Hφαίστειο ξυπνά μετά από 700.000 χρόνια και οι επιστήμονες δεν έχουν την πολυτέλεια να το αγνοήσουν

Ένα ηφαίστειο που εξερράγη τελευταία φορά πριν από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, έχει αρχίσει να «ξυπνάει» αθόρυβα, όχι όμως τόσο ώστε να καθησυχάσει τους επιστήμονες.

Μεταξύ Ιουλίου 2023 και Μαΐου 2024, η κορυφή του Ταφτάν, ενός απομακρυσμένου στρατοηφαιστείου που βρίσκεται 3.940 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας κοντά στα σύνορα Ιράν-Πακιστάν, ανέβηκε κατά περίπου 9 εκατοστά. Η παραμόρφωση παρέμεινε σταθερή σε όλο το δεκάμηνο παράθυρο παρατήρησης χωρίς σημάδια αντιστροφής, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Geophysical Research Letters τον Νοέμβριο του 2025.

Η ανύψωσή του ένα μυστήριο, καθώς δεν προηγήθηκε σεισμός ή ασυνήθιστα έντονες βροχοπτώσεις που θα τη δικαιολογούσαν.

Οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η κίνηση αντανακλά την εσωτερική πίεση μέσα στο υδροθερμικό σύστημα του Ταφτάν, ένα δίκτυο ζεστού νερού και αερίων που κυκλοφορούν κάτω από την επιφάνεια, σε βάθος περίπου 490 έως 630 μέτρων κάτω από την κορυφή.

Το εύρημα τοποθετεί το Ταφτάν σε μια κατηγορία που οι ηφαιστειολόγοι παίρνουν στα σοβαρά: ένα αδρανές αλλά δυναμικό σύστημα που δείχνει μετρήσιμες αλλαγές στο έδαφος χωρίς να φαίνεται έκρηξη.

Πώς οι δορυφόροι ραντάρ ανίχνευσαν κίνηση που κανείς στο έδαφος δεν μπορούσε να δει

Το Ταφτάν βρίσκεται σε μία από τις πιο αραιοκατοικημένες περιοχές του Ιράν, χωρίς σεισμόμετρα, συνεχείς δέκτες GPS ή αισθητήρες αερίων στις πλαγιές του. Η μόνη εικόνα σε πραγματικό χρόνο για το τι κάνει το βουνό προέρχεται από την τροχιά.

Η ερευνητική ομάδα χρησιμοποίησε το InSAR (Interferometric Synthetic Aperture Radar), μια τεχνική που ανιχνεύει ανεπαίσθητη κίνηση της επιφάνειας συγκρίνοντας εικόνες ραντάρ που λαμβάνονται από την ίδια τροχιακή θέση σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Τα δεδομένα προήλθαν από τον αστερισμό Sentinel-1, μέρος του προγράμματος Copernicus της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο οποίος φέρει αισθητήρες ραντάρ ζώνης C ικανούς να απεικονίζουν μέσα από νέφη και σκοτάδι, μέρα ή νύχτα.

Με έναν κύκλο επανεπίσκεψης περίπου έξι ημερών, ο Sentinel-1 επέτρεψε στους ερευνητές να δημιουργήσουν μια λεπτομερή χρονοσειρά της συμπεριφοράς του βουνού, καταγράφοντας μια άνοδο λίγο κάτω από δέκα εκατοστά που θα ήταν μη ανιχνεύσιμη χωρίς διαστημικό ραντάρ. Η παραμόρφωση επικεντρώθηκε κοντά στην κορυφή και παρέμεινε σταθερή καθ' όλη τη διάρκεια της περιόδου μελέτης, επιβεβαιώνοντας ότι η κίνηση προήλθε από τη δομή του ίδιου του ηφαιστείου.

Ένα ηφαίστειο με αιώνες ησυχίας και μια ιστορία αβέβαιων αναφορών

Το Ταφτάν φέρει ένα εξαιρετικά λεπτό ρεκόρ εκρήξεων.

Υπάρχουν δύο ιστορικές αναφορές, αν και και οι δύο φέρουν αβεβαιότητα. Τον Ιανουάριο του 1902, το ηφαίστειο αναφέρθηκε ότι παρήγαγε βαριές εκπομπές αερίων για αρκετές ημέρες, με ορατή λάμψη τη νύχτα. Μια ροή λάβας αναφέρθηκε τον Απρίλιο του 1993, αλλά η μεταγενέστερη εκτίμηση δείχνει ότι μπορεί να ήταν μια λιωμένη ροή θείου και όχι πραγματική ηφαιστειακή λάβα.

