Ρομά ή τσιγγάνοι ή αθίγγανοι ή κατσίβελοι: Η καταγωγή και η προέλευση των διαφόρων ονομάτων τους

Snapshot

• Οι Ρομά προέρχονται από την περιοχή του Παντζάμπ στην Ινδία και μετανάστευσαν προς την Περσία μεταξύ 250 και 650 μ.Χ.
• Η γλώσσα τους, η Ρομανί, έχει ινδικές ρίζες, όπως απέδειξαν επιστήμονες από τον 18ο αιώνα και μετά.
• Οι Ρομά έφτασαν στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία από τον 9ο αιώνα, με αναφορές για την παρουσία τους στην Κωνσταντινούπολη από τον 11ο αιώνα.
• Οι ονομασίες "γύφτος" και "τσιγγάνος" έχουν διαφορετική προέλευση, με τη λέξη "γύφτος" να συνδέεται με την παλαιά αντίληψη ότι προέρχονται από την Αίγυπτο ή την περιοχή της Κιλικίας που ονομαζόταν «Μικρή Αίγυπτος».
• Οι Ρομά εξαπλώθηκαν στην Ελλάδα κυρίως μέσω της Θράκης και προτιμούσαν περιοχές υπό Ενετική κυριαρχία ως πιο ασφαλείς.

Snapshot powered by AI

Η έντονη τηλεοπτική συζήτηση της Αφροδίτης Λατινοπούλου με τον Βασίλη Παϊτέρη, με τη συχνή χρήση της λέξης «γύφτος» κι από τους δύο προκάλεσε πολλές διαδικτυακές, και όχι μόνο, συζητήσεις. Το θέμα της καταγωγής των Ρομά, όπως έχει επικρατήσει να λέγονται, αλλά και τα διάφορα άλλα ονόματα που χρησιμοποιούνται για τους συγκεκριμένους αποτέλεσαν και αποτελούν αντικείμενα μελέτης από επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων. Ποια είναι όμως η αλήθεια για όλα αυτά;

Από πού κατάγονται οι Ρομά;

Ελάχιστες είναι οι ανθρώπινες ομάδες που περιγράφηκαν και μελετήθηκαν τόσο πολύ, όπως οι Ρομά, τόσο από επιστήμονες όσο και από την κοινή γνώμη. Ωστόσο, μέχρι σήμερα υπάρχουν πτυχές της ιστορίας τους που περιβάλλονται από μυστήριο.

Για την καταγωγή τους διατυπώθηκαν πολλές απόψεις, ενώ υπήρξαν και μύθοι, πολλοί από τους οποίους ξεκίνησαν από τους ίδιους, που έκαναν ακόμα πιο δύσκολο το έργο των επιστημόνων. Τελικά τη λύση στο μυστήριο την έδωσε η Γλωσσολογία. Ο σπουδαίος Χιώτης γιατρός, λόγιος και βυζαντινολόγος Αλέξανδρος Πασπάτης (1814-1891) στη μελέτη του "Études sur les Tchinghianés", που δημοσιεύθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1870 γράφει: «Η αληθινή ιστορία της φυλής των Τσιγγάνων βρίσκεται στη μελέτη του ιδιώματός τους».

Ο Πασπάτης άρχισε να συλλέγει το υλικό του τη δεκαετία του 1850 από νομάδες τσιγγάνους στα περίχωρα της Κωνσταντινούπολης και στο ευρωπαϊκό τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το έργο του μέχρι σήμερα έχει μεγάλη αξία, παρά τις κάποιες ετυμολογικές και φωνητικές αυθαιρεσίες.

