Η μάχη στις Θερμοπύλες: Οι άγνωστες λεπτομέρειες της πιο διάσημης αναμέτρησης όλων των εποχών

Snapshot

• Η μάχη των Θερμοπυλών το 480 π.Χ. ήταν μια ηρωική ελληνική άμυνα υπό τον Σπαρτιάτη βασιλιά Λεωνίδα, παρά την περσική νίκη.
• Οι Έλληνες επέλεξαν τις Θερμοπύλες λόγω της στενότητας του περάσματος που μπορούσε να περιορίσει τον αριθμητικό υπέρτερο περσικό στρατό.
• Ο Λεωνίδας και οι 300 Σπαρτιάτες, μαζί με άλλες ελληνικές δυνάμεις, κράτησαν το πέρασμα για τρεις μέρες, παρά την προδοσία του Εφιάλτη που αποκάλυψε μονοπάτι για την κυκλωτική επίθεση των Περσών.
• Στην τελική μάχη, οι Έλληνες, συμπεριλαμβανομένων των 700 Θεσπιέων που παρέμειναν εθελοντικά, πολέμησαν μέχρι θανάτου, ενώ ο Λεωνίδας σκοτώθηκε τιμητικά.
• Ο Εφιάλτης, που πρόδωσε τους Έλληνες, δολοφονήθηκε το 469 π.Χ. και ο δολοφόνος του τιμήθηκε από τους Σπαρτιάτες ως ήρωας.

Snapshot powered by AI

Γιατί επιλέχθηκαν οι Θερμοπύλες ως τόπος άμυνας των Ελλήνων; Ποιος ήταν ο Λεωνίδας και ποιες οι δυνάμεις του; Η μάχη των Θερμοπυλών, η ηρωική ελληνική άμυνα και η προδοσία του Εφιάλτη. Οι 700 Θεσπιείς, οι Σπαρτιάτες που δεν πήραν μέρος στη μάχη, ο μάντης Μεγιστίας και το τέλος του Εφιάλτη.

Στα τέλη Αυγούστου του 480 π.Χ. έγινε στις Θερμοπύλες μία από τις πιο γνωστές μάχες όλων των εποχών, μεταξύ Ελλήνων και Περσών. Παρά την περσική νίκη, η ηρωική άμυνα των Ελλήνων, υπό τον Σπαρτιάτη βασιλιά Λεωνίδα, έχει υμνηθεί από επιφανείς Έλληνες και ξένους ιστορικούς, και όχι μόνο, ενώ η φράση του Λεωνίδα «Μολών λαβέ» και ο ηρωικός θάνατός του, «πέρασαν» το όνομά του στα όρια του θρύλου και τον κατέστησαν πρότυπο ήρωα.

Ο Ξέρξης ξανά στην Ελλάδα- Η ελληνική αντίδραση

Μετά την πρώτη τους επίθεση εναντίον της Ελλάδας, το 490 π.Χ. και την ήττα του στρατού τους στον Μαραθώνα, οι Πέρσες δεν άργησαν να επανέλθουν. Το 481 π.Χ. είχαν διαφανεί οι προθέσεις του Ξέρξη να επιτεθεί στην Ελλάδα. Οι Έλληνες, για πρώτη φορά συσπειρώθηκαν, στο συνέδριο της Κορίνθου, το 481 π.Χ., στο οποίο συμμετείχαν περίπου 30 πόλεις. Υπήρξε συμφιλίωση των πόλεων που βρίσκονταν σε αντιπαράθεση (π.χ. Αθήνας και Αίγινας) και τελικά, παρά την αρχική πρόταση των Πελοποννησίων, συμμάχων των Σπαρτιατών για άμυνα στον Ισθμό της Κορίνθου, επικράτησε η άποψη να αντιμετωπιστούν οι Πέρσες στα στενά των Θερμοπυλών. Ακόμα και στα χρόνια του Στράβωνα, οι Θερμοπύλες είχαν τελείως διαφορετική μορφή απ’ ό,τι σήμερα. Η θάλασσα έφτανε σχεδόν ως το όρος Καλλίδρομο και υπήρχε ένα μόνο πέρασμα. Σε τρία σημεία του περάσματος, σε αντίστοιχες διαβάσεις, χωρούσε να περάσει μόνο μία άμαξα. Ανάμεσα στα περάσματα, οι Φωκείς είχαν φτιάξει ένα τείχος.

