Η άγνωστη ελληνική ιστορία της Κορσικής: Από τους Φωκαείς της Αλαλίας στους Μανιάτες του Καργκέζε

Snapshot

• Οι Φωκαείς ίδρυσαν τον 6ο αιώνα π.Χ. την ελληνική αποικία Αλαλία στην Κορσική, η οποία ήταν κέντρο ναυμαχίας με τους Ετρούσκους και τους Καρχηδόνιους.
• Η νίκη των Φωκαέων στη ναυμαχία της Αλαλίας ήταν δαπανηρή, οδηγώντας στην εγκατάλειψη της αποικίας και την ίδρυση της Ελέας στη νότια Ιταλία.
• Τον 17ο αιώνα, Μανιάτες από το Οίτυλο εγκαταστάθηκαν στην Κορσική, ιδρύοντας αρχικά την Παομία και αργότερα τον οικισμό Καργκέζε το 1776.
• Η ελληνική κοινότητα του Καργκέζε διατήρησε τη γλώσσα, τη θρησκευτική παράδοση και τα έθιμά της, με την εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα να λειτουργεί σύμφωνα με το βυζαντινό τυπικό.
• Σήμερα, η ελληνική γλώσσα έχει υποχωρήσει στην περιοχή, αλλά η ιστορική παρουσία των Μανιατών παραμένει εμφανής στην αρχιτεκτονική, στις εκκλησίες και στα επώνυμα του Καργκέζε.

Snapshot powered by AI

Η Κορσική είναι γνωστή για τα βουνά, τις απόκρημνες ακτές και τα χωριά της. Λίγοι όμως γνωρίζουν ότι το νησί συνδέεται με την ελληνική ιστορία σε δύο διαφορετικές εποχές, με περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια να χωρίζουν τη μία από την άλλη.

Τον 6ο αιώνα π.Χ., Φωκαείς από τη Μικρά Ασία ίδρυσαν την Αλαλία, ελληνική αποικία στην Κορσική, στην περιοχή της σημερινής Αλερίας. Λίγες δεκαετίες αργότερα, η πόλη βρέθηκε στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης των Φωκαέων με τους Ετρούσκους και τους Καρχηδόνιους. Η σύγκρουση κορυφώθηκε σε μια μεγάλη ναυμαχία, την οποία ο Ηρόδοτος περιγράφει ως «Καδμεία νίκη» για τους Φωκαείς.

Περίπου δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, μια άλλη ομάδα Ελλήνων έφτασε στην Κορσική. Ήταν Μανιάτες από το Οίτυλο, οι οποίοι εγκατέλειψαν την Πελοπόννησο τον 17ο αιώνα και εγκαταστάθηκαν αρχικά στην Παομία. Μετά τις συγκρούσεις με τους Κορσικανούς μετακινήθηκαν στο Αζαξιό και, από το 1776, άρχισαν να εγκαθίστανται στον νέο οικισμό που εξελίχθηκε στο σημερινό Καργκέζε.

Η Αλαλία και το Καργκέζε δεν αποτελούν συνέχεια της ίδιας ελληνικής κοινότητας. Πρόκειται για δύο διαφορετικά κεφάλαια της ελληνικής παρουσίας στην Κορσική.

Η Αλαλία και οι Φωκαείς της Ιωνίας

Η ελληνική παρουσία που συνδέεται με την αρχαία Αλαλία αρχίζει τον 6ο αιώνα π.Χ. Πρωταγωνιστές ήταν οι Φωκαείς, κάτοικοι της Φώκαιας, μιας ιωνικής πόλης στα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας.

Οι Φωκαείς είχαν αναπτύξει έντονη ναυτική δραστηριότητα στη δυτική Μεσόγειο. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι πραγματοποιούσαν μακρινά θαλάσσια ταξίδια και συνδέει τη δράση τους με την Αδριατική, την Τυρρηνία, την Ιβηρική και την Ταρτησσό. Περιγράφει επίσης τα πλοία τους ως πεντηκόντορους, δηλαδή πλοία με πενήντα κωπηλάτες.

Οι Φωκαείς είχαν ήδη ιδρύσει τη Μασσαλία περίπου το 600 π.Χ. Αργότερα ίδρυσαν και άλλες αποικίες στη δυτική Μεσόγειο. Ανάμεσά τους ήταν η Αλαλία στην Κορσική, η οποία τοποθετείται περίπου στο 565 π.Χ.