Η γλώσσα των τσιγγάνων είναι γνωστή ως Ρομανί. Όπως αναφέρει ο Angus Fraser τα πρώτα στοιχεία της συλλέχθηκαν σε κάποια μπιραρία του Σάσεξ, κατά πάσα πιθανότητα και δημοσιεύθηκαν στην Αγγλία μόλις το 1547. Ο πρώτος που εντόπισε ινδικές ρίζες στις λέξεις των Ρομά ήταν ο Ούγγρος Istvan Valyi, που σπούδαζε στην Ολλανδία. Η μελέτη του δημοσιεύθηκε το 1775. Το 1782, ο Γερμανός Jakob Rüdiger απέδειξε ότι η γλώσσα των Ρομά έχει ινδικές ρίζες. Ένα χρόνο αργότερα, ο Heinrich Grellmann, του Πανεπιστημίου του Göttingen, μετά από μια ενδελεχή έρευνα στη γλώσσα των Ρομά συμπέρανε ότι η καταγωγή τους ήταν από την Ινδία. Το 1844 ένας άλλος Γερμανός, ο August Friedrich Pott, με τις μελέτες του έθεσε τις βάσεις της «Ρομανολογίας».

Γιατί όμως η φυλή αυτή εγκατέλειψε την Ινδία και έφτασε χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά; Κοιτίδα των Ρομά θεωρείται η περιοχή του Παντζάμπ, που είναι χωρισμένη μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν. Στην Ινδία, από την αρχαιότητα ως την εποχή του Γκάντι υπήρχαν διάφορες κάστες. Για άγνωστο λόγο, μεταξύ 250 μ.Χ. και 650 μ.Χ., τα μέλη μιας από αυτές έφυγαν από την Ινδία και πήγαν στην Περσία, το σημερινό Ιράν. Αναφορές για το γεγονός αυτό υπάρχουν τόσο στον Άραβα ιστορικό Χάμζα του Ισπαχάν (950 μ.Χ.), όσο και στο περσικό εθνικό έπος "Shahnameh" ("Το βιβλίο των Βασιλέων") του Φιρδουσί, το οποίο γράφτηκε γύρω στο 1.000 μ.Χ. Και στις δύο πηγές αναφέρεται ότι οι Dom (ινδική λέξη που σημαίνει "άνθρωπος"), όπως ονομάστηκαν στην Περσία οι τσιγγάνοι, έφτασαν εκεί στα χρόνια του μονάρχη Μπαράμ Γκουρ (η βασιλεία του έληξε το 438).

Ο Μπαράμ Γκουρ ζήτησε από τον βασιλιά της Ινδίας Shengul να του στείλει μουσικούς. Πραγματικά, ο Ινδός βασιλιάς έστειλε 12.000 μουσικούς, τους οποίους ο Μπαράμ Γκουρ σκόρπισε σε διάφορα σημεία του περσικού βασιλείου, όπου και πολλαπλασιάστηκαν. Όπως γράφει ο Χάμζα, «οι απόγονοί τους εξακολουθούν (το 950 περίπου) να βρίσκονται εκεί αν και σε περιορισμένο αριθμό. Είναι οι Ζοτ». Όσα γράφουν ο Χάμζα και ο Φιρδουσί θεωρείται ότι είναι αληθινά γεγονότα, όμως συνέβησαν αργότερα και όχι στο πρώτο μισό του 5ου αιώνα.

Από την Περσία στην Αρμενία και έπειτα στο Βυζάντιο

Το 642 η Περσία κατακτήθηκε από τους Άραβες. Πολλοί Ζοτ, αν και αρχικά πολέμησαν εναντίον των Αράβων αργότερα αυτομόλησαν σε αυτούς. Τότε, υπήρξε διασπορά των Zot σε διάφορα σημεία. Μια ομάδα από αυτούς στάλθηκε στη βόρεια Συρία για να την εποικίσει. Η πρώτη είσοδος τσιγγάνων σε χριστιανικά εδάφη αναφέρεται από τον Άραβα χρονογράφο Ταμπαρί, που αφηγείται ότι πάρα πολλοί Ζοτ αιχμαλωτίστηκαν το 855, όταν οι Βυζαντινοί επιτέθηκαν στη Συρία και τους συνέλαβαν μαζί με τις γυναίκες, τα παιδιά και τα ζώα τους (κυρίως βουβάλια).