Αυτό που παρέμεινε σταθερό σε κάθε τεκμηριωμένη επίσκεψη είναι η δραστηριότητα των ατμίδων του Ταφτάν, των αεραγωγών αερίου που επικαλύπτουν την άνω νοτιοανατολική κορυφή με θείο και αλλοιωμένο πηλό.

Το Ταφτάν σχηματίστηκε κατά μήκος του τόξου Makran-Chagai, μιας τεκτονικής ζώνης που διαμορφώθηκε από την καταβύθιση της αραβικής πλάκας κάτω από την ευρασιατική πλάκα, ένα σκηνικό που διατηρεί τα πλούσια σε αέρια υγρά να ανακυκλώνονται προς τα πάνω μέσω του φλοιού από πάνω.

Τι οδηγεί την ανύψωση

Οι ερευνητές μοντελοποίησαν δύο εύλογες εξηγήσεις, και οι δύο συνεπείς με το μετρούμενο βάθος της πηγής.

Το πρώτο περιλαμβάνει τη συσσώρευση αερίων: πτητικά που μεταναστεύουν προς τα πάνω από ένα βαθύτερο μαγματικό σύστημα συγκεντρώνονται σε ρωγμές και πόρους σε ρηχά πετρώματα, ωθώντας σταδιακά την επιφάνεια του εδάφους προς τα πάνω.

Το δεύτερο περιλαμβάνει έναν μικρό παλμό μερικώς λιωμένου υλικού που απελευθερώνει αέρια στις πιο ρηχές υδραυλικές εγκαταστάσεις, τα οποία στη συνέχεια πιέζουν το υδροθερμικό στρώμα μερικές εκατοντάδες μέτρα κάτω από την κορυφή.

Και στις δύο περιπτώσεις, η δεξαμενή μάγματος βρίσκεται πολύ βαθύτερα, πάνω από 3 χιλιόμετρα κάτω από την επιφάνεια. Η τρέχουσα κίνηση δεν ερμηνεύεται ως φρέσκο μάγμα που πλησιάζει την επιφάνεια, αλλά ως αέρια που βρίσκονται ήδη στο σύστημα που μετατοπίζονται και συσσωρεύονται σε μικρότερο επίπεδο.

Ο ρυθμός της ανύψωσης επιβραδύνθηκε επίσης καθώς προχωρούσε, κάτι που οι ερευνητές ερμηνεύουν ως αέριο που βρίσκει νέες οδούς εξόδου μέσω ρωγμών και απελευθερώνει εν μέρει τη συσσωρευμένη πίεση.

Ο ανώτερος συγγραφέας Pablo J. González του Ινστιτούτου Φυσικών Προϊόντων και Αγροβιολογίας (IPNA) του Ισπανικού Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας περιέγραψε την κατάσταση άμεσα: «Πρέπει να απελευθερωθεί με κάποιο τρόπο στο μέλλον, είτε βίαια είτε πιο αθόρυβα. Αυτή η μελέτη δεν στοχεύει να προκαλέσει πανικό στους ανθρώπους. Είναι μια κλήση αφύπνισης προς τις αρχές της περιοχής στο Ιράν να ορίσουν κάποιους πόρους για να το εξετάσουν».

Η τρέχουσα παραμόρφωση δεν υποδηλώνει επικείμενη έκρηξη. Το Ταφτάν δεν έχει δείξει τεκμηριωμένα σεισμικά σήματα, καμία επιταχυνόμενη κίνηση του εδάφους πέρα από την αρχική ανύψωση.

Η μελέτη συνιστά τη δημιουργία ενός βασικού επίγειου δικτύου στο Ταφτάν ως προτεραιότητα, συμπεριλαμβανομένων αισθητήρων αερίων για τη μέτρηση του διοξειδίου του θείου, του διοξειδίου του άνθρακα και των υδρατμών στις οπές κορυφής, μαζί με σεισμόμετρα και μονάδες GPS.

Αυτή η ρύθμιση, σε συνδυασμό με τη συνεχιζόμενη απεικόνιση του Sentinel-1, θα δώσει στους επιστήμονες τα δεδομένα που χρειάζονται για να προσδιορίσουν εάν η πίεση μειώνεται ή συνεχίζει να αυξάνεται.

Με περίπου 191.700 ανθρώπους να ζουν σε απόσταση 100 χιλιομέτρων από το ηφαίστειο σύμφωνα με το Παγκόσμιο Πρόγραμμα Ηφαιστειότητας, η περίπτωση ακόμη και για ένα μέτριο δίκτυο παρακολούθησης είναι σαφής.