Η αρχαία Αλαλία συνδέεται με την περιοχή της σημερινής Αλερίας. Η θέση της βρισκόταν κοντά στις θαλάσσιες διαδρομές που συνέδεαν την Κορσική με τη Σαρδηνία, την ιταλική χερσόνησο και τις ακτές της νότιας Γαλατίας.

Η Αλαλία εντάχθηκε έτσι στο δίκτυο των φωκαϊκών αποικιών που είχαν δημιουργηθεί στη δυτική Μεσόγειο.

Οι Πέρσες καταλαμβάνουν τη Φώκαια

Η κατάσταση άλλαξε μετά την περσική κατάκτηση της Φώκαιας. Γύρω στο 545 π.Χ., ο Άρπαγος, στρατηγός του Κύρου του Μεγάλου, επιτέθηκε στην πόλη. Οι Φωκαείς αποφάσισαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους και να αναζητήσουν νέο τόπο εγκατάστασης.

Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, κατευθύνθηκαν αρχικά προς τη Χίο και προσπάθησαν να αγοράσουν από τους Χιώτες τα νησιά Οινούσσες. Οι Χιώτες αρνήθηκαν, επειδή φοβούνταν ότι η παρουσία των Φωκαέων θα έπληττε το δικό τους εμπόριο.

Οι Φωκαείς στράφηκαν τότε προς την Κύρνο, δηλαδή την Κορσική, όπου υπήρχε ήδη η Αλαλία.

Πριν αναχωρήσουν, επέστρεψαν για λίγο στη Φώκαια, όπου κατέστρεψαν τη φρουρά που είχε αφήσει ο Άρπαγος. Στη συνέχεια έφυγαν και πάλι από την πόλη. Περισσότεροι από τους μισούς όμως δεν άντεξαν την απομάκρυνση από την πατρίδα τους και επέστρεψαν στη Φώκαια. Οι υπόλοιποι συνέχισαν το ταξίδι προς την Κορσική.

Όταν έφτασαν στην Κύρνο, ενώθηκαν με τους Φωκαείς που είχαν ιδρύσει την Αλαλία περίπου είκοσι χρόνια νωρίτερα.

Η σύγκρουση που οδήγησε στη ναυμαχία

Οι Φωκαείς έμειναν στην Αλαλία για πέντε χρόνια. Η παρουσία τους εξελίχθηκε σε πηγή έντασης με τους γειτονικούς πληθυσμούς.

Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι οι Φωκαείς πραγματοποιούσαν επιδρομές και λεηλατούσαν τις γειτονικές περιοχές. Οι Τυρρηνοί, δηλαδή οι Ετρούσκοι, και οι Καρχηδόνιοι αποφάσισαν να ενώσουν τις δυνάμεις τους εναντίον τους.

Οι δύο πλευρές συγκεντρώθηκαν στη θάλασσα για την αναμέτρηση που έμεινε γνωστή ως ναυμαχία της Αλαλίας.

Η ναυμαχία της Αλαλίας

Η ναυμαχία πραγματοποιήθηκε στο Σαρδόνιο πέλαγος, όπως το ονομάζει ο Ηρόδοτος, γύρω στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. Οι Ετρούσκοι και οι Καρχηδόνιοι διέθεταν από 60 πλοία ο καθένας. Οι Φωκαείς παρέταξαν επίσης 60 πλοία.

Η σύγκρουση ήταν σφοδρή. Οι Φωκαείς κατάφεραν να νικήσουν, αλλά το τίμημα ήταν βαρύ. Από τα 60 φωκαϊκά πλοία, τα 40 καταστράφηκαν. Τα υπόλοιπα 20 υπέστησαν σοβαρές ζημιές και τα έμβολά τους στράβωσαν, με αποτέλεσμα να μην μπορούν πλέον να χρησιμοποιηθούν αποτελεσματικά.

Ο Ηρόδοτος χαρακτηρίζει γι' αυτό τη νίκη «Καδμεία», δηλαδή μια νίκη τόσο δαπανηρή ώστε να μοιάζει σχεδόν με ήττα.

Μετά τη ναυμαχία, οι Φωκαείς επέστρεψαν στην Αλαλία, πήραν μαζί τους τις γυναίκες, τα παιδιά και όσα υπάρχοντα μπορούσαν να μεταφέρουν και εγκατέλειψαν την Κορσική. Κατευθύνθηκαν πρώτα στο Ρήγιο, στη νότια Ιταλία.

