Οικονομία του πολέμου: Πώς οι συγκρούσεις διαμορφώνουν την παγκόσμια οικονομία - Τι ανησυχεί το ΔΝΤ

Snapshot

• Το ΔΝΤ επισημαίνει την αύξηση των ενεργών πολέμων σε επίπεδα άνευ προηγουμένου από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και προβλέπει μια εποχή επαναλαμβανόμενων συγκρούσεων που θα επηρεάσουν την παγκόσμια οικονομία.
• Η πολεμική οικονομία αναδιαμορφώνει τις βιομηχανίες και κατευθύνει πόρους στον αμυντικό τομέα, περιορίζοντας την καταναλωτική ζήτηση και αυξάνοντας το δημόσιο χρέος.
• Το Ισραήλ διατηρεί οικονομική ανθεκτικότητα παρά τις αυξημένες αμυντικές δαπάνες, κυρίως λόγω του ισχυρού τεχνολογικού τομέα και των εξαγωγών αμυντικής τεχνολογίας.
• Η ρωσική οικονομία υφίσταται πιέσεις από τις κυρώσεις και τον πόλεμο στην Ουκρανία, με μειωμένη παραγωγή και αργή ανάπτυξη που αναμένεται να φτάσει μόλις στο 0,8% το 2026.
• Η Ουκρανία έχει σταθεροποιήσει την οικονομία της μετά την εισβολή και αυξάνει σημαντικά τις αμυντικές δαπάνες, που φτάνουν στο 40% του ΑΕΠ της το 2025.

Snapshot powered by AI

Η τελευταία έκθεση του ΔΝΤ για την παγκόσμια οικονομία δεν άφηνε κανένα περιθώριο για αισιοδοξία. «Ο αριθμός των ενεργών πολέμων έχει εκτοξευθεί σε επίπεδα που δεν είχαν παρατηρηθεί από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου», αναφέρει το ΔΝΤ στην έκθεση για τις παγκόσμιες οικονομικές προοπτικές, η οποία δημοσιεύθηκε τον περασμένο Απρίλιο.

Το Ταμείο δεν σταματά εκεί. Καταλήγει στο συμπέρασμα ότι μια εποχή με επαναλαμβανόμενους πολέμους αρχίζει να εδραιώνεται και η παγκόσμια οικονομία πρέπει να είναι προετοιμασμένη. Η εκτίμηση είναι ότι οι επενδύσεις στα εξοπλιστικά θα αυξηθούν και αυτό θα επηρεάσει σοβαρά τις οικονομίες παγκοσμίως.

Η διευθύνουσα σύμβουλος του ΔΝΤ, Κρισταλίνα Γκεοργκίεβα, μίλησε την Πέμπτη 9 Απριλίου για ένα «σοκ προσφοράς που είναι μεγάλο, παγκόσμιο και ασύμμετρο» λόγω της πτώσης κατά 13% και 20% των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και φυσικού αερίου, αντίστοιχα. Περιέγραψε το σοκ ως διαταραχές που εξαπλώνονται σε όλες τις αλυσίδες εφοδιασμού του πλανήτη. Ο αντίκτυπος σε κάθε χώρα ποικίλλει ανάλογα με την εγγύτητά της, το αν είναι εισαγωγέας ή εξαγωγέας πετρελαίου και φυσικού αερίου και αν διαθέτει τον απαραίτητο προϋπολογισμό.

Η έκθεση του ΔΝΤ

Τι είναι η πολεμική οικονομία

Μια πολεμική οικονομία διαμορφώνεται όταν μια χώρα αναδιοργανώνει τις βιομηχανίες της σε περιόδους πολέμου, προκειμένου να διασφαλίσει ότι η παραγωγική της ικανότητα είναι διαμορφωμένη με τον βέλτιστο τρόπο για να υποστηρίξει την πολεμική προσπάθεια.

Σε μια πολεμική οικονομία, οι κυβερνήσεις πρέπει να διασφαλίζουν την αποδοτική κατανομή των πόρων, ώστε να υποστηρίζονται τόσο η πολεμική προσπάθεια όσο και οι καταναλωτικές ανάγκες του πληθυσμού. Ουσιαστικά, όμως, οι δημόσιες επενδύσεις κατευθύνονται στον αμυντικό τομέα και αφαιρούνται πόροι από επενδύσεις σε έργα για την κοινωνία. Αυτό σύμφωνα με το ΔΝΤ περιορίζει την καταναλωτική ζήτηση, αυξάνει το δημόσιο χρέος, ενώ τα κρατικά έσοδα λόγω του πολέμου πέφτουν κατακόρυφα.

