Κι όμως: 59.000 χρόνια πριν οι Νεάντερταλ έκαναν οδοντιατρικές επεμβάσεις - Το απίθανο εύρημα

Η παραδοσιακή εικόνα του Νεάντερταλ ως ενός απλοϊκού, βάναυσου και πνευματικά κατώτερου «ανθρώπου των σπηλαίων» καταρρέει οριστικά κάτω από το βάρος των νέων επιστημονικών ευρημάτων. Ένα ασυνήθιστο εύρημα που ήρθε στο φως στο σπήλαιο Τσαγκίρσκαγια, στα βουνά Αλτάι της νοτιοδυτικής Σιβηρίας, προσφέρει μια σπάνια και καθηλωτική ματιά στο πώς οι μακρινοί μας ξάδελφοι χειρίζονταν πολύπλοκα ιατρικά προβλήματα. Η μελέτη ενός κάτω γομφίου ενός ενήλικου Νεάντερταλ, ο οποίος έζησε πριν από περίπου 59.000 χρόνια, αποδεικνύει ότι η στοχευμένη, επεμβατική ιατρική και η χειρουργική δεν αποτελούν αποκλειστικό προνόμιο του Homo sapiens, του ανθρώπινου δηλαδή είδους στο οποίο ανήκουν όλοι οι σημερινοί άνθρωποι, αλλά μέρος μιας πολύ παλαιότερης, κοινής εξελικτικής κληρονομιάς.

Το ανατομικό εύρημα του Chagyrskaya 64

Το συγκεκριμένο δόντι, το οποίο καταγράφηκε επίσημα ως Chagyrskaya 64, ξεχώρισε αμέσως ανάμεσα σε δεκάδες άλλα οδοντικά υπολείμματα που έχουν ανασκαφεί στο σπήλαιο, μια τοποθεσία στην οποία οι πληθυσμοί αυτοί άκμασαν μεταξύ 49.000 και 70,000 ετών πριν. Η μύλη του γομφίου παρουσίαζε μια βαθιά, εντελώς ακανόνιστη οπή, η οποία εκτεινόταν σε βάθος μέχρι τον πολφό, την εσωτερική δηλαδή κοιλότητα που περιλαμβάνει τα ευαίσθητα νεύρα και τα αιμοφόρα αγγεία. Η εικόνα παρέπεμπε σε μια εξαιρετικά επώδυνη περίπτωση προχωρημένης τερηδόνας, η οποία είχε καταλάβει το μεγαλύτερο μέρος της μασητικής επιφάνειας του δοντιού.

Κι όμως, η τερηδόνα αποτελούσε σπάνιο φαινόμενο για τους Νεάντερταλ, σύμφωνα με πολυάριθμες παλαιότερες οδοντιατρικές μελέτες. Λόγω της διατροφής τους, η οποία ήταν ιδιαίτερα χαμηλή σε υδατάνθρακες, αλλά και εξαιτίας ενός εξαιρετικά πλούσιου στοματικού μικροβιώματος που εμπόδιζε την ανάπτυξη των καταστροφικών βακτηρίων, οι Νεάντερταλ σπάνια αντιμετώπιζαν τέτοια προβλήματα.

Όταν όμως οι ερευνητές παρατήρησαν με προσοχή την περιοχή γύρω από το χάσμα, εντόπισαν μικροσκοπικές, παράλληλες γρατζουνιές που υποδηλώνουν σαφή μηχανική κατεργασία με τη χρήση κάποιου αντικειμένου. Τα λεπτά, αιχμηρά λίθινα εργαλεία που βρέθηκαν διάσπαρτα στο ίδιο στρώμα του σπηλαίου έδωσαν στους επιστήμονες το κλειδί για να λύσουν το μυστήριο της προέλευσης αυτών των σημαδιών.

