στο 12.

Αν χρησιμοποιήσεις τα δάχτυλα του άλλου χεριού για να μετράς πόσες φορές φτάνεις στο 12, μπορείς εύκολα να φτάσεις στο 60.

Αυτός είναι ένας από τους πιθανούς λόγους που οι Σουμέριοι επέλεξαν το 60 ως βάση του μαθηματικού τους συστήματος — μια επιλογή που επηρεάζει ακόμα και σήμερα τον τρόπο που μετράμε τον χρόνο.

Η ανάπτυξη των γραπτών αριθμών από τους Σουμέριους δεν έγινε τυχαία. Προέκυψε από μια πρακτική ανάγκη: να καταγράφουν δεδομένα για ένα ολοένα και πιο σύνθετο αγροτικό σύστημα που στήριζε τις αναπτυσσόμενες πόλεις τους, εξηγεί ο ειδικός στη σφηνοειδή γραφή, Martin Willis Monroe.

Για αυτόν τον σκοπό χρησιμοποιούσαν μικρές πήλινες πινακίδες — συχνά στο μέγεθος ενός smartphone ή και μικρότερες — στις οποίες χάραζαν στοιχεία όσο ο πηλός ήταν ακόμα μαλακός. Με τον χρόνο, αυτές οι απλές σημειώσεις εξελίχθηκαν στη γνωστή σφηνοειδή γραφή.

Αξιοσημείωτο είναι ότι οι πινακίδες αυτές ανακαλύφθηκαν και άρχισαν να αποκωδικοποιούνται μόλις τον 19ο αιώνα. Μέσα από αυτές, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι οι Σουμέριοι χρησιμοποιούσαν διάφορα αριθμητικά συστήματα, αλλά αυτό που κυριάρχησε — και επηρέασε τα μαθηματικά, την αστρονομία και τελικά τον χρόνο — ήταν το εξηκονταδικό σύστημα, δηλαδή με βάση το 60.

Γιατί το 60 ήταν τόσο πρακτικό

Οι Σουμέριοι χρησιμοποιούσαν το 60 με τρόπο παρόμοιο με το πώς εμείς χρησιμοποιούμε το 10 σήμερα. Όταν έφταναν στο 59, δεν προχωρούσαν σε μεγαλύτερο αριθμό, αλλά “μετακινούνταν” μια θέση αριστερά και ξεκινούσαν ξανά.

Παρότι δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα γιατί επιλέχθηκε το 60, τα πλεονεκτήματά του είναι ξεκάθαρα: διαιρείται εύκολα με πολλούς αριθμούς (2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30), χωρίς την ανάγκη για κλάσματα.

Σε αντίθεση, το 10 διαιρείται μόνο με 2 και 5, κάτι που το καθιστά λιγότερο “ευέλικτο” για πρακτικές εφαρμογές, όπως η μέτρηση χωραφιών, οι φόροι ή η κατανομή περιουσίας.

Η αρχή της μέτρησης του χρόνου

Παρότι δεν υπάρχουν σαφή στοιχεία ότι οι Σουμέριοι μετρούσαν τον χρόνο όπως τον αντιλαμβανόμαστε σήμερα, η έννοια της μέτρησης υπήρχε ήδη στη Μεσοποταμία.

Οι πρώτοι που χώρισαν την ημέρα σε ώρες φαίνεται πως ήταν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι, περίπου το 2500 π.Χ. Αρχικά, μιλούσαν για τις 12 ώρες της νύχτας, κάτι που αποτυπώνεται σε “αστρικά ρολόγια” χαραγμένα σε φέρετρα ευγενών.

Δεν είναι απολύτως σαφές γιατί επέλεξαν το 12 — πιθανές εξηγήσεις περιλαμβάνουν:

• την παρατήρηση των αστερισμών
• τη μέτρηση με τα δάχτυλα
• ή τον συνδυασμό με τη 10ήμερη εβδομάδα τους

Με τον καιρό, το σύστημα εξελίχθηκε σε 24 ώρες για ολόκληρη την ημέρα.

Τα πρώτα όργανα μέτρησης χρόνου — όπως τα ηλιακά και υδραυλικά ρολόγια — εμφανίστηκαν στην Αίγυπτο γύρω στο 1500 π.Χ., αν και συχνά είχαν περισσότερο θρησκευτική παρά πρακτική χρήση.