Η επιλογή των Θερμοπυλών δεν ήταν τυχαία. Μόνο εκεί υπήρχε πιθανότητα να αντιμετωπιστούν οι Πέρσες. Ο αριθμός τους, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο έφτανε τα 3 εκατομμύρια (φυσικά η εκτίμηση του «πατέρα της ιστορίας» ήταν λανθασμένη). Όμως σύμφωνα με νεότερους ιστορικούς ανερχόταν σε 300.000-400.000 άνδρες, 50 φορές περισσότερους από τους Έλληνες.

Ποιοι ήταν οι Έλληνες που πολέμησαν στις Θερμοπύλες; 300 Σπαρτιάτες, υπό τον βασιλιά του Λεωνίδα, 500 Μαντινείς, 500 Τεγεάτες, 1.120 Αρκάδες, 400 Κορίνθιοι, 80 Μυκηναίοι, 200 Φλειάσιοι, 700 Θεσπιείς, 400 Θηβαίοι, 1.000 Φωκείς και Οπούντιοι Λοκροί (Ηρόδοτος 7.202). Σε αυτούς προστέθηκαν και 1.000 Λακεδαιμόνιοι περίοικοι. Ο συνολικός αριθμός τους ερχόταν στους 6.200. Ακόμα πάντως και οι πιο υψηλές εκτιμήσεις για τον αριθμό των Ελλήνων κάνουν μνεία για 7.000 άνδρες. Οι Αθηναίοι δεν έστειλαν άνδρες στην ξηρά. Όλοι βρίσκονταν στο στόλο στο Αρτεμίσιο, για συνδυασμένη άμυνα από ξηρά και θάλασσα. Οι Αθηναίοι παραχώρησαν την αρχηγία των ελληνικών δυνάμεων στους Σπαρτιάτες. Ο Λεωνίδας ήταν επικεφαλής στην ξηρά και ο Ευρυβιάδης στη θάλασσα, αν και ο ελληνικός θρίαμβος στη Σαλαμίνα (480 π.Χ.), λίγο καιρό μετά τη μάχη των Θερμοπυλών πιστώνεται βασικά στον Αθηναίο Θεμιστοκλή. Είναι χαρακτηριστικό, ότι εκτός από την πρωτοφανή συσπείρωση των Ελλήνων, υπήρξε ακόμα και ανάκληση των εξορίστων. Ο Αριστείδης για παράδειγμα, που είχε εξοριστεί, αναφέρεται ότι πήρε μέρος στη ναυμαχία της Σαλαμίνας.

Επανερχόμαστε όμως στις Θερμοπύλες. Οι Έλληνες οχυρώθηκαν πίσω από το τείχος των Φωκέων, το οποίο είχαν ενισχύσει σε σύντομο χρονικό διάστημα. Οι Σπαρτιάτες κατηγορήθηκαν ότι έστειλαν μικρή δύναμη στις Θερμοπύλες. Οι ίδιοι δικαιολογήθηκαν λέγοντας ότι έστειλαν μία εμπροσθοφυλακή για να καθυστερήσει τους Πέρσες, γιατί παράλληλα περίμεναν να τελειώσουν οι γιορτές των Καρνείων και οι Ολυμπιακοί Αγώνες. Ο Θουκυδίδης και άλλοι ιστορικοί δεν δέχονται τη δικαιολογία των Σπαρτιατών και θεωρούν ότι έδωσαν όλο το βάρος της άμυνας στον Ισθμό, για να προστατεύσουν την Πελοπόννησο.

Η μάχη των Θερμοπυλών (Αύγουστος 480 π.Χ.)

