Το Quad και η ASEAN κάνουν το πρώτο βήμα προς μια πιο στενή στρατηγική συνεργασία
Η πρώτη κοινή δήλωση σηματοδοτεί αλλαγή ισορροπιών στον Ινδο-Ειρηνικό
Snapshot
- Το Quad εξέδωσε για πρώτη φορά κοινή δήλωση αποκλειστικά για τη συνεργασία με την ASEAN, αναδεικνύοντας τους ως «Συνολικούς Στρατηγικούς Εταίρους» και εστιάζοντας σε ασφάλεια, τεχνολογία, οικονομία και ανθρωπιστική βοήθεια.
- Η κοινή δήλωση στη Μανίλα στέλνει σαφές μήνυμα προς την Κίνα, δείχνοντας μείωση της επιφυλακτικότητας του Quad απέναντί της και ενίσχυση της παρουσίας του στην περιοχή.
- Η ASEAN, παραδοσιακά ουδέτερη, αποδέχθηκε τη διεύρυνση του διαλόγου με το Quad, επιβεβαιώνοντας την επιθυμία για πιο στενή συνεργασία παρά τις αντιδράσεις της Κίνας.
- Το Quad αποφεύγει προς το παρόν να καταδικάσει συλλογικά τις κινεζικές ενέργειες, αλλά η εμβάθυνση της συνεργασίας με την ASEAN αναμένεται να δυσκολέψει την αποφυγή ευθείας αναφοράς στην Κίνα.
- Η συνεργασία μεταξύ Quad και ASEAN θα μπορούσε να ξεκινήσει από κοινές δράσεις σε ανθρωπιστική βοήθεια και θαλάσσια ασφάλεια, με στόχο την ανάπτυξη θεσμοθετημένων μηχανισμών συντονισμού και ανταλλαγής πληροφοριών.
Για πρώτη φορά στην ιστορία του, το Quad εξέδωσε ξεχωριστή κοινή δήλωση αφιερωμένη αποκλειστικά στη συνεργασία με την ASEAN, σηματοδοτώντας μια νέα φάση στις σχέσεις των δύο σχημάτων και στέλνοντας σαφές μήνυμα για τις εξελισσόμενες γεωπολιτικές ισορροπίες στην περιοχή του Ινδο-Ειρηνικού.
Η εξέλιξη αυτή σημειώθηκε στο περιθώριο της 16ης Συνόδου των Υπουργών Εξωτερικών της Συνόδου Κορυφής της Ανατολικής Ασίας (East Asia Summit), η οποία πραγματοποιήθηκε στις 23 Ιουλίου στη Μανίλα, με τη συμμετοχή 19 χωρών.
Το Quad επιχειρεί να αποκτήσει πιο ενεργό ρόλο στην περιοχή
Οι υπουργοί Εξωτερικών του Quad –Ηνωμένες Πολιτείες, Ιαπωνία, Ινδία και Αυστραλία– επανέλαβαν τις δεσμεύσεις που είχαν αναλάβει κατά την 11η Υπουργική Σύνοδο του σχήματος στο Νέο Δελχί πριν από δύο μήνες. Ωστόσο, αυτή τη φορά το ενδιαφέρον δεν επικεντρώθηκε μόνο στη συνάντησή τους.
Για πρώτη φορά, το Quad εξέδωσε ειδική κοινή δήλωση για τη συνεργασία με την ASEAN, παρουσιάζοντας τα τέσσερα μέλη του ως «Συνολικούς Στρατηγικούς Εταίρους» της ένωσης και συνδέοντας τη συνεργασία τους με την πρακτική εφαρμογή της «Προοπτικής της ASEAN για τον Ινδο-Ειρηνικό» (ASEAN Outlook on the Indo-Pacific).
Η κοινή ατζέντα επικεντρώνεται σε τέσσερις βασικούς τομείς: τη θαλάσσια και διασυνοριακή ασφάλεια, την οικονομική ευημερία και ασφάλεια, τις κρίσιμες και αναδυόμενες τεχνολογίες, καθώς και την ανθρωπιστική βοήθεια και την αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών.
Μήνυμα προς την Κίνα
Το γεγονός ότι η συνάντηση πραγματοποιήθηκε στη Μανίλα –την ίδια πόλη όπου το Quad αναβίωσε το 2017– και συνοδεύτηκε από κοινή δήλωση ειδικά για την ASEAN θεωρείται απάντηση σε όσους υποστήριζαν ότι το σχήμα παραμένει αποκομμένο από τις χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας.
Ακόμη μεγαλύτερη σημασία έχει ότι η δήλωση εκδόθηκε στο σημαντικότερο φόρουμ πολιτικής και ασφάλειας της ASEAN, στο οποίο συμμετέχει και η Κίνα ως ιδρυτικό μέλος.
Η εξέλιξη αυτή υποδηλώνει αφενός ότι το Quad εμφανίζεται πλέον λιγότερο διστακτικό απέναντι στο Πεκίνο. Αν και από τη φύση του λειτουργεί ως αντίβαρο στην κινεζική επιρροή, μέχρι σήμερα απέφευγε κινήσεις που θα μπορούσαν να θεωρηθούν ευθεία πρόκληση προς την Κίνα. Η πρωτοβουλία στη Μανίλα δείχνει ότι αυτή η επιφυλακτικότητα αρχίζει να υποχωρεί.