Από εκεί ίδρυσαν την Ελέα, στη Λουκανία της Μεγάλης Ελλάδας. Η ίδρυση της πόλης τοποθετείται περίπου στο 540-535 π.Χ. Η Ελέα, γνωστή αργότερα με το ρωμαϊκό όνομα Βέλια, εξελίχθηκε σε σημαντικό ελληνικό κέντρο και συνδέθηκε με τον Παρμενίδη και την Ελεατική φιλοσοφική παράδοση.

Η Αλαλία είχε έτσι σύντομη ιστορία ως ελληνική αποικία. Η αποχώρηση των Φωκαέων από την Κορσική τους οδήγησε στη νότια Ιταλία, όπου δημιούργησαν μια νέα πόλη που έμελλε να αποκτήσει ιδιαίτερη θέση στον ελληνικό κόσμο.

Από τους Φωκαείς στους Μανιάτες

Μετά την αποχώρηση των Φωκαέων, η ελληνική παρουσία στην Κορσική υποχώρησε και πέρασαν πολλοί αιώνες μέχρι να δημιουργηθεί ξανά οργανωμένη ελληνική κοινότητα στο νησί.

Αυτή τη φορά οι Έλληνες δεν ήρθαν από τη Μικρά Ασία αλλά από τη Μάνη.

Στα μέσα του 17ου αιώνα, οικογένειες από τη Μάνη αναζητούσαν τρόπο να εγκαταλείψουν την Πελοπόννησο. Η περιοχή βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία και οι τοπικές συγκρούσεις και οικογενειακές αντιπαραθέσεις έκαναν τη ζωή ιδιαίτερα δύσκολη. Μεταξύ εκείνων που αποφάσισαν να φύγουν ήταν κάτοικοι του Οίτυλου.

Το ταξίδι από το Οίτυλο στην Κορσική

Το 1676, περίπου 700 έως 800 Έλληνες από το Οίτυλο έφτασαν στην Κορσική, η οποία βρισκόταν τότε υπό τον έλεγχο της Δημοκρατίας της Γένοβας. Ο Δήμος Καργκέζε αναφέρει περίπου 700 στην ιστορική παρουσίαση του οικισμού, ενώ στην παρουσίαση της ελληνικής εκκλησίας κάνει λόγο για περίπου 800.

Οι Γενοβέζοι τους παραχώρησαν γη στην Παομία, στη δυτική Κορσική, κοντά στη σημερινή θέση του Καργκέζε.

Εκεί δημιουργήθηκε η πρώτη οργανωμένη μανιάτικη κοινότητα στο νησί. Οι κάτοικοι καλλιέργησαν τη γη και διατήρησαν τη γλώσσα, τη θρησκευτική παράδοση και τα έθιμά τους. Η Παομία παρέμεινε το κέντρο της ελληνικής κοινότητας για αρκετές δεκαετίες.

Η σύγκρουση με τους Κορσικανούς

Η συνύπαρξη με τον τοπικό πληθυσμό δεν ήταν εύκολη. Οι Μανιάτες είχαν εγκατασταθεί στην Κορσική με την υποστήριξη της Γένοβας. Όταν οι Κορσικανοί εξεγέρθηκαν εναντίον της γενοβέζικης κυριαρχίας, οι Έλληνες βρέθηκαν στην πλευρά της δύναμης που τους είχε προσφέρει καταφύγιο.

Οι συγκρούσεις κορυφώθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1730. Οι κάτοικοι της Παομίας αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την περιοχή και κατέφυγαν αρχικά στον πύργο της Ομίνια και στη συνέχεια στο Αζαξιό.

Η ελληνική κοινότητα παρέμεινε στην Κορσική και περίμενε την ευκαιρία να αποκτήσει νέο τόπο εγκατάστασης.

Από τη Γένοβα στη Γαλλία και η δημιουργία του Καργκέζε

Η Κορσική πέρασε από τη γενοβέζικη στη γαλλική κυριαρχία στα τέλη της δεκαετίας του 1760. Ο κόμης ντε Μαρμπέφ, κυβερνήτης του νησιού, υποστήριξε την εγκατάσταση των Ελλήνων σε νέο οικισμό στη δυτική ακτή.

Από το 1776 άρχισε να οικοδομείται το Καργκέζε. Οι ελληνικές οικογένειες μετακινήθηκαν σταδιακά από το Αζαξιό στον νέο οικισμό. Κατασκευάστηκαν περίπου 120 σπίτια και δημιουργήθηκε ένας οργανωμένος οικισμός που αποτέλεσε τη μόνιμη βάση της ελληνικής κοινότητας.

