Ένα ελληνικό ηφαίστειο «ξυπνά» μετά από περισσότερα από 100.000 χρόνια «σιωπής»
Τα ανησυχητικά συμπεράσματα μελέτης για τα αδρανή ηφαίστεια στην Ελλάδα και όχι μόνο
Αρχείου
Snapshot
- Το ηφαίστειο των Μεθάνων, ανενεργό επιφανειακά για περίπου 100.000 χρόνια, παρουσίασε συνεχή συσσώρευση μάγματος κάτω από την επιφάνεια, αμφισβητώντας την έννοια της ηφαιστειακής αδράνειας.
- Η μελέτη βασίστηκε στην ανάλυση κρυστάλλων ζιρκονίου για να αποκαλύψει την υπογείως ενεργή ηφαιστειακή δραστηριότητα των τελευταίων 700.000 ετών.
- Το υπεράνυδρο μάγμα που σχηματίζεται στη ζώνη καταβύθισης περιορίζει την άνοδο του μάγματος, προκαλώντας αθόρυβη συσσώρευσή του σε υπόγειες δεξαμενές.
- Η μακρά περίοδος ηρεμίας αυξάνει τον κίνδυνο μελλοντικής ισχυρής έκρηξης λόγω της συσσωρευμένης πίεσης και όγκου μάγματος.
- Η μελέτη επισημαίνει την ανάγκη επαναξιολόγησης των μεθόδων παρακολούθησης και εκτίμησης κινδύνου για ηφαίστεια που θεωρούνται εξαφανισμένα, ειδικά σε περιοχές με υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα.
Ένα ηφαίστειο που εδώ και καιρό θεωρείται «ήσυχο» κοντά στα Μέθανα, αποκάλυψε μια βαθιά ανησυχητική αλήθεια: σιωπή δεν σημαίνει αδράνεια.
Μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Science Advances ανακατασκευάζει 700.000 χρόνια ηφαιστειακής ιστορίας και δείχνει ότι το μάγμα μπορεί να δημιουργηθεί κάτω από την επιφάνεια για δεκάδες χιλιάδες χρόνια πριν εκραγεί ξανά, αναδιαμορφώνοντας τον τρόπο με τον οποίο οι επιστήμονες ορίζουν τον ηφαιστειακό κίνδυνο.
Το ηφαίστειο των Μεθάνων, το οποίο εκτείνεται κατά μήκος του Σαρωνικού κόλπου κοντά στην Αθήνα, δεν έχει εκραγεί από το 250 π.Χ., γεγονός που καταγράφηκε από τον αρχαίο ιστορικό Στράβωνα. Για αιώνες, φαινόταν αδρανές. Ωστόσο, κάτω από αυτό το ήρεμο εξωτερικό, οι ερευνητές έχουν αποκαλύψει μια πολύ πιο δυναμική ιστορία, μια ιστορία που αμφισβητεί τις μακροχρόνιες υποθέσεις στην ηφαιστειολογία.
Στη μελέτη μια ομάδα με επικεφαλής τον Razvan-Gabriel Popa στο ETH Zurich ανακατασκεύασε τη συμπεριφορά του ηφαιστείου για 700.000 χρόνια, εντοπίζοντας τουλάχιστον 31 εκρήξεις. Το πιο εντυπωσιακό ήταν ένα τεράστιο κενό στη δραστηριότητα που διήρκεσε σχεδόν 100.000 χρόνια, μεταξύ περίπου 280.000 και 168.000 ετών πριν. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, τα Μέθανα δεν παρουσίασαν καθόλου επιφανειακές εκρήξεις, εμφανιζόμενα ουσιαστικά εξαφανισμένα με τα συμβατικά πρότυπα.
Ωστόσο, το γεωλογικό αρχείο λέει μια διαφορετική ιστορία. Αντί να κλείσει, το ηφαίστειο παρέμεινε ενεργό κάτω από την επιφάνεια, συσσωρεύοντας αθόρυβα μάγμα.
Αυτό το εύρημα διαταράσσει ένα ευρέως χρησιμοποιούμενο σημείο αναφοράς στην ηφαιστειολογία, όπου 10.000 χρόνια αδράνειας είναι συχνά αρκετά για να ταξινομηθεί ένα ηφαίστειο ως εξαφανισμένο.
Τα Μέθανα καταδεικνύουν ότι τέτοιες ταξινομήσεις μπορεί να είναι επικίνδυνα υπεραπλουστευμένες, ειδικά για ηφαίστεια που βρίσκονται κατά μήκος των ζωνών καταβύθισης.
Κρύσταλλοι αποκαλύπτουν το θαμμένο χρονοδιάγραμμα
Για να αποκαλύψουν το παρελθόν των Μεθάνων, οι ερευνητές στράφηκαν σε έναν από τους πιο αξιόπιστους χρονομέτρες της γεωλογίας: τους κρυστάλλους ζιρκονίου. Αυτά τα μικροσκοπικά ορυκτά σχηματίζονται καθώς το μάγμα ψύχεται και παγιδεύει ίχνη ραδιενεργού ουρανίου, επιτρέποντας στους επιστήμονες να προσδιορίσουν την ηλικία τους με αξιοσημείωτη ακρίβεια. Αναλύοντας περισσότερα από 1.250 δείγματα ζιρκονίου που συλλέχθηκαν από αρχαίες ροές λάβας, η ομάδα δημιούργησε ένα λεπτομερές χρονοδιάγραμμα των εσωτερικών διεργασιών του ηφαιστείου.
