«Όσα είδα στο Τσερνόμπιλ μετά την έκρηξη»: Η πραγματική ιστορία του «καθαριστή» Σεργκέι Μπελιάκοφ
Το Τσερνόμπιλ και ο «σκοτεινός τουρισμός»
Snapshot
- Στις 26 Απριλίου 1986, μια έκρηξη στον αντιδραστήρα 4 του πυρηνικού εργοστασίου Τρνόμπιλ απελευθέρωσε πάνω από 100 διενεργά στοιχεία στην ατμόσφαιρα, προκαλώντας καταστροφικές συνέπειες σε όλη την Ευρώπη και πέραν αυτής.
- Περίπου 600.000 «εκκαθαριστές» επιστρατεύτηκαν για την απορρύπανση της περιοχής, με πολλούς να εκτίθενται σε θανατηφόρες δόσεις ακτινοβολίας, μεταξύ αυτών και ο Σεργκέι Μπελιάκοφ που εργάστηκε στη ζώνη απολύμανσης.
- Η εργασία στη στέγη του αντιδραστήρα ήταν εξαιρετικά επικίνδυνη, με ελάχιστη προστασία και άμεσες επιπτώσεις στην υγεία του Μπελιάκοφ, που αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα στο ανοσοποιητικό και σε ζωτικά όργανα.
- Ο Μπελιάκοφ δεν έχει επιστρέψει στην περιοχή του Τσερνόμπιλ λόγω των αρνητικών συναισθημάτων για τον «σκοτεινό τουρισμό» που εκμεταλλεύεται την τραγωδία με παραβιάσεις κανόνων και συλλογή μολυσμένων αντικειμένων.
- Ο αριθμός των θυμάτων της καταστροφής παραμένει αβέβαιος, με επίσημες αναφορές να αναφέρουν 36 νεκρούς, ενώ ανεπίσημες εκτιμήσεις μιλούν για δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες θύματα.
Τον Απρίλιο του 1986, ο Σεργκέι Μπελιάκοφ ψάρευε στις όχθες του ποταμού Δνείπερου όταν παρατήρησε κάτι ανησυχητικό: η στάθμη του νερού είχε πέσει αισθητά. Ήταν το πρώτο σημάδι ότι κάτι σοβαρό είχε συμβεί πιο πάνω.
Λίγες ημέρες νωρίτερα, είχε ακούσει σε κρατικό δελτίο ειδήσεων μια σύντομη αναφορά για ένα «ατύχημα» στο πυρηνικό εργοστάσιο του Τσερνόμπιλ, στη βόρεια Ουκρανία. Η ενημέρωση ήταν καθησυχαστική, σχεδόν αδιάφορη.
«Έλεγαν χαλαρά ότι υπήρξε ένα ατύχημα, με λίγα θύματα, αλλά ότι όλα είχαν τεθεί υπό έλεγχο», θυμάται σήμερα.
Ο ίδιος, τότε επίκουρος καθηγητής, πίστεψε αρχικά ότι επρόκειτο για ένα ακόμη βιομηχανικό περιστατικό. Η πραγματικότητα, ωστόσο, θα αποδεικνυόταν πολύ πιο σκοτεινή.
Το χρονικό της καταστροφής
Τα ξημερώματα της 26ης Απριλίου 1986, τεχνικοί στο πυρηνικό εργοστάσιο του Τσερνόμπιλ, κοντά στην πόλη Πρίπιατ, πραγματοποιούσαν ένα δοκιμαστικό έλεγχο σε έναν αντιδραστήρα. Ένα μοιραίο σχεδιαστικό σφάλμα οδήγησε σε έκρηξη, απελευθερώνοντας πάνω από 100 ραδιενεργά στοιχεία στην ατμόσφαιρα.
Οι συνέπειες ήταν καταστροφικές. Ραδιενεργά νέφη εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη την Ευρώπη, φτάνοντας μέχρι τη Σουηδία αλλά και τις ανατολικές ακτές των Ηνωμένων Πολιτειών.
Σαράντα χρόνια μετά, το National Geographic παρουσιάζει τη σειρά ντοκιμαντέρ «Chernobyl: Inside the Meltdown», με μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν από κοντά την τραγωδία.
Οι «εκκαθαριστές» και η μάχη με την ακτινοβολία
Αρχικά, οι σοβιετικές αρχές επιχείρησαν να υποβαθμίσουν το μέγεθος της καταστροφής. Στη συνέχεια, επιστράτευσαν το αίσθημα καθήκοντος και πατριωτισμού για να προσελκύσουν εθελοντές.
Περίπου 600.000 άνθρωποι, γνωστοί ως «εκκαθαριστές», επιστρατεύτηκαν από την Ουκρανία και ολόκληρη τη Σοβιετική Ένωση για να συμμετάσχουν στις επιχειρήσεις απορρύπανσης. Πολλοί εκτέθηκαν σε επίπεδα ακτινοβολίας που άγγιζαν τα 2000 ρόντγκεν την ώρα — περίπου τέσσερις φορές πάνω από τη θανατηφόρα δόση.
