Πέθανε από φυσικά αίτια ή δολοφονήθηκε ο Ιωάννης Μεταξάς;

Συμπληρώθηκαν πριν λίγες μέρες 85 χρόνια από τον θάνατο του Ιωάννη Μεταξά στις 29 Ιανουαρίου 1941. Ενώ αρχικά ο θάνατός του αποδόθηκε σε παθολογικά αίτια, σταδιακά άρχισαν να διατυπώνονται κάποιες διαφορετικές απόψεις, οι οποίες ουσιαστικά υποστήριζαν ότι ο Μεταξάς δολοφονήθηκε.

Άνθρωποι του Μεταξά, όπως ο Κωνσταντίνος Μανιαδάκης άφηναν υπονοούμενα. Περισσότερα, ίσως ήξερε ο Σπυρίδων Παξινός, επικεφαλής της Υπηρεσίας Αλλοδαπών και Αστυνομικός Διευθυντής Αθηνών επί Μεταξά, ένα λάθος του όμως, τον οδήγησε στη φυλακή και στη συνέχεια στις φυλακές της Συρίας και το Πακιστάν, όπου το 1958 δολοφονήθηκε κάτω από περίεργες συνθήκες. Στην Ελλάδα δεν επέστρεψε ποτέ. Αν όντως γνώριζε, όπως ο ίδιος ισχυριζόταν, ποιος σκότωσε τον Μεταξά, το κράτησε για τον εαυτό του ως το τέλος της ζωής του. Ο θάνατος του βασιλιά της Βουλγαρίας Μπόρις Γ’ το 1943, με περίπου ίδιες συνθήκες με αυτές του Μεταξά ενέτεινε πάντως τους προβληματισμούς και έδωσε αφορμή για νέες θεωρίες και εκδοχές.

Η κατάσταση της υγείας του Μεταξά και τα γεγονότα (Απρίλιος-Νοέμβριος 1940)

Από τον Απρίλιο του 1940 η κατάσταση της υγείας του Ιωάννη Μεταξά είχε επιδεινωθεί. Παρουσίαζε εσωτερική ή εντερική αιμορραγία ίσως από αρτηριοσκλήρωση. Γεννημένος το 1871 στην Ιθάκη, ο Μεταξάς ήταν τότε 69 ετών, σχετικά μεγάλος για τα δεδομένα της εποχής και ιδιαίτερα καταπονημένος. Από νωρίς είχε προβλέψει την ιταλική επίθεση στην Ελλάδα γι’ αυτό κρατούσε χαμηλούς τόνους και επέμενε πάση θυσία να διατηρήσει την ουδετερότητα της Ελλάδας. Ακόμα και μετά τη βύθιση της «Έλλης» στο λιμάνι της Τήνου από ιταλικό υποβρύχιο, η επίσημη εκδοχή έκανε λόγο για «άγνωστη εθνικότητα του επιτιθέμενου υποβρυχίου» ενώ από την πραγματογνωμοσύνη, που έμεινε όμως μυστική και δημοσιεύθηκε δύο μέρες μετά την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου με φωτογραφίες μάλιστα, ήταν γνωστό ότι επρόκειτο για ιταλικό υποβρύχιο (το Delfino συγκεκριμένα).

Ο πόλεμος ήταν όμως αναπόφευκτος. Τα χαράματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Μεταξάς είπε το μεγάλο «Όχι» στον Ιταλό πρεσβευτή Γκράτσι. Η αρχική ελληνική οπισθοχώρηση, που ήταν πάντως σκόπιμη έδωσε γρήγορα τη θέση της στην επική αντεπίθεση και στη διείσδυση των στρατιωτών μας στο αλβανικό έδαφος. Ο Μεταξάς χαιρόταν από τη μία πλευρά, από την άλλη όμως ένιωθε το άγχος να τον πνίγει. Οι Γερμανοί που έβλεπαν ότι η ιταλική επίθεση στην Ελλάδα τους χαλάει τα σχέδια και τους καθυστερεί επιχείρησαν να μεσολαβήσουν μεταξύ Ελλήνων και Ιταλών, όμως ο Μεταξάς ενημέρωσε τον Γερμανό πρέσβη Έρμπαχ ότι η συμμαχία με τους Βρετανούς ήταν θεμελιώδης για την πολιτική του. Η απελευθέρωση της Κορυτσάς, στις 22 Νοεμβρίου 1940 (η πρώτη πόλη που κατείχαν δυνάμεις του Άξονα και ελευθερώθηκε) σκόρπισε χαρά στο πανελλήνιο και φυσικά, στον ίδιο τον Μεταξά.