Ο περσικός στρατός είχε στρατοπεδεύσει νότια της Θεσσαλίας, κοντά στην πόλη Τραχίνια, ανάμεσα στους ποταμούς Μέλανα και Ασωπό (Ηρόδοτος 7.214). Ο Ξέρξης δεν επιτέθηκε αμέσως. Περίμενε τέσσερις μέρες, ελπίζοντας ότι οι Έλληνες θα τρομοκρατηθούν από τον όγκο του στρατεύματός του και θα φύγουν από τις Θερμοπύλες. Φυσικά κάτι τέτοιο δεν έγινε. Ο Ξέρξης έστειλε μάλιστα κήρυκες στον Λεωνίδα ζητώντας την παράδοση των όπλων. Η απάντηση του Σπαρτιάτη βασιλιά έμεινε στην παγκόσμια ιστορία: «Μολών λαβέ» («έλα να τα πάρεις»). Τη γνωρίζουμε χάρη στον Πλούταρχο.

Την πέμπτη ημέρα, μετά την αποτυχία του να πείσει τους Έλληνες να αποχωρήσουν, ο Ξέρξης διέταξε Μήδους και Κισσίους να επιτεθούν. Μάλιστα, παρά την προειδοποίηση του Σπαρτιάτη Δημάρατου, έκπτωτου βασιλιά, που είχε βρει φιλόξενη υποδοχή στην αυλή του (αν και έχει γραφτεί ότι με κάποιο τρόπο ειδοποίησε τους Έλληνες για τις προθέσεις του Ξέρξη), για τις εξαιρετικές πολεμικές ικανότητες των Σπαρτιατών, διέταξε να συλλάβουν τους υπερασπιστές των Θερμοπυλών και να τους φέρουν μπροστά του! Φυσικά, Μήδοι και Κίσσιοι υπέστησαν πανωλεθρία, ενώ και το επίλεκτο σώμα των Αθανάτων υπό των Υδάρνη, το οποίο στάλθηκε στη συνέχεια εναντίον των Ελλήνων, απέτυχε παταγωδώς. Αυτό οφειλόταν, σε μεγάλο βαθμό, στην αριστοτεχνική στρατηγική του Λεωνίδα.

Ο Λεωνίδας εκμεταλλεύθηκε άριστα τη μορφολογία του χώρου, καθώς και τις δυνατότητες των άριστα εκπαιδευμένων Ελλήνων οπλιτών. Η τεχνική της μάχης απέβλεπε στο να μπορούν οι Έλληνες, αν και μειονεκτούσαν αριθμητικά, να κάνουν επιθέσεις, καθώς υπερτερούσαν και σε οπλισμό. Είχαν μακρύτερα και ανθεκτικότερα δόρατα και ανθεκτικότερες ασπίδες και άλλα αμυντικά όπλα (περικεφαλαίες, κνημίδες κ.λπ.). Αντίθετα, οι Πέρσες που υπερείχαν στα τόξα, αδυνατούσαν να αξιοποιήσουν τους τοξότες, λόγω της στενότητας του χώρου καθώς δεν μπορούσαν να αναπτυχθούν σε πλάτος. Το σχέδιο του Λεωνίδα ήταν ευφυές. Οι 300 επίλεκτοι οπλίτες Σπαρτιάτες κατευθύνονταν σε φάλαγγα προς τις γραμμές των Περσών. Όταν αυτοί έκαναν επίθεση υποχωρούσαν προσποιητά. Τα περσικά στρατεύματα με την προέλαση έχαναν τη συνοχή τους: Όταν οι Σπαρτιάτες έφταναν στο στενό του περάσματος όπου υπήρχαν και ενισχύσεις, ανέκοπταν ξαφνικά την οπισθοχώρηση και σχηματίζοντας, αστραπιαία, οργανωμένη φάλαγγα, χτυπούσαν τις πρώτες γραμμές του εχθρού αναγκάζοντας τους Πέρσες να οπισθοχωρήσουν με πολλές απώλειες.