Μια άλλη ομάδα, οι τσιγγάνοι phen έφυγαν από την Περσία και εγκαταστάθηκαν στην Αρμενία, τον 7ο αιώνα. Η παραμονή τους εκεί δεν ήταν σύντομη. Όταν έφτασαν στην Αρμενία αυτή βρισκόταν υπό αραβική κατοχή. Όμως τα επόμενα χρόνια ακολούθησαν σκληροί πόλεμοι μεταξύ Βυζαντινών και Αράβων στην περιοχή. Η Αρμενία, στις αρχές του 11ου αιώνα, πέρασε στα χέρια των Βυζαντινών, για σύντομο χρονικό διάστημα όμως, καθώς καταλήφθηκε από τους Σελτζούκους (μια φυλή των οποίων είναι οι Τούρκοι).

Μόνο η Κιλικία, στη Μεσόγειο, παρέμεινε υπό αρμενική κυριαρχία. Αν και στο Βυζάντιο οι τσιγγάνοι είχαν φτάσει από τον 9ο αιώνα, στην Κωνσταντινούπολη έφτασαν, όπως φαίνεται, με κάποια καθυστέρηση. Η πρώτη μαρτυρία για παρουσία τους στη Βασιλεύουσα προέρχεται από ένα γεωργιανό αγιογραφικό κείμενο, τον «Βίο του Αγίου Γεωργίου του Αθωνίτη», που γράφτηκε στη Μονή Ιβήρων, στο Άγιο Όρος, γύρω στο 1068.

Σε αυτό αναφέρεται ότι το 1050, επί αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Θ' Μονομάχου κατέκλυσαν την Κωνσταντινούπολη άγρια θηρία, τα οποία καταβρόχθιζαν το κυνήγι στο αυτοκρατορικό δάσος του Φιλοπάτιου. Ο αυτοκράτορας ζήτησε τη βοήθεια ενός «λαού Σαμαρειτών, απογόνων του Σίμωνος του Μάγου, που ονομάζονταν Ατζίγαννοι και ήταν γνωστοί για τις μαντείες και τα μαγικά τους». Αυτοί οι Ατζίγγανοι έστρωσαν κάτω μαγικά κομμάτια κρέας και σκότωσαν αμέσως τα άγρια θηρία. Εδώ υπάρχει μία σύγχυση, καθώς τον 9ο αιώνα υπήρχαν στη Φρυγία οι Αθίγγανοι, αιρετικοί.

Παραδέχονταν το βάπτισμα, απέρριπταν την περιτομή και λάτρευαν τον Μελχισεδέκ. Ονομάζονταν Αθίγγανοι και Άθικτοι γιατί δεν άγγιζαν κανέναν αλλόθρησκο, ούτε δέχονταν να τους αγγίξει κάποιος που δεν ανήκε στην αίρεσή τους. Πάντως, οι «Αθίγγανοι - Άθικτοι» υπέστησαν διωγμούς και πιθανότατα είχαν εξοντωθεί το 1050. Ακόμα όμως κι αν οι εξολοθρευτές των άγριων θηρίων ήταν αιρετικοί, τον όρο Αθίγγανοι με την έννοια «τσιγγάνοι», τον συναντάμε ξεκάθαρα τον 12ο αιώνα, στα σχόλια του Θεοδώρου Βαλσαμώνος (πέθανε γύρω στο 1204), στον 61ο Κανόνα της Συνόδου του Τρούλου (ή Πενθέκτης), που απειλούσε με εξαετή αφορισμό όποιο μέλος της Εκκλησίας εκμεταλλευόταν το κοινό, κάνοντας επίδειξη με αρκούδες ή άλλα ζώα.

Ο Βαλσαμών αναφέρεται στους ίδιους Αθίγγανους, σε ένα σχόλιο του 65ου Κανόνα της Συνόδου του Τρούλου. Κάνοντας μνεία στους εγγαστρίμυθους γράφει: «Εγγαστρίμυθοι και μάγοι είναι όλοι εκείνοι που εμπνέονται από τον σατανά και προφασίζονται ότι προλέγουν το άγνωστο, όπως για παράδειγμα οι κριτρίαι, οι Αθίγγανοι, οι ψευδοπροφήτες, οι «ερημίτες και άλλοι».

Έναν αιώνα αργότερα, το μήνυμα αυτό επαναλαμβάνεται από τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Αθανάσιο Α', σε μια εγκύκλιό του προς τον Κλήρο, με την οποία καθοδηγεί τους υφιστάμενούς του να συμβουλεύουν το ποίμνιό τους, να μην συναναστρέφεται μάντεις αρκουδιάρηδες και γητευτές φιδιών και "κυρίως να μην επιτρέπουν στους Αθίγγανους να διαβαίνουν τα σπίτια τους, γιατί θα τους μάθουν σατανικά πράγματα".