Η διάτρηση του πολφού και η ανακούφιση του πόνου

Οι πολλαπλές ψηφιακές σαρώσεις και οι μικροσκοπικές αναλύσεις υψηλής ακρίβειας αποκάλυψαν μικροΐχνη από συγκεκριμένες κινήσεις διάτρησης και περιστροφής. Κάποιος είχε χρησιμοποιήσει ένα μικρό, αιχμηρό εργαλείο για να τρυπήσει το σκληρό σμάλτο και να καθαρίσει το μολυσμένο εσωτερικό. Σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό PLOS One, η έκθεση του οδοντικού πολφού και ο καθαρισμός των σαθρών συστατικών της τερηδόνας νεκρωσαν ουσιαστικά τα νεύρα και τα αγγεία της περιοχής, προσφέροντας στον ασθενή άμεση ανακούφιση από τον ανυπόφορο πόνο.

Την ίδια ώρα, τα πρότυπα φθοράς στο υπόλοιπο δόντι αποδεικνύουν ότι ο προϊστορικός άνθρωπος συνέχισε να χρησιμοποιεί κανονικά τον γομφίο του μετά την ολοκλήρωση της επέμβασης, πράγμα που σημαίνει ότι η θεραπεία ήταν απόλυτα επιτυχημένη.

Η Alisa Zubova, ανώτερη ερευνήτρια στο Μουσείο Ανθρωπολογίας και Εθνογραφίας του Μεγάλου Πέτρου στην Αγία Πετρούπολη, επισημαίνει ότι το εύρημα αυτό ανατρέπει πλήρως τα όσα γνωρίζαμε για τη γνωστική τους ανάπτυξη. Η ίδια τονίζει ότι προκαλεί δέος το πώς αυτός ο άνθρωπος αντιλήφθηκε διαισθητικά και με απόλυτη ακρίβεια την εστία της φλεγμονής, συνειδητοποιώντας ότι η πηγή του πόνου έπρεπε και μπορούσε να αφαιρεθεί φυσικά, κάτι που δεν έχει παρατηρηθεί ποτέ ξανά σε τόσο πρώιμες περιόδους της ανθρώπινης ιστορίας.

Το πείραμα με τον ίασπι και η δύναμη της θέλησης

Για να αποδείξουν αν η τεχνική αυτή ήταν πράγματι εφικτή με τα μέσα της Εποχής του Λίθου, οι ερευνητές προχώρησαν σε ένα εντυπωσιακό πείραμα. Η Lydia Zotkina, ειδική στην παραγωγή και χρήση λίθινων εργαλείων από το Ινστιτούτο Αρχαιολογίας και Εθνογραφίας του Νοβοσιμπίρσκ, κατασκεύασε ακριβή αντίγραφα των εργαλείων του σπηλαίου, χρησιμοποιώντας τοπικό ίασπι. Η επιλογή του υλικού δεν ήταν τυχαία, καθώς παλαιότερες μελέτες έχουν δείξει ότι μόνο το πέτρωμα, και όχι το οστό ή το ξύλο, διαθέτει τη δομική σκληρότητα που απαιτείται για την τροποποίηση της αδαμαντίνης ενός δοντιού.

Η Zotkina χρησιμοποίησε τρεις σύγχρονους ανθρώπινους γομφίους (έναν με φυσική τερηδόνα και δύο με εκτεταμένη απώλεια σμάλτου) και εφάρμοσε χειροκίνητη περιστροφική διάτρηση, προσθέτοντας μικρές ποσότητες νερού για να εξομοιώσει τις συνθήκες υγρασίας του στόματος. Σε λιγότερο από μία ώρα, κατάφερε να φτάσει στον πολφό και να αφαιρέσει το μεγαλύτερο μέρος του κατεστραμμένου οδοντικού ιστού, αναπαράγοντας με απόλυτη ακρίβεια τα ίχνη του προϊστορικού δοντιού.

Ωστόσο, οι επιστήμονες παραδέχονται ότι οι πραγματικές συνθήκες στο σπήλαιο πριν από 59.000 χρόνια θα ήταν απείρως πιο δραματικές. Οι Νεάντερταλ έχουν ανατομικά λεπτότερο σμάλτο που εκτείνεται σε μεγαλύτερη επιφάνεια, ενώ ο συγκεκριμένος γομφίος διέθετε ασυνήθιστα διευρυμένη κοιλότητα πολφού.