Ο Εφιάλτης και η Ανοπαία ατραπός

Έχοντας φτάσει στο απόγευμα της δεύτερης μέρας των επιθέσεων και με πλήρη αποτυχία των επιθέσεών τους, οι Πέρσες δέχθηκαν ένα απρόσμενο δώρο. Ήταν ο Εφιάλτης, «ανήρ Μηλιεύς», ο οποίος παρουσιάστηκε στο στρατόπεδο των Περσών και τους αποκάλυψε ότι υπάρχει ένα μονοπάτι, η Ανοπαία ατραπός, που οδηγεί στα νώτα των Ελλήνων. Προσφέρθηκε μάλιστα να τους οδηγήσει μέσα από αυτή. Περιχαρής ο Ξέρξης έδωσε εντολή στον Υδάρνη και τους Αθάνατους να ακολουθήσουν τον Εφιάλτη. Αφού πέρασαν τον Ασωπό ποταμό, έφτασαν την αυγή της τρίτης μέρας στο ψηλότερο σημείο της («επ' ακρωτηρίου του όρεος»). Ο Λεωνίδας είχε φροντίσει να τοποθετήσει εκεί Φωκείς, οι οποίοι από τους κρότους των βημάτων των Περσών στα ξερά φύλλα, κατάλαβαν ότι πλησίαζαν οι εχθροί. Έσπευσαν να αντιμετωπίσουν τους Πέρσες αιφνιδιάζοντάς τους. Ο Υδάρνης τρομοκρατήθηκε νομίζοντας ότι είναι Σπαρτιάτες, αλλά ο Εφιάλτης τον καθησύχασε. Τότε με βροχή βελών, οι Πέρσες απώθησαν τους Φωκείς σε ψηλότερα σημεία και συνέχισαν την κυκλωτική τους κίνηση.

Τρίτη μέρα - Η τελική σύγκρουση

Ο Λεωνίδας και οι αρχηγοί των υπόλοιπων Ελλήνων πληροφορήθηκαν έγκαιρα τον κυκλωτικό ελιγμό των Περσών. Πρώτος ο μάντης Μεγιστίας, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, είχε δει ότι οι Έλληνες θα πεθάνουν την αυγή. Αλλά και Έλληνες αυτόμολοι από το περσικό στρατόπεδο είχαν ενημερώσει τον Λεωνίδα. Τέλος, οι ημεροσκόποι νωρίς το πρωί έφεραν την είδηση ότι οι Πέρσες ξεπέρασαν το εμπόδιο των Φωκέων και κατέβαιναν από το βουνό. Σε σύσκεψη που ακολούθησε, ο Λεωνίδας τόνισε ότι οι Σπαρτιάτες δεν πρόκειται να αποχωρήσουν. Θα συνέχιζαν τον αγώνα μέχρι τέλους, γιατί αυτό υπαγόρευε η στρατιωτική τιμή και οι νόμοι της Σπάρτης. Οι αρχηγοί των υπόλοιπων Ελλήνων έδειχναν απρόθυμοι να παραμείνουν, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο. Ο Λεωνίδας τους είπε να φύγουν για να σωθούν. Έμειναν όμως, με τη θέλησή τους 700 Θεσπιείς με αρχηγό τους τον Δημόφιλο (γιο του Διαδρόμου). Επέδειξαν υψηλό αίσθημα αλληλεγγύης και μεγάλη φιλοτιμία. Για χρόνια η θυσία των Θεσπιέων είχε περάσει στα "ψιλά". Μόλις στα τέλη του προηγούμενου αιώνα ανεγέρθηκε μνημείο στις Θερμοπύλες προς τιμήν τους. Στο πεδίο της μάχης έμειναν επίσης και 400 Θηβαίοι, ίσως, παρά τη θέλησή τους, αυτό παραμένει ασαφές.