Η πραγματοποίηση της συνάντησης σε μια περιοχή που η Κίνα θεωρεί ζωτικό στρατηγικό της χώρο αποτελεί ένα σαφές πολιτικό μήνυμα προς το Πεκίνο.
Η ASEAN εγκαταλείπει τη στάση ίσων αποστάσεων
Εξίσου σημαντική θεωρείται η στάση της ίδιας της ASEAN. Η περιφερειακή ένωση, η οποία παραδοσιακά επιδιώκει να μην μετατραπεί σε πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ μεγάλων δυνάμεων, αποδέχθηκε ουσιαστικά την προσπάθεια του Quad να αποκτήσει πιο θεσμικό ρόλο στην περιοχή.
Η Κίνα έχει επανειλημμένα χαρακτηρίσει το Quad ως ένα «ασιατικό ΝΑΤΟ» και έχει εκφράσει ανοιχτά τη δυσφορία της απέναντι στη συγκεκριμένη συνεργασία. Παρ’ όλα αυτά, η ASEAN επέλεξε να διευρύνει τον διάλογο μαζί του, στέλνοντας το μήνυμα ότι δεν φοβάται να ενισχύσει τις σχέσεις της με το τετραμερές σχήμα. Η εξέλιξη αυτή δύσκολα θα περάσει απαρατήρητη από το Πεκίνο.
Το δύσκολο ερώτημα για την Κίνα
Οι συναντήσεις στη Μανίλα πραγματοποιήθηκαν λίγες ημέρες μετά τη βίαιη αντιπαράθεση κινεζικών και φιλιππινέζικων δυνάμεων κοντά στον αμφισβητούμενο ύφαλο Second Thomas Shoal.
Ωστόσο, το Quad απέφυγε να καταδικάσει συλλογικά τις ενέργειες της Κίνας. Μόνο η Ιαπωνία προχώρησε σε δημόσια αναφορά κατά του Πεκίνου.
Το γεγονός αυτό αναδεικνύει ένα κρίσιμο δίλημμα: εάν το Quad υποστηρίζει πραγματικά την «κεντρική θέση της ASEAN» ως βασική αρχή της στρατηγικής του για τον Ινδο-Ειρηνικό, δύσκολα θα μπορεί να αποφεύγει στο μέλλον να σχολιάζει μονομερείς ενέργειες της Κίνας εις βάρος κρατών-μελών της ASEAN.
Μέχρι σήμερα, η διατύπωση ότι το Quad «δεν αποτελεί αντικινεζική συμμαχία» λειτούργησε επειδή άφηνε περιθώρια ερμηνειών. Όσο όμως η συνεργασία με την ASEAN εμβαθύνει, τόσο πιο δύσκολο θα γίνεται να αποφεύγεται η ευθεία αναφορά στην Κίνα.
Η συνεργασία μπορεί να ξεκινήσει από την ανθρωπιστική βοήθεια
Προκειμένου να αποφευχθούν οι πολιτικές συγκρούσεις, οι δύο πλευρές θα μπορούσαν να εστιάσουν αρχικά σε τομείς όπου ήδη υπάρχει συνεργασία, όπως η αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών και η θαλάσσια επιτήρηση.
Μετά τον τυφώνα Yagi που έπληξε το Βιετνάμ το 2024, το Quad διέθεσε περισσότερα από 4 εκατομμύρια δολάρια για ανθρωπιστική βοήθεια, ενώ μετά τον καταστροφικό σεισμό στη Μιανμάρ το 2025 δεσμεύτηκε να προσφέρει πάνω από 30 εκατομμύρια δολάρια.
Με βάση αυτή την εμπειρία, θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα κοινό περιφερειακό πρωτόκολλο ταχείας ανταπόκρισης, που θα περιλαμβάνει συντονισμό επιχειρήσεων, εφοδιαστική υποστήριξη και κοινά συστήματα επικοινωνίας σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης.
Επόμενος στόχος η θαλάσσια ασφάλεια
Αντίστοιχα, η συνεργασία θα μπορούσε να ενισχυθεί και στον τομέα της θαλάσσιας επιτήρησης. Μέσω της Πρωτοβουλίας για την Επίγνωση του Θαλάσσιου Χώρου στον Ινδο-Ειρηνικό (IPMDA), που ξεκίνησε το 2022, το Quad ήδη παρέχει δεδομένα παρακολούθησης θαλάσσιων δραστηριοτήτων σε ορισμένα κράτη της ASEAN.
Το επόμενο βήμα θα μπορούσε να είναι η δημιουργία ενός πιο θεσμοθετημένου μηχανισμού ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ όλων των χωρών της ένωσης.
Η ASEAN άνοιξε την πόρτα για μια πιο ουσιαστική σχέση με το Quad και αυτή η εξέλιξη δεν θα πρέπει να υποτιμηθεί. Σε μια περίοδο κατά την οποία το τετραμερές σχήμα δεχόταν επικρίσεις για έλλειψη συνοχής και κατεύθυνσης, η ίδια η πραγματοποίηση της συνάντησης και η έκδοση της πρώτης κοινής δήλωσης με την ASEAN αποτελούν από μόνες τους ένα σημαντικό πολιτικό γεγονός.