Λίγο αργότερα, ο Ιωσήφ Βρυέννιος (1340-1431), σε μια πραγματεία για τα δεινά που μάστιζαν τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία οικτίρει το γεγονός ότι οι άνθρωποι συναναστρέφονταν καθημερινά "μάγους, προφήτες, Αθίγγανους και γητευτές».

Σε Βυζαντινό Κανόνα του 15ου αιώνα προβλέπεται πενταετής αφορισμός σε όποιον «συμβουλευθεί τις Αιγυπτίσσας (Αιγύπτιες) για να του πουν το μέλλον ή σε όποιον φέρει στην οικογένειά του προφήτη για να κάνει μάγια, επειδή είναι άρρωστος ή πάσχει από κάποια άλλη αιτία».

Καθώς στο Βυζάντιο, τους τελευταίους αιώνες της ύπαρξής του κυριαρχούσαν, ακόμα και στους αυτοκράτορες, η ευπιστία και οι δεισιδαιμονίες, δεν είναι καθόλου παράξενο ότι οι τσιγγάνοι με τις μαντείες και τις προφητείες τους βρήκαν πρόσφορο έδαφος. Διακρίνονταν επίσης ως αρκουδιάρηδες, γητευτές φιδιών, θηριοδαμαστές, ακροβάτες και ταχυδακτυλουργοί".

Οι τσιγγάνοι στην Ελλάδα

Καθώς η Βυζαντινή Αυτοκρατορία είχε περιοριστεί σε ένα μικρό τμήμα και οι Οθωμανοί Τούρκοι, μετά την κατάληψη της Μικράς Ασίας πέρασαν στην Ευρώπη με την κατάληψη της Καλλίπολης το 1354 και συνέχισαν την προέλασή τους, οι τσιγγάνοι, μέσω Θράκης, εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη την ηπειρωτική και όχι μόνο, Ελλάδα και στη συνέχεια μέσω της σημερινής Ρουμανίας και των χωρών της πρώην Γιουγκοσλαβίας σε ολόκληρη σχεδόν την Ευρώπη. Πάντως, στην Ελλάδα, οι τσιγγάνοι προτιμούσαν τις περιοχές που κατείχαν οι Ενετοί, καθώς τις θεωρούσαν τις πλέον ασφαλείς.

Η πρώτη αναφορά πάντως για τσιγγάνους, κατά πάσα πιθανότητα, γίνεται από τον Φραγκισκανό μοναχό Συμεών που επισκέφθηκε το Ηράκλειο Κρήτης το 1323.

Γράφει τα εξής: «Είδαμε έξω από την πόλη λαό, που δηλώνει ότι ανήκει στη φυλή του Χαμ (ενός από τους γιους του Νώε) και τελεί τις ιεροτελεστίες του κατά τους τύπους της Ελληνικής Εκκλησίας. Αυτοί περιπλανιούνται σαν καταραμένος λαός, από τόπο σε τόπο και δεν διαμένουν καθόλου ή σπάνια, σε ένα μέρος περισσότερες από 30 ημέρες, ζουν δε σε σκηνές όπως οι Άραβες».

Σε ένα φυλλάδιο που έγραψε το 1416 ο βυζαντινός σατιρικός συγγραφέας Μάζαρις, το «Επιδημία Μάζαρι εν Άιδου» υπάρχει ένα φανταστικό γράμμα, προς κάποιον Χολοβόλο, στον κάτω κόσμο, που αναφέρει και τους Αιγύπτιους (ενν. τους τσιγγάνους), ως έναν από τους πολυπληθέστερους λαούς που ζουν στην Πελοπόννησο.