Ο Λεωνίδας πάντως γνώριζε ότι με την ενέργειά του να παραμείνει και να πολεμήσει εξασφάλιζε μεγάλη δόξα και ηθική αίγλη στη Σπάρτη. Δεν σκόπευε όμως να πέσει αμαχητί, αλλά ήθελε να προκαλέσει μεγάλες απώλειες στους Πέρσες. Άφησε λίγους άνδρες πίσω από το τείχος των Φωκέων και τους περισσότερους τους παρέταξε στο πιο πλατύ μέρος της στενωπού. Δόθηκε έτσι μια "οπλιτική" μάχη. Οι Πέρσες, συχνά δεχόμενοι τα μαστιγώματα των αξιωματικών τους ορμούσαν εναντίον των Ελλήνων. Η μάχη ήταν σφοδρή. Πολλοί Πέρσες έπεφταν νεκροί από τα δόρατα των Ελλήνων και υπέκυπταν επιτόπου, άλλοι έπεφταν στη θάλασσα για να γλιτώσουν και άλλοι συνθλίβονταν ανάμεσα στην ακλόνητη ελληνική παράταξη και στα επερχόμενα νέα κύματα του δικού τους στρατού. Τα δόρατα των Ελλήνων έσπαγαν και μάχονταν με τα ξίφη τους. Η τεράστια αριθμητική υπεροπλία των Περσών άρχισε να γέρνει προς το μέρος τους την πλάστιγγα της νίκης. Τότε, μπήκε μπροστά ο Λεωνίδας και άλλοι επιφανείς Σπαρτιάτες. Εκεί έπεσε νεκρός: "...και Λεωνίδης τε εν τούτω τω πόνω πίπτει ανήρ γενόμενος άριστος, και έτεροι μετ' αυτού ονομαστοί Σπαρτιητέων".

Το τέλος της μάχης

Οι Πέρσες επιχείρησαν να αποσπάσουν τη σορό του Λεωνίδα, μάταια όμως. Η μάχη συνεχίστηκε με ιδιαίτερη σφοδρότητα. Δύο αδελφοί του Ξέρξη έπεσαν νεκροί. Οι Έλληνες έσυραν προς το μέρος τους το άψυχο σώμα του Λεωνίδα και έτρεψαν τους Πέρσες σε φυγή, τέσσερις φορές. Οι ολιγάριθμοι Έλληνες συμπτύχθηκαν προς τη στενή δίοδο των Θερμοπυλών. Πέρασαν το τείχος των Φωκέων και συγκεντρώθηκαν σ' έναν λόφο, τον Κολωνό για την ύστατη άμυνα, με τα χέρια και τα δόντια. Αν και άοπλοι τρομοκρατούσαν τους Πέρσες, ακόμα και τους Αθάνατους που δεν τολμούσαν να πλησιάσουν και να πολεμήσουν εκ του συστάδην. Τελικά, οι Πέρσες γκρέμισαν το τείχος των Φωκέων και με ακόντια και βέλη χτυπούσαν από μακριά εξοντώνοντας τελικά όλους τους Έλληνες. Αυτό ήταν το τέλος της μάχης των Θερμοπυλών. Ο δρόμος στους Πέρσες για τη νότια Ελλάδα άνοιγε διάπλατα. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι στη μάχη διακρίθηκαν για την ανδρεία τους, από τους Σπαρτιάτες, ο Διηνέκης και οι αδελφοί Αλφεός και Μάρων, ενώ από τους Θεσπιείς, ο Δημάρατος. Ενδεικτικό για το ηθικό των Ελλήνων είναι το ακόλουθο περιστατικό. Ένας Τραχίνιος είπε στον Διηνέκη ότι τα περσικά βέλη θα κρύψουν τον ήλιο, αυτός απάντησε: "Καλά νέα μας φέρνει ο Τραχίνιος ξένος, γιατί, αν οι Μήδοι κρύψουν τον ήλιο, θα πολεμήσουμε εναντίον τους στη σκιά".

Ο Μεγιστίας - Πόσοι ήταν τελικά οι «300»;

Μια σπουδαία προσωπικότητα της μάχης των Θερμοπυλών ήταν ο Αιτωλοακαρνάνας μάντης Μεγιστίας. Είχε «δει» το τέλος όλων όσων θα έμεναν στις Θερμοπύλες. Ο Λεωνίδας τον παρότρυνε να φύγει, αυτός όμως δεν δέχτηκε. Είπε όμως στον μοναχογιό του που τον συνόδευε να φύγει, κάτι που έγινε.

