Στο Βιομηχανικό Μουσείο Φωταερίου είδαμε πώς μία εταιρεία φωτίζει την Αθήνα εδώ και 169 χρόνια

Το 1835, πέντε χρόνια μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους, οι δρόμοι της Αθήνας άρχισαν σιγά σιγά να φωτίζονται υποτυπωδώς με λίγα, ούτε 100, λαδοφάναρα. Έπρεπε να έρθει το 1857 για να πουν οι 30.000 κάτοικοι της πρωτεύουσας «και εγένετο φως».

Εκείνη τη χρονιά ξεκίνησε να λειτουργεί το εργοστάσιο παραγωγής φωταερίου στο Γκάζι, στη συμβολή της Πειραιώς με την Ιερά Οδό, από τον Γάλλο επιχειρηματία François Théophile Feraldi. Από τότε και για 60 χρόνια οι αθηναϊκοί δρόμοι θα φωτίζονται με φωταέριο, θα γίνουν πιο ασφαλείς το βράδυ, θα αποκτήσουν ευρωπαϊκό αέρα και η Αθήνα έναν πιο σύγχρονο χαρακτήρα.

Το 1887 συστάθηκε η Εταιρεία του Αεριόφωτος Αθηνών και Άλλων Πόλεων που έδωσε για πρώτη φορά ενέργεια στα σπίτια και τα εργοστάσια, ενώ το 1952 ιδρύεται η Δημοτική Επιχείρηση Φωταερίου Αθηνών (ΔΕΦΑ). Μπορεί το εργοστάσιο να έκλεισε οριστικά το 1984, καθώς το φωταέριο έχανε έδαφος σε σχέση με τον ηλεκτρισμό και τις νέες μορφές ενέργειας, ωστόσο πρόλαβε να αλλάξει σε μεγάλο βαθμό την πρωτεύουσα. Καθόλου τυχαία, δύο χρόνια μετά, το κτήριο χαρακτηρίστηκε διατηρητέο ιστορικό μνημείο από το Υπουργείο Πολιτισμού.

Επιστροφή στις ρίζες

Η μακρινή αυτή ιστορία μπορεί να είναι άγνωστη σε πολλούς κατοίκους της πόλης, όχι όμως και σε όσους έχουν επισκεφτεί το Βιομηχανικό Μουσείο Φωταερίου (ΒΜΦ) στην Τεχνόπολη. Εκεί που κάποτε μπήκαν ουσιαστικά οι βάσεις για τη βελτίωση της ζωής των κατοίκων της Αθήνας και τη δημιουργία του Γκαζοχωρίου (το γνωστό μας Γκάζι), λειτουργεί σήμερα ένα μοναδικό για τα ευρωπαϊκά δεδομένα βιομηχανικό μουσείο που δεν περιορίζεται στην περιγραφή του παρελθόντος - είναι η αφετηρία μιας διαδρομής που φτάνει ως σήμερα, μέσα από το Φυσικό Αέριο Ελληνική Εταιρεία Ενέργειας.

Για όσες και όσους δεν γνωρίζουν, το μουσείο δημιούργησε τρεις θεματικές ξεναγήσεις ενηλίκων φωτίζοντας τις λιγότερο γνωστές πτυχές της ιστορίας του παλιού εργοστασίου φωταερίου. Αυτές οι ξεναγήσεις, βέβαια, δεν είναι οι μόνες δράσεις που υλοποιεί το μουσείο. Από το 2013, όποτε και εγκαινιάστηκε για να αναδείξει το παλιό εργοστάσιο φωταερίου, μέχρι σήμερα διοργανώνει εκδηλώσεις και δράσεις για όλους/ες, μεταξύ άλλων περιοδικές εκθέσεις, θεατρικές παραστάσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα, sleepovers, late-night happenings και διαδραστικές ξεναγήσεις. Έτσι, έχει καταφέρει να είναι αναπόσπαστο, οργανικό κομμάτι της Αθήνας.

Σε αυτό το πλαίσιο, 169 χρόνια από την πρώτη παρουσία του, το Φυσικό Αέριο Ελληνική Εταιρεία Ενέργειας, επέστρεψε συμβολικά στις ρίζες του, διατηρώντας παράλληλα τον ρόλο του ως ένας σύγχρονος πάροχος ενέργειας. Παντρεύοντας ιστορία και καινοτομία, παρελθόν και μέλλον η εταιρεία γνωρίζει στις νέες γενιές την βιομηχανική και πολιτιστική κληρονομιά της πόλης.