Ένα από τα μέρη της όπου ζούσαν, τουλάχιστον ως τον 14ο - 15ο αιώνα πολλοί τσιγγάνοι ήταν η Μεθώνη. Σχετικές είναι οι αναφορές του Leonardo di Niccolo Frescobaldi, που επισκέφθηκε τη Μεθώνη το 1384 και αναφέρεται σε πολλούς Romiti που είδε έξω από τα τείχη της πόλης. Ακολουθούν πολλές αναφορές από Ελβετούς και Γερμανούς. Η Μεθώνη βρίσκεται στα μισά της διαδρομής από τη Βενετία προς τη Γιάφα και τους Αγίους Τόπους και αποτελούσε έναν δημοφιλή σταθμό ξεκούρασης για τους προσκυνητές. Ο Dietrich von Schachten (1491) και ο Peter Fassbender (1492) έγραψαν ότι σχεδόν όλοι οι τσιγγάνοι ήταν σιδεράδες.

Ο Αλέξανδρος, Κόμης Παλατίνος του Ρήνου περιέγραψε το 1495 έναν λόφο που λεγόταν Gype, κοντά στη Μεθώνη και όπου υπήρχαν περίπου 200 καλύβες τσιγγάνων: «Μερικοί έλεγαν αυτόν τον λόφο και τα περίχωρά του Μικρή Αίγυπτο». Το 1497, ο Arnold von Harff από την Κολονία γράφει για τους τσιγγάνους (Suiginer), που οι ίδιοι οι Γερμανοί τους λένε "αγρίους από την Αίγυπτο". Οι τσιγγάνοι πάντως, κατά τον von Harff έλεγαν ότι έρχονται από μια χώρα που απέχει 40 μίλια από τη Μεθώνη, τη Γύπη. Πάντως, ο Ελβετός Ludwig Tschudi το 1519 βρήκε στη Μεθώνη μόνο 30 καλύβες τσιγγάνων. Αυτό οφείλεται στις συνεχείς μετακινήσεις τους λόγω της οθωμανικής προέλασης και, ιδιαίτερα, λόγω της κυρίευσης της Μεθώνης από τους Τούρκους το 1500.

Τα ονόματα των Ρομ(ά) και η προέλευσή τους

Ας δούμε τις ονομασίες με τις οποίες είναι γνωστοί ο Ρομ(ά) και την προέλευσή τους, με βάση όσα αναφέρονται στο «ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ» του Γεωργίου Μπαμπινιώτη.

γύφτος: μεσαιωνική λέξη που προέρχεται από την αρχαία λ. Αιγύπτιος επειδή παλαιότερα υπήρχε η άποψη ότι οι τσιγγάνοι ήρθαν στη Μεσόγειο από την Αίγυπτο ή επειδή οι ίδιοι ανέφεραν κατά τον Μεσαίωνα ότι έρχονταν από τη "Μικρή Αίγυπτο", που παραμένει όμως άγνωστο πού βρισκόταν. Η λέξη γύφτικος πάντως, υπάρχει ήδη από τον 10ο αιώνα. Από τη λέξη αυτή προέρχονται οι ονομασίες των τσιγγάνων, Gypsy και Gipsy, στα αγγλικά, gitano στα ισπανικά κ.ά. Υπάρχει επίσης και η εκδοχή, ότι οι τσιγγάνοι ονομάστηκαν και γύφτοι, επειδή εισήλθαν στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία από την Κιλικία, που λεγόταν τότε «Μικρή Αίγυπτος».

τσιγγάνος: η λέξη προέρχεται από το Ατσίγγανος < Αθίγγανος, «ανέγγιχτος, άθικτος», επειδή οι τσιγγάνοι ταυτίστηκαν εσφαλμένα με τους αιρετικούς Αθίγγανους.

Ρομ ή Ρομά : η λέξη προέρχεται από τη τσιγγάνικη rom, "άνδρας, σύζυγος", ίσως σανσκριτικής αρχής. Η λέξη rom υπάρχει στα αγγλικά. από το 1841.

Κατσίβελοι: η λέξη παράγεται από την αρωμουνική (βλάχικη) cacivel, που ανάγεται στο λατινικό captivus, "αιχμάλωτοι μέσω της μεταφορικής σημασίας "άθλιος, δυστυχής".

Η λ. τσιγγάνους πέρασε στα τουρκικά (cingene), όπου απέκτησε την επιπρόσθετη σημασία «φιλάργυρος».

Διαβάστε επίσης