Το δεύτερο γεγονός που θα εξετάσουμε είναι αν ήταν όντως 300 οι Σπαρτιάτες του Λεωνίδα. Φαίνεται ότι τελικά δεν ήταν 300 αλλά 298. Τι ακριβώς έγινε; Ο Λεωνίδας διέταξε τον Παντίτη, ένα από τους άνδρες του, να μεταβεί στη Θεσσαλία για να ζητήσει ενισχύσεις. Όταν αυτός επέστρεψε στις Θερμοπύλες, είδε όλους τους συντρόφους του νεκρούς. Γυρίζοντας στη Σπάρτη, κατηγορήθηκε για δειλία. Μην αντέχοντας να ζει μ' αυτή την κατηγορία, κρεμάστηκε, δίνοντας τέλος στη ζωή του. Ο Αριστόδημος, λίγο πριν τη μάχη, έχασε το ένα μάτι του λόγω μόλυνσης, όπως και ο Εύρυτος. Ο Λεωνίδας τους διέταξε να επιστρέψουν στη Σπάρτη. Ο Εύρυτος ωστόσο, έμεινε, πολέμησε και σκοτώθηκε ενώ ο Αριστόδημος γύρισε στην πατρίδα του. Εκεί συνάντησε γενική περιφρόνηση και ονομάστηκε "τρέσας", εκείνος δηλαδή που δείλιασε. Όμως, τον επόμενο χρόνο, πήρε μέρος στη μάχη των Πλαταιών πολεμώντας γενναία και παράτολμα. Κατά μία εκδοχή σκοτώθηκε, ενώ σύμφωνα με άλλη, τραυματίστηκε βαριά και έζησε τουλάχιστον ως τη μάχη του Ευρυμέδοντα (470 π.Χ.), στην οποία ο Κίμωνας νίκησε τους Πέρσες.

Το τέλος του Εφιάλτη

Στον Εφιάλτη αναφερθήκαμε εκτενώς στο άρθρο. Το όνομά του έγινε συνώνυμο του προδότη. Αν και όλοι γνωρίζουμε τον Εφιάλτη, πόσοι ξέρουν τι απέγινε μετά τη μάχη των Θερμοπυλών; Γνωρίζουμε ότι ήταν γιος του Ευρύδημου. Μετά τη μάχη των Πλαταιών (479 π.Χ.), κατέφυγε στη Θεσσαλία θέλοντας να αποφύγει τη σύλληψη καθώς "οι πυλαγόρες" (οι τρεις αντιπρόσωποι κάθε πόλης στο αμφικτιονικό συνέδριο) της Δελφικής Αμφικτυονίας τον είχαν επικηρύξει με μεγάλο ποσό. Το 469 π.Χ. επέστρεψε στην Αντίκυρα, όπου δολοφονήθηκε από τον Τραχίνιο Αθηνάδη. Οι Σπαρτιάτες για την πράξη του αυτή, τίμησαν τον Αθηνάδη ως ήρωα. Η επικήρυξη του Εφιάλτη και η ηρωοποίηση του Αθηνάδη κάνουν πολύ λίγο πιθανές τις εκδοχές να οδήγησαν μέσω της Ανοπαίας ατραπού τους Πέρσες στα νώτα των Ελλήνων κάποιοι άλλοι. Ο Ονήτης από την Κάρυστο και ο Κορυδαλλός από την Αντίκυρα, σύμφωνα με παράδοση σύγχρονη του Ηρόδοτου ή οι αρχηγοί των Τραχινίων Καλλιάδης και Τιμαφέρνης, σύμφωνα με τον Κτησία. Πάντως και για τον Αθηνάδη έχει γραφτεί ότι σκότωσε τον Εφιάλτη για προσωπικούς λόγους και όχι για την προδοσία του.

Στον χώρο της μάχης των Θερμοπυλών υπήρχαν τρία επιγράμματα του Σιμωνίδη του Κίου, ενώ η θυσία των "300" ενέπνευσε λογοτέχνες, όπως τον Κ. Καβάφη, ζωγράφους, σκηνοθέτες κ.ά.