Οι πολεμικές οικονομίες αναπτύσσονται σε περιόδους σύγκρουσης και αποτελούν ένα μέσο μέσω του οποίου μια χώρα προσπαθεί να αποκτήσει οικονομικό και παραγωγικό πλεονέκτημα έναντι των αντιπάλων της. Τι σημαίνει αυτό; Ακόμη κι αν μία χώρα διαθέτει προηγμένο αμυντικό εξοπλισμό μπορεί να περιέλθει σε δεινή θέση σε έναν πόλεμο εάν δεν μπορεί να παράγει ή να ανανεώσει τα πυρομαχικά, τους πυραύλους και άλλο στρατιωτικό υλικό. Έτσι οι χώρες που διαθέτουν μεγάλη αμυντική παραγωγή, όπως οι ΗΠΑ, η Κίνα, η Ρωσία, η Γαλλία, η Τουρκία έχουν ισχυρό πλεονέκτημα έναντι των ενδεχόμενων αντιπάλων τους σε μία σύγκρουση.

Άλλωστε ο Αμερικανός πρόεδρος, Ντόναλντ Τραμπ εν μέσω των πολεμικών επιχειρήσεων στη Μέση Ανατολή έδωσε εντολή στις μεγάλες εταιρείες της αμερικανικής αμυντικής βιομηχανίας να αυξήσουν την παραγωγή, καθώς η «βροχή» πυραύλων κατά του Ιράν μείωσε τα αποθέματα του οπλοστασίου των ΗΠΑ. Μάλιστα εκτιμάται ότι η εκεχειρία με το Ιράν εξυπηρέτησε και αυτή την πλευρά, δηλαδή το να δοθεί χρόνος στις αμερικανικές δυνάμεις να επανεξοπλιστούν και να ανασυγκροτηθούν.

Το παράδειγμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου

Η πολεμική οικονομία λειτουργεί επειδή οι κυβερνήσεις δίνουν προτεραιότητα στην παραγωγή οποιωνδήποτε αγαθών και υλικών μπορούν να υποστηρίξουν την πολεμική προσπάθεια. Οι κυβερνήσεις μπορεί επίσης να λάβουν μέτρα για να διασφαλίσουν ότι πόροι όπως τα τρόφιμα κατανέμονται κατάλληλα, ώστε να εξασφαλίζεται η μέγιστη αποδοτικότητα μέσω του συστήματος δελτίων.

Επιπλέον, τα φορολογικά έσοδα συχνά ανακατανέμονται για τη στήριξη της πολεμικής προσπάθειας, εις βάρος άλλων έργων τα οποία – σε καιρό ειρήνης – μια χώρα μπορεί να χρειάζεται απεγνωσμένα.

Οι κυβερνήσεις μπορούν να συγκεντρώσουν πρόσθετα έσοδα για τη στήριξη μιας πολεμικής οικονομίας μέσω της έκδοσης χρηματοοικονομικών μέσων, όπως πολεμικά ομόλογα, ή μέσω της άμεσης αύξησης των φόρων στον άμαχο πληθυσμό. Μπορούν επίσης να παρέχουν κίνητρα στις επιχειρήσεις ώστε να στρέψουν την παραγωγή τους προς στρατιωτικό εξοπλισμό και άλλα αμυντικά μέσα που είναι πιο χρήσιμα για την πολεμική προσπάθεια, σε σχέση με άλλα προϊόντα που ενδέχεται να θεωρούνται περισσότερο ως πολυτέλειες ειρηνικής περιόδου.

Πολλές χώρες διέθεταν πολεμική οικονομία κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, συμπεριλαμβανομένων τόσο των Συμμάχων όσο και των δυνάμεων του Άξονα. Ωστόσο η ναζιστική Γερμανία είχε ήδη αρχίσει να μεταβαίνει σε πολεμική οικονομία πριν ακόμη κηρυχθεί επίσημα ο πόλεμος, με τον επανεξοπλισμό να επεκτείνεται ραγδαία μετά την άνοδο των Ναζί και του Χίτλερ στην εξουσία το 1933.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα πολεμικής οικονομίας είναι αυτό των ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Η ουδετερότητα της Αμερικής μέχρι την επίθεση στο Περλ Χάρμπορ της επέτρεψε να αναπτύξει σημαντικές εμπορικές σχέσεις με τις Συμμαχικές δυνάμεις, γεγονός που ενίσχυσε σημαντικά την οικονομία της χώρας.