Το Καργκέζε εξελίχθηκε σταδιακά σε κέντρο της μανιάτικης παρουσίας στην Κορσική.

Οι δύο εκκλησίες του Καργκέζε

Η ιστορία των Μανιατών παραμένει ορατή στις δύο εκκλησίες που βρίσκονται αντικριστά στο χωριό.

Η μία είναι η εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα, γνωστή ως ελληνική, και η άλλη η εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, που ανήκει στη λατινική παράδοση.

Η εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα ανήκει στην Καθολική Εκκλησία και ακολουθεί το βυζαντινό τυπικό. Η ελληνική κοινότητα αναγνώρισε την εξουσία του Πάπα ήδη από την εγκατάστασή της στην Παομία, διατηρώντας παράλληλα την ελληνική λειτουργική παράδοση.

Όταν οι Μανιάτες εγκαταστάθηκαν στο Καργκέζε το 1776, δεν υπήρχε ακόμη εκκλησία. Οι λειτουργίες του βυζαντινού τυπικού τελούνταν σε έναν χώρο που είχε διαμορφωθεί από δύο σπίτια στην είσοδο του χωριού.

Το 1804, μετά τον διορισμό ιερέα του λατινικού τυπικού, οι λειτουργίες των δύο κοινοτήτων τελούνταν εναλλάξ στον ίδιο χώρο. Η κατάσταση δημιούργησε εντάσεις και αποφασίστηκε η κατασκευή δύο ξεχωριστών ναών.

Ο Άγιος Σπυρίδων και οι εικόνες από το Οίτυλο

Η σημερινή εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα κατασκευάστηκε από την ελληνική κοινότητα μεταξύ 1854 και 1872. Το κτίριο χαρακτηρίστηκε ιστορικό μνημείο το 1990.

Στο εσωτερικό της διατηρείται η βυζαντινή λειτουργική παράδοση, ενώ τέσσερις εικόνες που μεταφέρθηκαν από το Οίτυλο το 1676 κοσμούν τον ναό.

Η Θεία Λειτουργία τελείται σύμφωνα με το βυζαντινό τυπικό και στην ελληνική γλώσσα.

Η ελληνική γλώσσα του Καργκέζε

Οι Μανιάτες μετέφεραν στην Κορσική και τη γλώσσα τους. Για πολλές γενιές οι κάτοικοι της κοινότητας μιλούσαν ελληνική ποικιλία που διατηρούσε τα χαρακτηριστικά της πελοποννησιακής προέλευσης, ενώ παράλληλα είχε επηρεαστεί από τη μακρά επαφή με την κορσικανική και αργότερα τη γαλλική γλώσσα.

Η γλώσσα του Καργκέζε μελετήθηκε συστηματικά από τον γλωσσολόγο Gérard Blanken, ο οποίος πραγματοποίησε τρεις ερευνητικές αποστολές στην περιοχή το 1932, το 1933 και το 1934. Η μελέτη του για τη γλώσσα των Ελλήνων του Καργκέζε δημοσιεύθηκε το 1951.

Στα μέσα του 20ού αιώνα η ελληνική ποικιλία του Καργκέζε βρισκόταν ήδη σε προχωρημένη υποχώρηση. Ο Blanken κατέγραψε ότι μιλιόταν πλέον μόνο σε λίγες οικογένειες, ενώ οι ομιλητές ήταν τρίγλωσσοι, χρησιμοποιώντας ελληνικά, κορσικανικά και γαλλικά.

Με την πάροδο των γενεών, αρκετά ελληνικά επώνυμα προσαρμόστηκαν επίσης στη γλωσσική πραγματικότητα της Κορσικής.

Ακούστε το τραγούδι Corsica του Petru Guelfucci:

Το Καργκέζε σήμερα

Το Καργκέζε παραμένει ο σημαντικότερος οικισμός της Κορσικής που συνδέεται με την ιστορία των Μανιατών.

Η ελληνική γλώσσα έχει πλέον υποχωρήσει σημαντικά, όμως η ιστορική παρουσία των Μανιατών παραμένει ορατή στην αρχιτεκτονική, στα επώνυμα και κυρίως στις δύο εκκλησίες του χωριού.

Το 1990 το Καργκέζε αδελφοποιήθηκε με το Οίτυλο, τον τόπο από τον οποίο προήλθαν οι Μανιάτες που έφτασαν στην Κορσική τον 17ο αιώνα.

Διαβάστε επίσης