Αρχικά, οι άνθρωποι δεν μετρούσαν τον χρόνο με ακρίβεια λεπτών ή δευτερολέπτων. Η βασική μονάδα ήταν κάτι πιο απλό: το “πρωί” και το “απόγευμα”. Μόνο αργότερα, ιδιαίτερα στη ρωμαϊκή περίοδο, οι ώρες — και στη συνέχεια τα μισάωρα — έγιναν πιο καθιερωμένα.

Η γέννηση των λεπτών

Την ίδια στιγμή, οι Βαβυλώνιοι συνέχισαν να εξελίσσουν το εξηκονταδικό σύστημα. Ήταν οι πρώτοι που “έσπασαν” την ώρα σε μικρότερες μονάδες — όχι αρχικά για καθημερινή χρήση, αλλά κυρίως για αστρονομικούς υπολογισμούς.

Και κάπου εκεί, μπαίνουν τα θεμέλια για τα 60 λεπτά και τα 60 δευτερόλεπτα που χρησιμοποιούμε μέχρι σήμερα.

Οι Βαβυλώνιοι, που άκμασαν από το 2000 π.Χ. έως το 540 π.Χ., υιοθέτησαν τόσο τη σφηνοειδή γραφή όσο και το εξηκονταδικό σύστημα από τους Σουμέριους.

Περίπου το 1000 π.Χ., ανέπτυξαν ένα ημερολόγιο βασισμένο στον χρόνο που χρειάζεται ο ήλιος για να επιστρέψει στην ίδια θέση στον ουρανό — δηλαδή λίγο περισσότερο από 360 ημέρες.

Και εδώ, το 60 έπαιξε ξανά καθοριστικό ρόλο.
Όπως εξηγούν οι ειδικοί, το 360 ήταν ένας «βολικός» αριθμός για ένα σύστημα βασισμένο στο 60, αφού διαιρείται εύκολα. Αυτό οδήγησε φυσικά και στη δημιουργία 12 μηνών των 30 ημερών — κάτι που ταίριαζε και με τον κύκλο της σελήνης.

Οι πρώτες «ώρες» της ημέρας

Οι Βαβυλώνιοι ανέπτυξαν και ένα πρακτικό σύστημα μέτρησης του χρόνου για την καθημερινότητα, χωρίζοντας τόσο τη μέρα όσο και τη νύχτα σε 12 μέρη — όπως έκαναν και οι Αιγύπτιοι.

Αυτές οι λεγόμενες «εποχικές ώρες» δεν είχαν σταθερή διάρκεια: άλλαζαν ανάλογα με το πόσο μεγάλη ήταν η ημέρα ή η νύχτα κάθε εποχή.

Παρόμοια συστήματα χρησιμοποιήθηκαν σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς και παρέμειναν σε χρήση ακόμη και:

• στην Ευρώπη μέχρι τον 15ο αιώνα
• στην Ιαπωνία μέχρι τον 19ο αιώνα

Ωστόσο, εκείνη την εποχή δεν υπήρχε ανάγκη για πιο ακριβή μέτρηση του χρόνου — λεπτά και δευτερόλεπτα δεν ήταν απαραίτητα για την καθημερινή ζωή.

Πώς γεννήθηκαν τα «λεπτά» και τα «δευτερόλεπτα»

Οι Βαβυλώνιοι ανέπτυξαν ένα δεύτερο, πιο “επιστημονικό” σύστημα, κυρίως για αστρονομικούς υπολογισμούς.

Σε αυτό:

Η ημέρα χωριζόταν σε 12 «beru» (κάθε ένα περίπου 2 σημερινές ώρες)
Κάθε beru χωριζόταν σε 30 μονάδες, τα λεγόμενα “ush” (περίπου 4 λεπτά το καθένα)
Και αυτά με τη σειρά τους σε 60 μικρότερες μονάδες, τα “ninda” (περίπου 4 δευτερόλεπτα)

Αυτές οι υποδιαιρέσεις προέκυψαν φυσικά από το εξηκονταδικό σύστημα — το να χωρίζεις κάτι σε 60 ήταν απλώς… ο τρόπος σκέψης τους.

Το ενδιαφέρον είναι ότι οι Βαβυλώνιοι δεν σκεφτόντουσαν ότι “σπάνε τον χρόνο” όπως κάνουμε σήμερα. Για εκείνους, αυτές οι μονάδες χρησιμοποιούνταν κυρίως για να μετρούν αποστάσεις στον ουρανό και την κίνηση των πλανητών.

Διαβάστε επίσης