Όπως εξηγεί η Ksenia Kolobova, επικεφαλής του Εργαστηρίου Ψηφιακής Αρχαιολογίας, η διαδικασία απαιτούσε ακραία συγκέντρωση και λεπτή κινητική επιδεξιότητα. Μέσα στο ζωντανό στόμα, η φλεγμονή, το έντονο πρήξιμο των ιστών και η ροή του αίματος θα δημιουργούσαν πρόσθετα, τεράστια εμπόδια. Κι όμως, ένας Νεάντερταλ πέτυχε αυτό το αποτέλεσμα χωρίς καμία απολύτως μορφή αναισθησίας.

Κοινωνική αλληλεγγύη και κλινική συνείδηση

Η Zotkina ομολογεί ότι πλέον, κάθε φορά που επισκέπτεται τον οδοντίατρο, η σκέψη της πηγαίνει σε εκείνον τον προϊστορικό ασθενή που άντεξε τόσο την οδύνη της φλεγμονής όσο και τον αφόρητο πόνο της διάτρησης, επιδεικνύοντας μια απίστευτη δύναμη θέλησης και τη συνειδητή κατανόηση ότι ο παροδικός πόνος της επέμβασης ήταν αναγκαίος για τη μακροπρόθεσμη επιβίωσή του.

Οι ερευνητές έχουν διαμορφώσει μια πολύ συγκεκριμένη θεωρία για το πώς εξελίχθηκε το περιστατικό μέσα στο σπήλαιο, το οποίο λειτουργούσε ως μόνιμος καταυλισμός κατοικίας. Ο ασθενής θα πρέπει να βρισκόταν σε κατάσταση απόγνωσης, ανίκανος να τραφεί, αντιμετωπίζοντας τον κίνδυνο του υποσιτισμού ή μιας γενικευμένης, θανατηφόρας μόλυνσης των οστών της γνάθου.

Ένα άλλο μέλος της κοινότητας, πιθανότατα ο ίδιος ο τεχνίτης που κατασκεύαζε τα λίθινα εργαλεία, ανέλαβε τον ρόλο του θεραπευτή. Η στοματική κοιλότητα είναι ένας εξαιρετικά περιορισμένος και δύσκολος χώρος εργασίας, γεγονός που σημαίνει ότι ο «χειρουργός» χρειαζόταν υπομονή, σταθερό χέρι, αλλά και τη βοήθεια ενός τρίτου προσώπου που θα κρατούσε το κεφάλι του ασθενούς απόλυτα ακίνητο. Αυτό υποδηλώνει την ύπαρξη ενός στενού, συνειδητού κοινωνικού δεσμού, πιθανότατα ανάμεσα σε μέλη της ίδιας οικογένειας.

Ο Δρ. Gregorio Oxilia, αναπληρωτής καθηγητής ανθρώπινης ανατομίας στο Πανεπιστήμιο LUM της Ιταλίας, ο οποίος έχει μελετήσει αντίστοιχες τεχνικές απόξεσης σε Homo sapiens ηλικίας μόλις 14.000 ετών, σημειώνει ότι η μέθοδος διάτρησης της Σιβηρίας είναι τεχνικά πολύ πιο εξελιγμένη και περίπλοκη.

Η Chagyrskaya 64 σπρώχνει προς τα πίσω την απαρχή της επεμβατικής οδοντιατρικής φροντίδας κατά δεκάδες χιλιάδες χρόνια, αποδεικνύοντας μια βαθιά γνωστική σύγκλιση ανάμεσα στα δύο είδη. Οι Νεάντερταλ δεν ήταν οι πρωτόγονοι περιθωριακοί της εξέλιξης, αλλά μια κοινωνία ικανή για ενσυναίσθηση, στοχευμένη φροντίδα και τεχνολογική εφευρετικότητα που αλλάζει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ιστορία της ανθρώπινης υγείας.

Διαβάστε επίσης