Η βιομηχανική παραγωγή μετατοπίστηκε προς τον στρατιωτικό εξοπλισμό και τα πυρομαχικά, για τα οποία υπήρχε τεράστια ζήτηση στην Ευρώπη εκείνη την εποχή και τα οποία θα χρειαζόταν και η ίδια η Αμερική μόλις εισέλθει στον πόλεμο. Η ώθηση στις εξαγωγές συνέβαλε στην εδραίωση των ΗΠΑ ως της κυρίαρχης παγκόσμιας υπερδύναμης στο τέλος του πολέμου, και η πολεμική οικονομία της περιόδου 1941-1945 ήταν αναμφίβολα ένας σημαντικός παράγοντας σε αυτή την εξέλιξη.

Ισραήλ: Η οικονομία άντεξε εξαιτίας του τεχνολογικού τομέα

Το Ισραήλ εδώ και σχεδόν τρία χρόνια, μετά την επίθεση της Χαμάς τον Οκτώβριο του 2023 λειτουργεί οικονομικά με άξονα τα πολεμικά μέτωπα σε Γάζα και Λίβανο αλλά και την σύγκρουση με το Ιράν. Η ισραηλινή οικονομία έχει αποδειχθεί εξαιρετικά ανθεκτική υπό τις παρούσες συνθήκες αν και έχουν αρχίσει να παρατηρούνται σοβαρά προβλήματα.

Ο πυρήνας της ισραηλινής αγοράς αντιμετωπίζει πλέον έντονη πίεση λόγω της μόνιμης αύξησης των στρατιωτικών δαπανών, της διαταραχής του εργατικού δυναμικού και ενός πολύ πιο δύσκολου παγκόσμιου εμπορικού περιβάλλοντος.

Μετά από μια δραματική ετήσια συρρίκνωση του ΑΕΠ κατά 19,4% το τέταρτο τρίμηνο του 2023, η οικονομία του Ισραήλ κάνει συνεχείς κύκλους από την απότομη συρρίκνωση στην γρήγορη ανάκαμψη και το αντίστροφο. Η κεντρική Τράπεζα του Ισραήλ έχει εκτιμήσει για το 2026 ότι ο ρυθμός ανάπτυξης θα φτάσει στο 3,8%.

Αρκετοί ειδικοί προειδοποιούν ότι ο αριθμός αυτός κρύβει μία άλλη αλήθεια. Δείχνει τις υψηλές κρατικές δαπάνες, που κατευθύνονται εν πολλοίς στην άμυνα και όχι την πραγματική ανάπτυξη των επιχειρήσεων.

Ο δείκτης χρέους προς ΑΕΠ του Ισραήλ, που κάποτε ήταν σταθερός στο 60%, έχει ανέλθει στο 69%. Με τις αμυντικές δαπάνες να φτάνουν το 2024 στο υψηλότερο επίπεδο τους, σχεδόν το 8% του ΑΕΠ, και να παραμένουν μόνιμα υψηλές, ο προϋπολογισμός του 2026, που πρόσφατα αυξήθηκε 42 δισ. ευρώ, δεν διαθέτει αρκετό χώρο για μέτρα υπέρ των πολιτών.

Αυτή η δημοσιονομική πίεση καθιστά πολύ πιο δύσκολο για την κυβέρνηση να αντιμετωπίσει το υψηλό κόστος διαβίωσης, την έλλειψη στέγης και τη χρόνια υποεπένδυση στους τομείς των μεταφορών, της υγειονομικής περίθαλψης, της εκπαίδευσης και της κοινωνικής πρόνοιας. Για να καλυφθούν τα έξοδα, η αύξηση του ΦΠΑ στο 18% και η κατάργηση διαφόρων φορολογικών απαλλαγών ήδη ασκούν πίεση στη μεσαία τάξη και επιβραδύνουν την εγχώρια κατανάλωση.

Ωστόσο το βασικό χαρτί του Ισραήλ είναι ο τομέας της υψηλής τεχνολογίας, καθώς αποτελεί το 50% των εξαγωγών της χώρας και υποστηρίζει την ισραηλινή οικονομία. Επίσης ο πόλεμος έχει λειτουργήσει θετικά για τις εξαγωγές ισραηλινής αμυντικής τεχνολογίας.