Σταδιακά, οι πολύ άσχημες καιρικές συνθήκες, τα προβλήματα στον ανεφοδιασμό και οι πιέσεις από διάφορες πλευρές, μαζί με τη βεβαιότητα που είχε πλέον ο Μεταξάς ότι οι Γερμανοί θα επιτεθούν στην Ελλάδα ταλαιπώρησαν περισσότερο την κλονισμένη υγεία του.

Η επίσκεψη των Βρετανών Wavell και Longmore στην Αθήνα (μέσα Νοεμβρίου 1940)

Ο Μεταξάς πίστευε ότι οι Ιταλοί μπορούσαν να νικηθούν με ισχυρή ναυτική και αεροπορική υποστήριξη. Όπως είπε στον Βρετανό ναυτικό ακόλουθο: «Εάν μπορέσετε να διακόψετε τις θαλάσσιες συγκοινωνίες τους γι’ αυτή την περίοδο, θα πετάξουμε τους Ιταλούς έξω από την Αλβανία μέσα σε ένα μήνα».

Στα μέσα Νοεμβρίου ήρθαν από το Κάιρο στην Αθήνα, με άκρα μυστικότητα, ο Βρετανός Αρχιστράτηγος στη Μέση Ανατολή Archibald Wavell και ο Πτέραρχος Arthur Longmore. Σε σύσκεψη με τους δύο Βρετανούς, ο Μεταξάς πρότεινε την ανάληψη συμμαχικής δράσης, με ορμητήριο τις ελληνικές θέσεις στην Αλβανία: «...επιθετική στρατιωτική ενέργεια εις ουδέν άλλο μέρος της Ευρώπης δύναται να γίνει, ενώ στην Ελλάδα είναι έτοιμη η βάσις». Οι Βρετανοί αρνήθηκαν την παροχή βοήθειας, με το αιτιολογικό ότι ετοιμάζονται να επιτεθούν στη Λιβύη. Στις 4/12 αποφασίστηκε η γερμανική επίθεση στην ΕΣΣΔ και στις 13/12/1940, ο Χίτλερ ανέθεσε στον Στρατάρχη Walter von Brauchitz να καταστρώσει το σχέδιο «Μαρίτα» για την επίθεση στην Ελλάδα. H επίθεση χαρακτηρίστηκε πλέον αναγκαία γιατί ο Χίτλερ φοβόταν ότι οι Βρετανοί θα αποβιβάζονταν στη Θεσσαλονίκη ή τη Δυτική Θράκη και θα κινδύνευαν τα νώτα της Στρατιάς του. Στους Γερμανούς ξύπνησαν μνήμες από το 1915 και «το μοιραίο μέτωπο της Θεσσαλονίκης».

Στα τέλη Δεκεμβρίου 1940, οι πληροφορίες για τη σχεδιαζόμενη γερμανική επίθεση έφθαναν στην Ελλάδα. Ο Μεταξάς δεν ήθελε να προκαλέσει κάτι τέτοιο, αλλά «εις περίπτωσιν επιθέσεως η Ελλάς αδιστάκτως θα αμυνθεί μέχρις εσχάτων». Στις 5 Ιανουαρίου 1941 η χώρα μας ζήτησε την παροχή βοήθειας από τη Μ. Βρετανία και τη Γαλλία, οι πρωθυπουργοί των οποίων είχαν εγγυηθεί προφορικά, στις 13 Απριλίου 1939 την ακεραιότητα της Ελλάδας και της Ρουμανίας, μετά την κατάληψη της Αλβανίας από την Ιταλία, στις 7 Απριλίου 1939. Φυσικά, η Γαλλία με τη δωσιλογική κυβέρνηση του Βισί δεν μπορούσε να βοηθήσει και έμενε μόνο η Βρετανία. Αυτή είχε στείλει από την Αίγυπτο στοιχειώδη αεροπορική δύναμη της RAF με αεροπλάνα Gladiator και Blenheim, υπό τον Υποπτέραρχο John D’ Albiak για την άμυνα της Αθήνας.