Φωτίζοντας την ιστορία και την εξέλιξη της Αθήνας μέσα από τον πολιτισμό

Στο σχολείο μάθαμε ότι η ιστορία καθορίζεται από τις αποφάσεις και τις πράξεις σπουδαίων προσωπικοτήτων. Πριν από λίγες μέρες, χάρη στην πρόσκληση του Φυσικού Αερίου Ελληνική Εταιρεία Ενέργειας στο ΒΜΦ, παρακολουθώντας την τρίτη θεματική ξενάγηση, συνειδητοποιήσαμε πως, στρέφοντας την προσοχή μας στους απλούς ανθρώπους, αυτούς που αγνοούνται από την επίσημη αφήγηση, μπορούμε να κατανοήσουμε πιο βαθιά την ιστορία μας.

Ξεκινώντας από την καμινάδα Β αρχίσαμε να ξετυλίγουμε την ιστορία και την εξέλιξη του εργοστασίου φωταερίου, του μοναδικού μνημείου βιομηχανικής κληρονομιάς στην Ευρώπη που διατηρεί το σύνολο του μηχανολογικού του εξοπλισμού in situ, και του Φυσικού Αερίου Ελληνική Εταιρεία Ενέργειας. Περνώντας στο κτήριο πίεσης και διανομής παρακολουθήσαμε τη μικρού μήκους ταινία «Το Γκάζι» του Δημήτρη Σταύρακα και είδαμε μέσα σε λίγα λεπτά τον τρόπο παραγωγής του φωταερίου και, κυρίως, τις δύσκολες συνθήκες εργασίας των γκαζιέρηδων.

Στη συνέχεια επισκεφτήκαμε τους παλαιούς φούρνους που έπειτα από τόσα χρόνια μπορείς ακόμα να μυρίσεις το κάρβουνο! Στο «πατάρι» του χώρου εκτίθεται μια σειρά φωτογραφιών του Νίκου Μάρκου, το «Γκάζι». Ίσως η πιο δυνατή στιγμή της ξενάγησης ήταν όταν πήρε ο ίδιος ο φωτογράφος τον λόγο και μας αφηγήθηκε τις συναντήσεις του με τους εργάτες, καθώς επί 2 χρόνια αφιέρωνε 3-4 ώρες καθημερινά για να αναδείξει τις σχέσεις που αναπτύχθηκαν μεταξύ των ανθρώπων που δούλευαν στο εργοστάσιο.

Η εμπειρία συνεχίστηκε στις δεξαμενές καθαρισμού, όπου συναντήσαμε τον θεατρικό ξεναγό-ηθοποιό Χρήστο Χριστόπουλο. Χωριστήκαμε σε ελεγκτές υγιεινής και εργάτες και γίναμε μέρος ενός τμήματος της θεατρικής διαδρομής «Επόμενη Στάση: Γκαζοχώρι». Μέσα από τραγούδια, σειρές (θυμάσαι τα «Υπέροχα πλάσματα»;), φωτογραφίες και βιβλία γελάσαμε, προβληματιστήκαμε και καταλάβαμε πως οι ανθρακείς, οι θερμαστές και οι σβέστες ήταν ουσιαστικά η «ψυχή» του εργοστασίου φωταερίου.

Το 1857 η ίδρυση του εργοστασίου φωταερίου στο Γκάζι συνέβαλε σημαντικά στον εκσυγχρονισμό της Αθήνας και υπήρξε ορόσημο εξέλιξης. Αν κάτι, όμως, γίνεται ξεκάθαρο μέσα από τη σχεδόν δίωρη ξενάγηση στο Βιομηχανικό Μουσείο Φωταερίου είναι ότι η ιστορία δεν μένει στάσιμη. Σήμερα η συνέχεια αυτής της διαδρομής αποτυπώνεται μέσα από το Φυσικό Αέριο Ελληνική Εταιρεία Ενέργειας που εξελίσσεται συνεχώς ως σύγχρονος πάροχος και προσφέρει νέες εμπειρίες στους ανθρώπους μέσα από νέα προϊόντα και καινοτόμες υπηρεσίες που προτάσσει η εκάστοτε νέα εποχή.

Τι άλλο κρατάμε από την ξενάγηση; Πως και ο πολιτισμός χρειάζεται ενέργεια για να αναδειχθεί ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας όχι μόνο της Αθήνας αλλά και της χώρας. Και πως αυτήν την ενέργεια δίνει εδώ και 169 χρόνια το Φυσικό Αέριο Ελληνική Εταιρεία Ενέργειας, που επενδύει σε δράσεις με κοινωνικό και πολιτιστικό αποτύπωμα. Μένει να δούμε πώς συνεχίζεται η ιστορία.