«Θέλαμε να μελετήσουμε τα Μέθανα, γιατί αυτό το ηφαίστειο έχει ένα τεράστιο πλεονέκτημα: Οι διαφορετικές ροές λάβας δεν συσσωρεύονται και δεν θάβουν η μία την άλλη», λέει ο Popa στην Kristen French του Nautilus. Οι ροές απλώνονται σε μια μεγάλη περιοχή, με «κάθε έκρηξη να σχηματίζει τον δικό της λόφο», έτσι ώστε οι γεωλόγοι να έχουν εύκολη πρόσβαση σε βράχους διαφορετικών ηλικιών.
Αυτή η ασυνήθιστη γεωλογική διάταξη έδωσε στους επιστήμονες μια σπάνια ευκαιρία να εξετάσουν μεμονωμένες εκρήξεις χωρίς παρεμβολές από μεταγενέστερη δραστηριότητα. Τα δεδομένα αποκάλυψαν κάτι απροσδόκητο: η κορύφωση του σχηματισμού ζιρκονίου συνέβη κατά τη διάρκεια της μακράς αδρανούς περιόδου.
Πιο απλά, ενώ το ηφαίστειο φαινόταν ανενεργό στην επιφάνεια, η παραγωγή μάγματος κάτω από το έδαφος στην πραγματικότητα εντεινόταν.
Αυτή η κρυφή συσσώρευση υποδηλώνει μια αργή αλλά επίμονη συσσώρευση λιωμένου υλικού, δημιουργώντας δυνητικά μεγάλες δεξαμενές ικανές να τροφοδοτήσουν μελλοντικές εκρήξεις. Ο υπαινιγμός είναι σαφής, η αδράνεια της επιφάνειας από μόνη της δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως αξιόπιστος δείκτης ηφαιστειακής ασφάλειας.
Γιατί το μάγμα έμεινε παγιδευμένο για χιλιετίες
Η απάντηση βρίσκεται στη χημεία του μάγματος των Μεθάνων και στην τεκτονική του θέση. Το ηφαίστειο βρίσκεται πάνω από μια ζώνη καταβύθισης, όπου μια τεκτονική πλάκα βυθίζεται κάτω από μια άλλη. Αυτή η διαδικασία εισάγει υλικό πλούσιο σε νερό στον φλοιό της Γης, παράγοντας αυτό που οι επιστήμονες αποκαλούν υπεράνυδρο μάγμα.
Βαθιά κάτω από το έδαφος, η τεράστια πίεση διατηρεί αυτό το μάγμα ρευστό. Καθώς ανεβαίνει προς την επιφάνεια, η πίεση μειώνεται και το διαλυμένο νερό αρχίζει να διαφεύγει, μεταμορφώνοντας τις φυσικές ιδιότητες του μάγματος. «Ανεβαίνουν μέσα από την κρούστα, αρχίζουν να αναβλύζουν σαν ανθρακούχο ποτό», λέει ο Πόπα στο Reuters. «Αυτή η φυσαλίδα αερίου πυροδοτεί την κρυστάλλωση, καθιστώντας το μάγμα κολλώδες και παχύρρευστο, και επιβραδύνεται πολύ, κατά 100 έως 1,000, και γίνεται τόσο τεμπέλης... δεν μπορεί να συνεχίσει προς την επιφάνεια».
Αυτή η διαδικασία σταματά αποτελεσματικά το μάγμα πριν εκραγεί. Αντί να φτάσει στην επιφάνεια, συσσωρεύεται σε υπόγειες δεξαμενές, μεγαλώνοντας με την πάροδο του χρόνου. Το αποτέλεσμα είναι ένα ηφαίστειο που φαίνεται αδρανές αλλά εξελίσσεται ήσυχα κάτω από την επιφάνεια.
Τέτοιες συνθήκες δημιουργούν ένα παράδοξο: όσο μεγαλύτερη είναι η περίοδος ηρεμίας, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανή συσσώρευση μάγματος. Όταν τελικά συμβεί μια έκρηξη, θα μπορούσε να είναι πιο ισχυρή λόγω της συσσωρευμένης πίεσης και όγκου.
Μια παγκόσμια προειδοποίηση για τα «σβησμένα» ηφαίστεια
Τα Μέθανα δεν είναι μια μεμονωμένη περίπτωση, μπορεί να είναι ένα προειδοποιητικό σημάδι για ηφαιστειακές περιοχές παγκοσμίως. Υπάρχουν ζώνες καταβύθισης στον Δακτύλιο της Φωτιάς του Ειρηνικού, στην Καραϊβική και σε μέρη της Μεσογείου, πράγμα που σημαίνει ότι παρόμοια κρυφή δραστηριότητα θα μπορούσε να συμβεί κάτω από άλλα υποτιθέμενα σβησμένα ηφαίστεια.
«Είναι σημαντικό για την κοινωνία μας να καταλάβει ότι για τα ηφαίστεια, ησυχία δεν σημαίνει πάντα ασφάλεια», λέει ο Πόπα στο Reuters. Αυτή η εικόνα αμφισβητεί τον τρόπο με τον οποίο διεξάγονται οι εκτιμήσεις κινδύνου, ειδικά σε περιοχές όπου τα ηφαίστεια είναι ανενεργά για δεκάδες χιλιάδες χρόνια.
Οι επιστήμονες αντιμετωπίζουν τώρα την πιθανότητα ορισμένα ηφαίστεια που ταξινομούνται ως εξαφανισμένα να εξακολουθούν να φιλοξενούν ενεργά συστήματα μάγματος. Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε υποτίμηση των κινδύνων σε κατοικημένες περιοχές, ιδιαίτερα κοντά σε αστικά κέντρα όπως η Αθήνα.
Η μελέτη ζητά επαναξιολόγηση των στρατηγικών ηφαιστειακής παρακολούθησης, ώστε να εντοπίσουν καλύτερα τις κρυφές απειλές και να βελτιώσουν τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης πριν ξυπνήσουν ξανά οι αδρανείς γίγαντες.