Η δεύτερη επίσκεψη Wavell στην Αθήνα και η ασθένεια του Μεταξά

Στις 13 Ιανουαρίου 1941 ήρθε στην Αθήνα και πάλι ο Αρχιστράτηγος Wavell, με πολιτική περιβολή για να περνά απαρατήρητος. Σε σύσκεψη στο Υπουργείο Εξωτερικών, παρόντος και του Μεταξά, ο Αλέξανδρος Παπάγος δήλωσε ότι για να κρατηθεί το μέτωπο στη Θράκη και την Ανατολική Μακεδονία έπρεπε να έρθουν στη χώρα μας 9 βρετανικές μεραρχίες, μαζί με τις ανάλογες αεροπορικές δυνάμεις, έτσι ώστε να συμπληρωθούν μαζί με τρεις ελληνικές, οι 12 μεραρχίες που ήταν αναγκαίες για την υπεράσπιση του μετώπου. Ο Wavell είπε ότι καθώς αντιμετωπίζει γερμανοϊταλικά στρατεύματα στη Λιβύη, μπορούσε να στείλει το πολύ 3 μεραρχίες και λίγα αεροπλάνα και μάλιστα όχι αμέσως.

Σε πρώτη φάση διέθετε μια μεραρχία με 65 τεθωρακισμένα και δύο συντάγματα πυροβολικού, καθώς και αντιαεροπορικά-αντιαρματικά. Ο Μεταξάς έκρινε ότι μία τέτοια βοήθεια μόνο κακό θα μπορούσε να προκαλέσει γιατί θα επιτάχυνε τη γερμανική εισβολή. Ο Παπάγος τόνισε στους Βρετανούς, ότι η Ελλάδα θα αντιστεκόταν σε τυχόν γερμανική επίθεση. Και επειδή η Γιουγκοσλαβία και η Τουρκία δεν φαίνονταν διατεθειμένες να τη βοηθήσουν, αν δεν κάνει κάτι τέτοιο ούτε και η Βρετανία, η Ελλάδα θα μπορούσε να προβάλλει μια αποτελεσματική, σύντομη όμως, αντίσταση στους Γερμανούς.

Ο Wavell δήλωσε στον Παπάγο ότι είχε λάβει εντολή τηλεγραφικά να στείλει άμεσα δύο συντάγματα στην Ελλάδα. Οι Βρετανοί με το πρόσχημα πως κάνουν ό, τι μπορούν για να βοηθήσουν τους ηρωικά μαχόμενους Έλληνες ήθελαν να προκαλέσουν τη γερμανική επίθεση στην Ελλάδα για να εξυπηρετήσουν τους δικούς τους σκοπούς (απαγκίστρωση γερμανικών δυνάμεων από το μέτωπο της Β. Αφρικής ή μη αποστολή ενισχύσεων από τον Χίτλερ εκεί).

Στις 19 Ιανουαρίου 1941 επιδόθηκε στον Βρετανό πρεσβευτή Sir Michael Palairet έγγραφη δήλωση του Μεταξά, όπου αφού ανέπτυσσε τεκμηριωμένα, τι έπρεπε κατά την άποψή του να γίνει ανέφερε ότι η Ελλάδα δεν θα χρειαστεί βρετανική βοήθεια κλείνοντας τη δήλωσή του ως εξής: «Όσο αφορά ημάς, θα εκπληρώσωμεν μέχρι τέλους το καθήκον ημών». Η δήλωση του Μεταξά προς τους Βρετανούς γνωστοποιήθηκε στη Γιουγκοσλαβία. Από τη γιουγκοσλαβική κυβέρνηση πληροφορήθηκαν και οι Γερμανοί τη δήλωση Μεταξά, ο οποίος ήταν πασιφανές ότι δεν ήθελε η χώρα μας να δώσει αφορμή για εισβολή των Ναζί…

Γύρω στα μέσα Ιανουαρίου ο Μεταξάς ένιωσε την πρώτη έντονη αδιαθεσία, με πυρετό και κάψιμο στον λαιμό. Η αρχική διάγνωση αναφέρει ερεθισμό των αμυγδαλών. Οι κορυφαίοι γιατροί της εποχής ανάμεσά τους ο χειρουργός Μαρίνος Γερουλάνος και ο γαμπρός του Μεταξά Ευγένιος Φωκάς αποφασίζουν, λόγω ηλικίας και καταπόνησης του Μεταξά να προβούν σε σύνθλιψη των αμυγδαλών του και όχι στην κλασική αφαίρεσή τους. Ο Μεταξάς δείχνει σημάδια βελτίωσης. Συνεχίζει πλέον, από το γραφείο του σπιτιού του στην Κηφισιά, να μιλά με υπουργούς και αξιωματούχους και να δίνει εντολές.

Το τέλος του Ιωάννη Μεταξά (29/1/1941)

Ξαφνικά, στις 27 Ιανουαρίου η κατάσταση του Μεταξά επιδεινώθηκε ραγδαία. Ο πυρετός του ανέβηκε απότομα, παρουσιάστηκαν σημάδια σήψης, αλλοίωση αίματος, κατάρρευση πολλαπλών λειτουργιών.