Ανάμεσά τους ήταν και ο Μπελιάκοφ. Τότε 30 ετών και επίκουρος καθηγητής στο Κρατικό Πανεπιστήμιο Χημικής Τεχνολογίας του Ντνίπρο, αποφάσισε να προσφέρει τις υπηρεσίες του, πιστεύοντας ότι η εμπειρία του στη στρατιωτική χημεία θα ήταν χρήσιμη.
Από τον Ιούλιο έως τον Σεπτέμβριο του 1986 εργάστηκε στην απαγορευμένη ζώνη ως «βιορομπότ». Η αποστολή του περιλάμβανε απομάκρυνση μολυσμένου εδάφους, καθαρισμό κτιρίων και συλλογή ραδιενεργού γραφίτη από τη στέγη του αντιδραστήρα 4.
Η εργασία στη στέγη ήταν η πιο επικίνδυνη. Βρισκόταν λίγα μόλις μέτρα από τον ανοιχτό αντιδραστήρα — ένα σημείο όπου, σύμφωνα με ειδικούς, 30 έως 45 δευτερόλεπτα έκθεσης αρκούσαν για να αποβούν μοιραία.
Με ελάχιστη προστασία — μια απλή μάσκα και δύο φύλλα μολύβδου — ανέβηκε έξι φορές στη στέγη.
Οι επιπτώσεις στην υγεία του ήταν άμεσες.
«Ακόμα αντιμετωπίζω προβλήματα», λέει. «Ο κόσμος δεν καταλαβαίνει πόσο περίεργα λειτουργεί η ακτινοβολία».
Σχεδόν αμέσως εμφάνισε πονοκεφάλους, ρινική συμφόρηση και ευαισθησία στο φως. Μετά την επιστροφή του, η κατάσταση επιδεινώθηκε.
Από αθλητής, σε μάχη επιβίωσης
Πριν από το ατύχημα, ήταν ενεργός μπασκετμπολίστας υψηλού επιπέδου. Μετά, όμως, ήρθε η εξάντληση.
Χρειάστηκε ενάμισης χρόνος για να μπορέσει να επιστρέψει στο γήπεδο.
«Το ανοσοποιητικό μου σύστημα κατέρρευσε. Είχα προβλήματα με τα νεφρά, το ήπαρ. Οι εξετάσεις αίματος ήταν τραγικές. Τα λευκά αιμοσφαίρια σε πολύ χαμηλά επίπεδα», περιγράφει.
Για τις 42 ημέρες που πέρασε στη ζώνη, αμείφθηκε με 1.000 ρούβλια — ποσό που αντιστοιχούσε σε περίπου πέντε μηνιαίους μισθούς.
Σήμερα, στα 70 του, κουβαλά ακόμη τις συνέπειες εκείνης της περιόδου.
Το Τσερνόμπιλ και ο «σκοτεινός τουρισμός»
Ο Μπελιάκοφ ζει πλέον στη Σιγκαπούρη και δεν έχει επιστρέψει ποτέ στο Τσερνόμπιλ ή την εγκαταλελειμμένη Πρίπιατ. Αν και έχει σκεφτεί να το κάνει, το θέμα τον διχάζει.
Από τη μία, θα ήθελε να δει πώς η φύση έχει ανακτήσει τον χώρο μέσα στη ζώνη των 30 χιλιομέτρων. Από την άλλη, δεν μπορεί να αγνοήσει τον τρόπο με τον οποίο έχει εξελιχθεί ο λεγόμενος «σκοτεινός τουρισμός».
Πριν από τον πόλεμο του 2022, χιλιάδες επισκέπτες ταξίδευαν στην περιοχή μέσω οργανωμένων ξεναγήσεων. Όμως, πολλοί παραβίαζαν τους κανόνες: εισέρχονταν σε εγκαταλελειμμένα κτίρια, ακόμη και σε νηπιαγωγεία, ή έπαιρναν μαζί τους μολυσμένα αντικείμενα ως «αναμνηστικά».
«Αυτό με εξοργίζει», λέει. «Είναι εκμετάλλευση μιας τεράστιας τραγωδίας».
Ένα ατύχημα χωρίς τέλος
Παρότι η επίσημη καταγραφή της Σοβιετικής Ένωσης έκανε λόγο για 36 νεκρούς, οι εκτιμήσεις ανεβάζουν τον αριθμό των θυμάτων — άμεσων και έμμεσων — σε δεκάδες ή και εκατοντάδες χιλιάδες.
Ο πραγματικός απολογισμός ίσως να μην γίνει ποτέ γνωστός.
«Είναι μια πολύ θλιβερή ιστορία», καταλήγει ο Μπελιάκοφ.