Μεγάλες πιέσεις στην ρωσική οικονομία με πρόβλεψη για ανάπτυξη 0,8% το 2026

Η Ρωσία αντιμετωπίζει τις επιπτώσεις του πολέμου στην Ουκρανία από το 2022 όταν και ξεκίνησε η ρωσική εισβολή έως σήμερα. Η ρωσική πολεμική χρηματοδοτήθηκε με 190 δισ. ευρώ το 2025 μία αύξηση της τάξης του 5,9% και αναλογεί στο 7,5% του ρωσικού ΑΕΠ. Αυτό σημαίνει ότι η ρωσική κοινωνία υφίσταται τεράστια οικονομική πίεση.

Η ρωσική οικονομία άντεξε περισσότερο από ό,τι περίμεναν ορισμένοι αναλυτές μετά τις οικονομικές κυρώσεις που επέβαλαν οι Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες δυτικές χώρες. Το εμπορικό ισοζύγιο της Ρωσίας παραμένει πλεονασματικό, το ρούβλι δεν απέχει πολύ από την προπολεμική του ισοτιμία έναντι του δολαρίου, ενώ η χώρα βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις εξαγωγές ενεργειακών προϊόντων, όπως το πετρέλαιο.

Ωστόσο, η ρωσική οικονομία παρουσιάζει σημάδια πίεσης και οι προοπτικές για τη μακροπρόθεσμη παραγωγικότητα φαίνονται δυσοίωνες. Το 2025, η ρωσική μεταποιητική βιομηχανία σημείωσε τη μεγαλύτερη πτώση από τον Μάρτιο του 2022, με συρρίκνωση της παραγωγής και των νέων παραγγελιών, αυξανόμενη έλλειψη εργατικού δυναμικού. Η αύξηση του πραγματικού ΑΕΠ της Ρωσίας ήταν στο 4,3% το 2024, ενώ το 2025 έπεσε στο 0,6%. Για το 2026 το ΔΝΤ εκτιμά ότι η αύξηση θα είναι στο 0,8%. Επιπλέον, η καταναλωτική ζήτηση εξασθένησε και ο πληθωρισμός ήταν υψηλός. Η χώρα αντιμετώπισε επίσης έλλειψη εργατικού δυναμικού.

Ουκρανία: 84 δισ. ευρώ το 2025 για αμυντικές δαπάνες

Η οικονομία της Ουκρανίας αμέσως μετά την ρωσική εισβολή κατέρρευσε. Οι αρχικές προσπάθειες για τον περιορισμό των επιπτώσεων του πολέμου σήμαινε ότι οι ουκρανικές αρχές πήραν έκτακτα δημοσιονομικά, νομισματικά και χρηματοπιστωτικά μέτρα.

Συγκεκριμένα προτεραιότητα των προϋπολογισμών έγιναν οι αμυντικές δαπάνες, η νομισματική χρηματοδότηση. Η Εθνική Τράπεζα της Ουκρανίας εφάρμοσε δραστικούς ελέγχους στις συναλλαγματικές συναλλαγές, στις εκροές κεφαλαίων και καθόρισε τη συναλλαγματική ισοτιμία, προχωρώντας στη συνέχεια σε υποτίμηση του γρίβνα.

Είναι ενδεικτικό ότι πριν τον πόλεμο το 2021 το ΑΕΠ της Ουκρανίας ανήλθε σε 199,77 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ, σημειώνοντας αύξηση 27,55% σε σχέση με το 2020. Ωστόσο το 2022, τη χρονιά της έναρξης της πολεμικής σύγκρουσης έπεσε σε 161,99 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ, σημειώνοντας μείωση 18,91%. Το 2023 ήταν χρονιά σταθεροποίησης αφού το ΑΕΠ αυξήθηκε στα 178,76 δισεκατομμύρια δολάρια.

Σύμφωνα με το ΔΝΤ, από το 2023 η οικονομία κάνει σταθερά βήματα και το 2025 η χώρα αύξησε τις αμυντικές δαπάνες της κατά 20% στα 84 δισ. ευρώ. Το ποσό αυτό αντιστοιχεί στο 40% του ΑΕΠ της Ουκρανίας.

Διαβάστε επίσης