Οι γιατροί προβαίνουν σε μεταγγίσεις αίματος και καρδιοτονωτικές ενέσεις. Στον Μεταξά χορηγήθηκε οξυγόνο.

Εσπευσμένα έφτασαν από την Κρήτη ο Υποπτέραρχος D’ Albiak και ο Αρχίατρος του Βρετανικού Ναυτικού. Αυτός έκανε μία ένεση στον Μεταξά και στη συνέχεια και δεύτερη.

Η κόρη του Μεταξά, Νανά που ήταν παρούσα στις τελευταίες στιγμές του πατέρα της, σε συνέντευξή της ανέφερε ότι ο Αρχίατρος, που είχε μαζί του και μια φιάλη οξυγόνου ήταν συνεχώς μεθυσμένος. Κάποια στιγμή, παραπάτησε και έπεσε κάτω μαζί με τη φιάλη. Το βράδυ της 28ης προς 29 Ιανουαρίου 1941 κοιμήθηκε δίπλα στον ετοιμοθάνατο Μεταξά και ροχάλιζε! Σε άλλη συνέντευξή της, λίγο πριν φύγει απ’ τη ζωή, η Νανά τόνιζε ότι ο πατέρας της θα είχε ζήσει, αν φρόντιζε έγκαιρα να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα στον λαιμό του και γενικότερα, αν πρόσεχε περισσότερο την υγεία του. Θεωρούσε ως το τέλος ύποπτο τον ρόλο των Άγγλων.

Τελικά, ο Μεταξάς στις 06.20 π.μ. της 29ης Ιανουαρίου 1941 άφησε την τελευταία του πνοή.

Κατά το επίσημο ιατρικό ανακοινωθέν: «Ο Πρόεδρος της Ελληνικής Κυβερνήσεως ενεφάνισε προ δέκα ημερών, ήτοι το προπαρελθόν Σάββατον, φλεγμονήν του φάρυγγος, ήτις κατέληξεν εις απόστημα παραμυγδαλικόν. Παρά την έγκαιρον διάνοιξίν του ως και την μετεγχειρητικήν κατάλληλον θεραπείαν, παρουσίασεν εν συνεχεία τοξιναιμικά φαινόμενα και επιπλοκάς, ως γαστρορραγία και ουρίαν, και απέθανε σήμερον, 6 π.μ. Εν Αθήναις τη 29η Ιανουαρίου 1941. Οι θεράποντες Ιατροί Μ. Γερουλάνος, Ι. Χρυσικός, Β. Μπένσης, Γ. Καραγιαννόπουλος, Μ. Γεωργόπουλος, Α. Κομνηνός, Μ. Μακκάς, Ν. Λωράνδος, Ε. Φωκάς, Γ. Οικονομίδης, Δ. Δημητριάδης, Ν. Γεωργόπουλος».

Ο γιατρός Έπινγκερ και η νεκροψία στον Μεταξά που αγνοείται η τύχη της

Όταν η κατάσταση της υγείας του Μεταξά άρχισε να επιδεινώνεται κλήθηκε εσπευσμένα ο κορυφαίος γιατρός της εποχής, Αυστριακός Έπινγκερ, άνθρωπος του κύκλου του Χίτλερ, στην Αθήνα (τότε δεν είχε γίνει η γερμανική εισβολή στην Ελλάδα). Ο Έπινγκερ έφτασε στο Βελιγράδι όπου θα τον παραλάμβανε ελληνικό αεροσκάφος. Εκεί έμαθε ότι ο Μεταξάς είχε πεθάνει. Έτσι, δεν ήρθε τότε στην Ελλάδα. Ήρθε όμως αργότερα, στα χρόνια της γερμανικής κατοχής με εντολή του Χίτλερ.

Όταν πέθανε ο Μεταξάς δεν έγινε νεκροψία. Έγινε όμως κάποια χρόνια αργότερα από τον Έπινγκερ. Τα αποτελέσματά της δόθηκαν στον Χίτλερ και πλέον δεν γνωρίζει κανείς πού βρίσκονται. Πάντως ο Έπινγκερ, μαζί με έναν άλλο σπουδαίο Γερμανό γιατρό, τον Σάλιτς και τον νευρολόγο Μαξιμίλιαν ντε Κρίνις ήταν δίπλα στον βασιλιά Μπόρις Γ’ της Βουλγαρίας, στις τελευταίες του στιγμές. Ο Μπόρις πέθανε μετά από σύντομη ασθένεια στις 28/8/1943.

Ο Έπινγκερ συμπέρανε ότι ο θάνατός του προήλθε από την ίδια αιτία με τον θάνατο του Μεταξά: δηλητηρίαση (και μάλιστα από το δηλητήριο κάποιου εξωτικού φιδιού). Αυτό έχει πολύ αργή, πολυήμερη δράση. Σύμφωνα με τους θιασώτες αυτής της άποψης, ο υπασπιστής του Wavell σε δείπνο που παρέθεσε στον Μεταξά, τον δηλητηρίασε. Κάποιοι χαρακτηρίζουν όλα αυτά γερμανική προπαγάνδα. Και ο Έπινγκερ πάντως πέθανε πριν να καταθέσει στη Δίκη της Νυρεμβέργης!

Μανιαδάκης και Παξινός: η ανατροφοδότηση των θεωριών συνωμοσίας (;)

Ο Κωνσταντίνος Μανιαδάκης ήταν το δεξί χέρι του Μεταξά. Επρόκειτο για τον άνθρωπο που κατάφερε να κυκλοφορήσει «πλαστό Ριζοσπάστη» και να δημιουργήσει χάος στο Κ.Κ.Ε. (ανάμεσα σε όλα τα άλλα…). Σε άρθρα του στην εφημερίδα «Ακρόπολις», στα τέλη της δεκαετίας του ’50 ήταν ιδιαίτερα αιχμηρός για τους γιατρούς, αναφερόμενος σε «παραλείψεις τους» ενώ τόνιζε σε φίλους του: «Αν είχαμε πάει τον αρχηγό σε νοσοκομείο και μάλιστα σε τρίτη θέση, σίγουρα θα ζούσε».

Ο ικανότατος Διοικητής Ασφαλείας Αθηνών επί Μεταξά Σπυρίδων Παξινός, σε δεξίωση της βρετανικής πρεσβείας στο Κάιρο, το 1942, έχοντας πιεί αρκετά, είπε σ’ έναν Άγγλο διπλωμάτη ότι έγραφε τότε ένα βιβλίο για τον θάνατο του Μεταξά, το οποίο, όπως είπε, θα κυκλοφορούσε όταν τελειώσει ο πόλεμος, «αλλά δεν νομίζω ότι θα σας ενθουσιάσει». Την επόμενη μέρα συνελήφθη ως κατάσκοπος των Γερμανών, με το επιχείρημα ότι παρέδωσε στους Ναζί, πριν φύγει από την Αθήνα, το Αρχείο Ασφαλείας. Κάτι τέτοιο δεν ίσχυε. Ο Παξινός φυλακίστηκε στη Συρία. Στην Ελλάδα δεν γύρισε ποτέ. Μάλιστα, κατηγορήθηκε ως «δωσίλογος». Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο βρέθηκε στο Καράτσι, τότε πρωτεύουσα του Πακιστάν. Δολοφονήθηκε από αγνώστους εκεί, κάτω από μυστηριώδεις συνθήκες τον Οκτώβριο του 1958.

Άλλες εκδοχές για τον θάνατο του Μεταξά

Ο Πρίγκιπας Πέτρος στα «Ημερολόγια Πολέμου», τόμος 1, αναφέρει ότι κατά μία εκδοχή, ο Μεταξάς πέθανε από καρκίνο του λάρυγγα, σύμφωνα με άλλη εκδοχή, από λευχαιμία και, σύμφωνα με άλλους, από νεφρίτιδα που προκλήθηκε από χαλασμένο δόντι και απόστημα στον λαιμό από το οποίο υπέφερε. Ο Ευγένιος Φωκάς, γαμπρός του Μεταξά και γιατρός, που συνυπέγραφε το ιατρικό ανακοινωθέν για τον θάνατο του πεθερού του γνωστοποίησε στον L. Archer, ότι ο Μεταξάς πέθανε από συνδυασμό γρίπης, διαβήτη, μόλυνσης των νεφρών και καρδιακής προσβολής (!), όπως γράφει ο Antony Beevor. Τέλος, αναφέρεται και η εκδοχή ότι ο Μεταξάς πέθανε από ρήξη όγκου του δωδεκαδάκτυλου!

Ο θάνατος του Μεταξά γίνεται ακόμα πιο μυστηριώδης, αν σκεφτούμε ότι ο διάδοχός του, Αλέξανδρος Κορυζής, αυτοκτόνησε με δύο σφαίρες στην καρδιά, κάτι πολύ περίεργο. Πάντως, υπάρχει κι ένα μυστηριώδες πρόσωπο που ήταν παρών στις τελευταίες ώρες και των δύο ηγετών: ο Ιωάννης Διάκος, ο ρόλος του οποίου, όπως και πολλά ακόμα, δεν έχουν ερευνηθεί επαρκώς μέχρι σήμερα.